Kościół katolicki w Polsce rządzonej przez komunistów

Wydawać by się mogło, że o Kościele rzymskokatolickim w komunistycznej napisano już dużo. Szeroko tym zagadnieniem zajmowali się między innymi prof. Antoni Dudek, czy prof. Jan Żaryn. Temat ten jest także obecny w każdej monografii, poświęconej historii Polski Ludowej. Jest to zupełnie zrozumiałe, wszak Kościół w Polsce cieszył się dużym zaufaniem w społeczeństwie. Był także naturalną przeciwwagą dla światopoglądu komunistycznego.
Z tym większym zainteresowaniem sięgnąłem więc po publikację autorstwa Rafała Łatki i ks. Józefa Mareckiego pod tytułem „Kościół katolicki w Polsce rządzonej przez komunistów”. Książka ta ukazała się nakładem Instytutu Pamięci Narodowej, w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944 – 1989”.
Jest to pozycja, która nie rości sobie prawa do bycia wyczerpującym studium o Kościele katolickim w czasach PRL-u. Przyznają to sami autorzy, pisząc we wstępie: „niniejszy tekst nie rości sobie prawa do kompleksowego opracowania dziejów Kościoła katolickiego w Polsce w latach 1944-1989, w okresie, w którym władzę niepodzielnie sprawowali komunistyczni aparatczycy. Ma raczej zaznajomić z ogólnymi problemami, ukazać najistotniejsze wydarzenia, przekazać czytelnikowi najważniejszą wiedzę o złożonych problemach funkcjonowania Kościoła w trudnej rzeczywistości politycznej, w państwie, które oficjalnie miało szanować uczucia religijne i zapewnić każdemu obywatelowi wolność wyznania i sumienia, a w rzeczywistości w każdy możliwy sposób zwalczało różne religie i wszelkie formy pobożności”. Należy bowiem pamiętać, że sytuacją idealną z punktu widzenia ideologii komunistycznej było państwo całkowicie świeckie. Religia miała być wyrugowana z życia człowieka jako szkodliwy przeżytek. Można powiedzieć – nieco obrazowo - , że ludzie mieli przestać wierzyć w Boga a zacząć wierzyć w komunizm. Stąd też walka z Kościołem, którą obserwujemy przez cały okres Polski Ludowej.
Recenzowana publikacja składa się z czterech rozdziałów. Dwa pierwsze rozdziały, obejmujące okres do 1970 roku zostały napisane przez ks. Józefa Mareckiego. Dwa ostatnie wyszły spod pióra Rafała Łatki. Jak już wspomnieliśmy, nie jest to „opracowanie kompleksowe”. Temat został potraktowany raczej ogólnie. Niemniej jednak tytuł ten może być pomocny dla tych, którzy chcą otrzymać niejako „kompendium” wiedzy.
Na początku została zarysowana ogólna sytuacja, w jakiej znalazła się Polska po zakończeniu II wojny światowej. Przedstawiono również „bilans”, z jakim z wojennej zawieruchy wyszedł Kościół katolicki. Wskazano przy tym nie tylko na znaczne uszczuplenie bazy ludzkiej i materialnej. W tym miejscu mowa jest o duchownych zamordowanych podczas wojny, o zrujnowanych i zniszczonych budynkach. Bez wątpienia Kościół wszedł w nową rzeczywistość mocno osłabiony. Z drugiej jednak strony cieszył się dużym uznaniem i zaufaniem ze strony społeczeństwa. Nowe komunistyczne władzy miały tego pełną świadomość. Dlatego też w pierwszych latach „umacniania władzy ludowej” nie zdecydowały się na otwartą konfrontację z Kościołem. Prowadzoną wówczas politykę książka nazywa „wzajemnym mijaniem się”. Co więcej komuniści zachowywali pozory, uczestnicząc choćby w uroczystościach religijnych. Czytelnikowi zostają przypomniane fakty powszechnie znane, jak choćby udział Bieruta w procesji Bożego Ciała.
Sytuacja uległa zmianie po sfałszowanym referendum ludowym i wyborach do Sejmu. Komuniści, czując się coraz pewniej przystąpili do otwartej konfrontacji z Kościołem. Przeprowadzano pokazowe procesy, starano się maksymalnie utrudnić działalność Kościoła i jego organizacji. Recenzowana publikacja omawia szereg zagadnień – ruch „księży patriotów”, współpracę duchowieństwa z SB, stosunek poszczególnych biskupów do systemu. Wreszcie pokazana jest rola Kościoła w relacjach państwo-Solidarność. Daje się przy tym zauważyć nieco odmienne podejście Prymasa Wyszyńskiego i jego następcy Glempa.
Książka pozwala prześledzić nam trudne relacje państwo-Kościół w latach 1944-1989. Chociaż okresowo ulegały one chwilowemu „rozluźnieniu”, to jednak przez cały okres istnienia PRL-u były bardzo napięte, nacechowane wzajemną wrogością i nieufnością.
Wydaje się, że publikacja spełniła zadania postawione przez jej autorów: „ ogólne usystematyzowanie i uporządkowanie wiedzy, przybliżenie zagadnień”. Zaznaczam jednak, że z całą pewnością nie można jej traktować jako podręcznik do historii Kościoła w komunistycznej Polsce, ze względu na raczej ogólne ujęcie tematu. Ponieważ jednak autorzy jasno piszą o tym we wstępie, nie należy czynić z tego zarzutu.
Zapraszam do lektury.

Wydawać by się mogło, że o Kościele rzymskokatolickim w komunistycznej napisano już dużo. Szeroko tym zagadnieniem zajmowali się między innymi prof. Antoni Dudek, czy prof. Jan Żaryn. Temat ten jest także obecny w każdej monografii, poświęconej historii Polski Ludowej. Jest to zupełnie zrozumiałe, wszak Kościół w Polsce cieszył się dużym zaufaniem w społeczeństwie. Był...

Kapitalna książka! Mimo że naukowa i podlegająca rygorom warsztatowym z tym związanym to czyta się ją bardzo dobrze. Zresztą jest to nie tylko historia Kościoła w PRL, ale też samego PRL i dlatego polecam ją każdemu, kto ma małą wiedzę w tym temacie i chciałby ją sobie poszerzyć.
Po lekturze książki wiadomo też, że Polski bez Kościoła dzisiaj już by nie było, a że komuniści traktowali właśnie duchownych (zwłaszcza biskupów) jako największe zagrożenie dla swojego systemu. Autorzy skrupulatnie wyliczają, ile Kościół poświęcił w walce o polską niepodległość, no ale dzisiaj wiemy, że to nie poszło na marne.

Kapitalna książka! Mimo że naukowa i podlegająca rygorom warsztatowym z tym związanym to czyta się ją bardzo dobrze. Zresztą jest to nie tylko historia Kościoła w PRL, ale też samego PRL i dlatego polecam ją każdemu, kto ma małą wiedzę w tym temacie i chciałby ją sobie poszerzyć.
Po lekturze książki wiadomo też, że Polski bez Kościoła dzisiaj już by nie było, a że...