Wczesne smutki

Wspaniała literacka uczta, nieco zapomnianego mistrza. Bezsilność jednostki w obliczu tyranii podłości, kłamstwa i głupoty. Nieco przypadkowy bunt bohatera, oznacza degradację, odrzucenie, napiętnowanie. Mieszczańska społeczność ukazana jako rakowata narośl na tkance narodu. Elity, to banda morderców, złodziei, cwaniaków i bezwzględnych złodziei. Dużo satyry, gorzkiej ironii i mimo wszystko - poczucia humoru.

98/180/2024 Zestaw dość różnorodnych, a przez to (dla mnie) nierównych opowiadań. Andric jest moim idolem powieści historycznych ("Most na Drinie", "Konsulowie ich cesarskich mości"),więc opowiadania bardziej współczesne, "jugosłowiańskie" (a nie "tureckie" czy "austro-węgierskie") tak mnie nie zachwycają. Z kolei ostatniego, "Helena, kobieta, której nie ma" nie dałam nawet rady skończyć. Napisane trochę w stylu Prousta (nie wiemy, co się narratorowi śni, co wydaje, a co jest prawdą),mimo mojej sympatii do tegoż Prousta, w wykonaniu Andricia zupełnie mnie nie przekonało. Hmmm, ostatnie zdanie chyba dość kulawo mi wyszło... Warto jednak ten zbiorek wziąć do ręki. Mnie urzekły absolutnie "Opowieść o słoniu wezyra" i "Most" - to jest mój Andric! Wezyr w Travniku (znanym mi z "Konsulów"),okrutny i popędliwy, pogawędki miejscowych, psotny szkodnik słoń, rakija i Żepa - wioska nad rzeką (także Żepą, dopływem Driny),w której wybudowano piękny most (trochę jak ten na Drinie) - to lubię! Miłej lektury!

Nie mam pojęcia, czy w takiej rodzinie długo bym wytrzymał. Na pewno swoje zrobiły też wydarzenia dziejowe, które odbywały się gdzieś tam w tle. Może właśnie spojrzenie dziecka na to wszystko było najlepszą receptą? Czasem było to podejście absurdalne, komiczne, jednak im bliżej końca, tym więcej w tym wszystkim było realizmu, aż w końcu groteska sięgnęła szczytu.

O mistrzostwie sztuki opowiadania Ivo Andricia świadczą nie tylko wspaniale opasłe księgi „Mostu na Drinie” czy „Konsulów ich cesarskich mości”, ale także i to niewielkie opowiadanie o bośniackiej „femme fatale” z 19 wieku. Takie piękne zdanie na samym początku: „W zapadłych mieścinach, gdzie ludzie są do siebie na ogół podobni jak owce z jednego stada, niczym przyniesione przez wiatr osobliwe nasionko pojawi się czasem istota, która odbija od otoczenia, nie mieści się w nim, ściąga na wszystkich rozmaite biedy i tak długo powoduje zamieszanie, aż jej ludzie przytrą rogów i przywrócą w ten sposób ustalony porządek”. I tylko wydaje mi się, że ta opowieść o potępieniu nierządnicy więcej ma wspólnego z mizoginią niż dbaniem o moralność publiczną. Jesteśmy jednak w tradycyjnej, przednowoczesnej społeczności, która nienawidzi kobiet - gdy się zbyt mocno wychylą poza ówczesną i tamtejszą normę społeczną. ”Gotowa nas wszystkich do piekła wyprawić” - głosi głos ludu. Sytuacja staje się naprawdę poważna, gdy urokom Aniki ulega nawet najwyższy przedstawiciel lokalnej władzy. ”Tego nauczyło go doświadczenie, tak podpowiadał mu instynkt: mieszać się do sporu, w który wplątana jest kobieta, to to samo, co wtykać palec między drzwi”. Nastroje się zaostrzają. „Trzeba by nas podpalić z czterech bożych stron i puścić z dymem, skoro między nami nie ma nikogo, kto by rozpustnice zaszlachtował” – mówią ludzie... Fraza Autora jak zwykle zachwycająca. Nawet (umowne) pożytki z palenia Andrić tak opisuje, że choć wrogi tej czynności, nigdy nie kopciłem, sam mam ochotę na „dymka”: „Dopiero wtedy zrozumiał, jakim dobrodziejstwem jest ten ogienek przed źrenicami i ten niebieskawy dym, który łaskocze człowieka po oczach i krtani, pozwala uronić łzę i nie zapłakać przy tym, zrobić wdech i wydech i nie zdradzić się, że to westchnienie”. Albo takie zdanie…. „W zapadającym zmierzchu każda rzecz zdradzała wzmożoną chęć trwania i zachowania dotychczasowego kształtu”. Na koniec, opisując dramatyczny finał historii Aniki, pisarz kilka razy powtarza: ”Wszystko to jest życie”, zwłaszcza ze „nic jakoś nie zdradzało ochoty do odejścia, do rozstania”. A kiedy już się stało, co miało stać, to „kobiety poweselały a mężczyźni stali się spokojniejsi”. Pomyślałem sobie nieco ryzykownie, że naszym Andriciem - takim właśnie „mistrzem opowiadania” - jest Wiesław Myśliwski. Szkoda jedynie, że Nobla raczej już nie dostanie, a należałby się i za ”Kamień na kamieniu”, i za „Widnokrąg”…..

„Śmierć na 1000 sposobów” w artystycznym ujęciu. Obsesją Kiša jest przemijanie, o którym pisze bardzo pięknie, jawnie zapożyczając się u Borgesa i bardzo sprawnie zespalając skrawki materii mitologicznej, rzeczywistej oraz zmyślonej przez siebie, tak że próżno szukać szwów. Kiš jest jednak od Borgesa cieplejszy, mniej oschły, co jednak nieuchronnie skutkuje brakiem dystansu. Brak dystansu skutkuje z kolei brakiem humoru, co czyni lekturę „Encyklopedii umarłych” odrobinę monotonną.

Za przyczyną tej książki udałam się do Macedonii czasów komunizmu. Nie była to łatwa podróż, bo czas komunizmu i jego różnych odmian w krajach Europy wschodniej i środkowej jest dla mnie okresem wielkiej niesprawiedliwości, zmarnowanych szans i upodlenia ludzi. Luan Starova opisał czasy bezpośrednio po II Wojnie Światowej i fali ideologii faszystowskiej, która pozostawiła swoje piętno na Europie i jej mieszkańcach, a następnie komunizmu stalinowskiego, który rozlewał się na "bratnie narody", aby zjednoczyć ich w "jedynej, słusznej idei", równości klas robotniczych. I tu zaczyna się opowieść o Macedonii, w której postawiono sobie za cel, iść za "wielkim bratem" i stać się wzorcowym państwem robotników. Na drodze do celu stanęli jednak pasterze i ich kozy, którzy na wezwanie partii zeszli z gór i przybyli do miasta, dosłownie zalewając je białymi kozami. Władze nie wiedziały co robić z tym fantem, jak z pasterzy zrobić robotników, którzy na dodatek mają zbudować nowoczesną i prężną gospodarkę kraju. Problem stał się wielki, ale władze lokalne czekały na jedyne słuszne decyzje z "góry", a na te wiadomo czekało się długo. Zatem w obliczu braku jasnych wytycznych kozy mogły zostać. Ta decyzja dała nieocenione korzyści dla wszystkich mieszkańców miasta, bo kozy to mleko i jego produkty, które pozwały przeżyć, albo odbić się mieszkańcom ze skrajnej biedy i ostrego niedożywienia. Kozy stały się bogactwem tych, którzy je mieli i dobrem dla tych, którzy z nich korzystali, stały się wręcz symbolem życia i przetrwania. "Czasy kóz były burzliwe nie tylko w mieście, ale w całej południowej republice. Kraj stanął w obliczu dramatycznych wyzwań. Przeciągało się "polowanie na czarownice", wytyczano kolejne fingowane procesy, dokonywano brutalnych grabieży pod przykrywką "walki klasowej", trwały niekończące się pogromy religijne i ideologiczne, polała się krew na skutek kolejnych podziałów, kolejnych cichych i głośnych likwidacji." (str. 25) Jedno co działo się na przekór temu złu to był dobroczynny strumień koziego mleka, który płynął, zbliżając ludzi do siebie, niezależnie od wyzwania, klas i narodowości. W książce mamy też wątek dwóch mężczyzn - ojca rodziny, emigranta z Albanii, intelektualisty, myśliciela, filozofa, dla którego sfera intelektualna jest najważniejsza, zaś o podstawowe potrzeby codzienne troszczy się żona. Dzieci głodują, poczęte często umierają, bo ojciec długo podejmuje decyzje. I drugi Czanga, wódz pasterzy, kóz i wszystkiego co tradycyjne i rozsądne. To silny, prawy, mądry i twardo stąpający po ziemi człowiek. Te dwie osobowości zaprzyjaźniają się i dają sobie tak wiele, że żaden by się tego nie spodziewał. "Czasy kóz" to książka zawierająca wiele mądrości, pokazująca losy kraju i jednostki. Filozoficzne rozważania przeplatają się z codziennością, paradoksy uginają od ciężaru głupoty, historia jest opluwana, zaś bieżąca sytuacja jest pełna niedomówień i niepewności. To nie była łatwa lektura, ale po przeczytaniu doceniam jej wartość.

Pierwszy kontakt z literaturą słoweńską. Historia osieroconego, prawie niesłyszącego chłopca żyjącego w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Razem z młodym Pavlem poznajemy ówczesną Lublanę i Novo Mesto. Dom dziadków, ośrodek dla głuchoniemych, mieszkanie u stryja a następnie u ciotki, na nowym osiedlu. Mimo, że Słowenia była najbogatszą z republik dawnej Jugosławii, w książce się tego nie odczuwa. Podobnie jak entuzjazmu. Ten jest zarezerwowany dla wojskowych, największych beneficjentów nowego systemu. Ale najciekawszy jest główny motyw – losy niepełnosprawnego nastolatka, pozbawionego rodziców i tułającego się po rodzinie. Widzimy jego trudne losy, przygody i marzenia. Niekoniecznie zgodne z planami, jakie mieli wobec niego opiekunowie. Mimo umiejscowienia w konkretnym miejscu i czasie powieść ma charakter uniwersalny. Pavel mógłby równie dobrze żyć w Czechosłowacji, Bułgarii czy Rumunii. A może nawet w niektórych krajach Europy Zachodniej. Jego życie naznaczyły bowiem wydarzenia, które mogły zdarzyć się wszędzie.

Po prostu cudne opowiadania. Żałuję bardzo, że ten zbiorek jest tak krótki, ale tych dziesięć groteskowych opowiadań przysporzyły mi bardzo miłej lektury na śnieżny, styczniowy wieczór. Autor umiejętnie wprowadza element niesamowitości (a czasem wręcz grozy),aby niespodziewanie sprowadzić narrację na zupełnie inne tory, albo równie nagle urywając. W książce rozpanoszyli się pospołu grabarze i zakonnicy, znajdzie się miejsce na wątki kryminalne. Czasem jest strasznie i poruszająco, a czasem najzwyczajniej w świecie zabawnie. Opowieść snuta na tle zamrożonego w lodzie Walta Disneya płynnie przechodzi w historię z dreszczykiem na cmentarzu. Wielka szkoda, że w polskiej wersji językowej jest to jedyna książka Autora. Ciężko jest mi wyróżnić najlepsze teksty – na pewno mocny akcent stanowią tragikomiczne opowiadanie początkowe „Przegoń doktora” oraz ostatnia dysputa religijna na temat otyłości - „Historia Kobiety PRZED”. Bardzo dobrze czytało się praską „Legendę” oraz greckiego „Alexisa Zorbę”. Jeśli kiedyś natraficie na tę małą, ale ładnie wydaną książeczkę sygnowaną logo wydawnictwa Pogranicze, to nie wahajcie się. Nie będziecie zawiedzeni.

Dawno nie czułam takiej ulgi, że dotarłam do ostatniej kropki w książce. Utwór to strumień świadomości, a w zasadzie czysty bełkot - przekleństwa, dygresje, rwane myśli, przeszłość przeplata się z teraźniejszością. Chaos. Chaos wylewający się z cudzej głowy w plamkach atramentu. Ale w tym szaleństwie jest "metoda". Z bełkotu można wyłuskać całkiem celne i błyskotliwe myśli natury "ogólnej" oraz sporo na temat stosunków serbsko-chorwackich. Książka bardzo trudna. Nie dla każdego. Polecam osobom zainteresowanym historią najnowszą kotła bałkańskiego.

Książka, w której nic nie jest takie, jakie się z pozoru wydaje. Napisana jednym tchem, bez podziału na rozdziały, a nawet akapity, niczym jeden monolog, a obejmująca kilkadziesiąt lat życia mamy autora i jego samego, napisana, choć wszystko tu jest słowem mówionym - jest nagrana na kasety historia życia matki, która jest dwukrotnie, bo w trakcie nagrywania oraz po kilkunastu latach odsłuchuchiwana przez jej syna, jest rozmowa autora z Donaldem w "restauracji pośrodku rzeki na wyspie", który - w odróżnieniu od autora - JEST pisarzem i - paradoksalnie - "w większości przypadków on właściwie nic nie mówi". To jest książka o słowie, języku i pisaniu, o tożsamości, o rodzinie i pojmowaniu świata, o wygnaniu i samotności, o wojnie, śmierci i życiu. Albahari'ego czyta się jednym tchem, dobrowolnie poddając się strukturze, a właściwie jej braku, choć co chwilę ma się ochotę przystanąć i zachwycić pięknymi zadaniami, które brzmią niczym ze zbioru aforyzmów. Ich prostota wcale nie przeszkadza, a jedynie co irytuje, to powtarzane na prawie każdej stronie, niczym refren "gdybym umiał pisać..." to napisałbym książkę o matce. 👵 Piękna jest ta książka!

Wszystko zaczyna się od głosu i temperamentu Krystyny Jandy. To właśnie jej genialny monodram na podstawie tekstu Dubravki Ugrešić sprawił, że polski czytelnik pokochał Stefcię Ćwiek miłością bezgraniczną. Janda wydobyła z tej postaci wszystko to, co w prozie chorwackiej autorki najlepsze: tragikomiczne rozedrganie, rozpaczliwe poszukiwanie bliskości i ten specyficzny rodzaj neurozy, który jest udziałem każdej kobiety próbującej dopasować swoje życie do nierealnych wzorców z kolorowych pism. Teatralna interpretacja stała się idealnym przedłużeniem literackiego pierwowzoru, nadając literom ciało, pot i łzy śmiechu. Największym plusem „Stefci Ćwiek” jest jej bezlitosny, a jednocześnie oczyszczający humor. Ugrešić bawi się formą romansu i poradnika, tworząc parodię gatunku, która wciąż pozostaje boleśnie aktualna. Stefcia, pracująca jako maszynistka i żyjąca pod okiem wszystkowiedzącej ciotki, to Everywoman epoki transformacji (i nie tylko). Jej sercowe perypetie, porażki dietetyczne i nieudolne próby bycia „kobietą światową” są opisane z taką lekkością, że trudno nie wybuchnąć śmiechem, nawet gdy bohaterka ociera się o dno rozpaczy. Autorka punktuje absurdy patriarchatu i popkultury, ale robi to z ogromną empatią, nie pozwalając nam drwić ze Stefci, lecz śmiać się razem z nią. Ocena osiem odzwierciedla literacką maestrię Ugrešić w dekonstrukcji kiczu. To książka inteligentna, krótka i niesłychanie gęsta od trafnych obserwacji socjologicznych. Brakujące dwa punkty to jedynie kwestia specyficznej, nieco szarpanej konstrukcji (stylizowanej na wykroje krawieckie),która choć genialna w teorii, w lekturze bywa momentami nużąca. Niemniej jednak, to klasyka literatury feministycznej, która zamiast pouczać, po prostu przytula naszą niedoskonałość. „Stefcia Ćwiek w szponach życia” to literacka bomba witaminowa. Dubravka Ugrešić stworzyła postać nieśmiertelną, która przypomina nam, że życie rzadko przypomina idealny wykrój z „Burdy”, a szpony losu najłatwiej poluzować szczerym, głośnym śmiechem. To lektura obowiązkowa dla każdego, kto choć raz poczuł się nieadekwatny wobec świata

121/180/2024 Nie tak dobra jak "Wieniec Petrii", ale "Wieniec" uważam za wybitny (9/10),więc jeśli coś jest nie tak dobre, to absolutnie nie oznacza, że jest złe. Sm tytuł mnie urzeka, te tykwy! Z dzieciństwa pamiętam, z jakichś baśni wschodnich, że wysuszone tykwy służyły za baniaczki :-) Tytułowe zdanie pojawia się wprawdzie na samym końcu powieści, ale nie jest to poradnik dla ogrodników, możecie czytać spokojnie. Szczególnie, jeśli lubicie boks, zaliczanie brzan, męskie mordobicia na ulicach, gwałty i takie tam klimaty. Polecam, bo tego typu aktywności wkraczają ostatnio na salony, to co macie odstawać, jak jakie plebejusze... A na poważnie, Mihailović naprawdę dobrze pisze. Dlatego warto odkopać gdzieś w bibliotecznym magazynku tę książeczkę. Nie zapomnijcie obejrzeć ilustracji na wewnętrznych stronach okładki!

"Wszyscy nosiliśmy swetry buni, niczym wielkie wełniane pieczęcie.'' Bardzo esencjonalna, intymna i poetycka książka o dojrzewaniu młodej dziewczyny. Składa się z krótkich fragmentów, migawek z życia, chwil zatrzymanych w kadrze, wynotowanych dialogów, czasem ledwie kilkuzdaniowych. Doskonały przykład, że mniej znaczy więcej. "Dużo się śmiał. Umarł od alkoholu, bo musiał dużo pić, by móc się dużo śmiać."

(www.bibliotekaswiata.blogspot.com) Omawiania literatury bułgarskiej nie można zacząć od innej książki – „Pod jarzmem” to narodowa epopeja i pierwsza wielka „nowoczesna” powieść bułgarska. Żeby lepiej wyobrazić sobie, co napisał Wazow, połączmy naszego „Pana Tadeusza” z konceptem „krzepienia serc” z Sienkiewiczowskiej „Trylogii” i dodajmy do tego jeszcze coś z Orzeszkowej i Żeromskiego. A gdy uwzględnić, że akcja powieści rozgrywa się DOKŁADNIE w tym samym czasie, co „Lalka” Prusa (są wspominane nawet te same wydarzenia historyczne),a jeden z bohaterów czyta i „Cierpienia młodego Wertera” i „Zbrodnie i karę”, to dostajemy jakąś namiastkę tego, czym jest ta książka. Oczywiście – współczesny czytelnik może zżymać się na jej propagandowy wymiar, czarno-białe postacie (szlachetni bojownicy o wolność Bułgarii kontra okrutni Turcy i parszywi zdrajcy sprawy wśród samych Bułgarów) oraz ckliwy wątek romansowy, ale jest to lektura z jednej strony fundamentalna dla całej literatury bułgarskiej, z drugiej zaś to po prostu niesamowicie wciągająca i pełna uroku i wielkich emocji powieść. Główny bohater, Bojczo Ognianow, który wraca do swej rodzinnej miejscowości by krzewić powstańcze idee, to bułgarski Monte Christo – z miejsca rozkochuje w sobie nauczycielkę Radę (w kapitalnym epizodzie pokazowego egzaminu),potrafi zmieniać wygląd i tożsamość, wymyka się tureckim pościgom, jest szlachetny i od razu zjednuje sobie przyjaciół, a w najlepszej sekwencji z całej powieści wystawia dla całej wsi przedstawienie na podstawie niemieckiego romansidła, w którym obsadza miejscowych chłopów – zaręczam, efekt jest niesamowity! „Pod jarzmem” ma wiele bolączek, także konstrukcyjnych, ale to książka, obok której nie sposób przejść obojętnie – nawet, jeśli czujemy, że autor gra na naszych emocjach, to finał niczym z „Pana Wołodyjowskiego” jest naprawdę dramaturgiczną perełką (żadnym spojlerem dla czytelnika nie będzie chyba fakt, że powstanie kończy się katastrofą – stanie się jednak, podobnie jak sama książka, zarzewiem czegoś znacznie większego). No i ta Bułgaria – Wazowowi udaje się odmalować jej piękno, kulturę i tradycje w każdym zdaniu powieści!

160/130/2025 W Polsce znamy książki o wojnie z bohaterami (w sensie postaci literackich) niemieckimi i sowieckimi. Bo tych tu mieliśmy niecałe sto lat temu. A na Bałkanach mieli Włochów. Z naszej perspektywy dość egzotycznych w roli wroga. Makaroniarze z karabinami? Powieść przedstawia włoską okupację Czarnogóry, wyolbrzymioną, a przez to ośmieszoną do cna. Historia, która dzieje się latem 1943 r. jest momentami zwariowana jak sny po grzybkach, chwilami okrutna jak marzenia psychopaty, no i wiele w niej seksu, jak u tego żyda Portnoya :-) "Wojna i pornografia - z cichym smutkiem w głosie rzekł brodaty major. - W gruncie rzeczy jest to jedno i to samo. Osobiście żałuję, że istnieją dwa słowa na określenie jednego pojęcia." No właśnie. O tym jest ta książka: o wojnie i pornografii, które może nie są dokładnie tym samym, ale w koszarowych szafkach leżą bardzo blisko siebie. To jest powieść antywojenna, zadziwiająca, nieokiełznana i pokrętna. Bardzo dobra. Chociaż, przyznaję, dla mnie dość męcząca. Ledwo nadążałam za wydarzeniami, omamami i wynurzeniami bohaterów. "Rewolucjoniści nigdy nie zdejmują ciemnych okularów." "Tak, ale Włosi to nie są poważni wrogowie (...). Nie są godni tego dostojnego, nieskalanego sztandaru. Bo ludzie, którzy jedzą makaron, jedzą też pewnie glisty."

Jest to ciekawa powieść epistolarna, w której zderzone zostają dwa światy - zachodni i bałkański. Zachodni reprezentuje Anglik pracujący w organizacji humanitarnej w Sarajewie w 1993 roku, zaś bałkański - jego szofer, Sakib, Bośniak pochodzący z tego miasta, niegdyś profesor. Efektem tego zderzenia kultur jest wzajemne poczucie obcości oddana w książce za pomocą błyskotliwej, szyderczej ironii, którą posługuje się Anglik w swoich listach do ukochanego, opisując mu codzienność Sarajewa i jego mieszkańców. Z jednej strony prezentuje kolonialne, nieraz szowinistyczne poczucie wyższości względem tamtejszych narodów, z drugiej - momentami, jak sądzę, trafnie oddaje absurdy tamtejszej rzeczywistości. Można pomyśleć, że są to obserwacje samego autora, który z wisielczym humorem piętnuje wady swojego narodu - prymitywizm, brak logicznego myślenia, nacjonalizm, nienawiść, pazerność, bylejakość itd. Opisy zachowań i zwyczajów „tubylców” są śmieszne, ale widać u autora listów brak zainteresowania kulturą tego kraju, niedostrzeganie jasnych stron, brak uznania dla mieszkańców regionu i współczucia względem nich. Anglik nie jest jednak tylko zarozumiałym ignorantem. Jest świadomy, że organizacje humanitarne są tylko przykrywką dla eksploatacji tego regionu przez Zachód. To jest w ogóle ciekawa postać, zaskakująco niejednoznaczna. Jego ironia tylko pozornie jest prymitywna. Bohater jest w stanie dokonać szyderczej analizy działań zarówno własnej organizacji pseudo-humanitarnej, jak i nastawienia Zachodu wobec tego regionu. Nie wiemy do końca, kiedy pisze serio wyższościowo, a kiedy kpi z siebie i ze świata. Pisząc o mieszkańcach jako o „niewolnikach” przywdziewa kolonialną maskę, ale nie do końca się z nią utożsamia. Między nim samym a tym, co reprezentuje jest jednak pewien dystans. Mam przypuszczenie, że ironia autora listów wynika z czegoś więcej niż tylko z szowinizmu, ale z czego, tego do końca nie wiem, przerażenia wojną? Niezgody na taki świat, jaki jest? A może tylko doszukuję się drugiego dna. Książkę czyta się świetnie, absurdy opisywanej rzeczywistości nie są nam, Polakom, znowuż tak obce, i my pamiętamy wprowadzanie kapitalizmu, prymitywizm codzienności i nasze zderzenie z zachodnią mentalnością. Niewykluczone, że zostalibyśmy podobnie opisani przez jakiegoś przybysza z Zachodu, bo przecież Bałkany to również my.

Zmarły w 2013 roku Mirko Kovač to bardzo ciekawa postać. W Wikipedii (w zależności od wersji językowej) bywa określany jako jugosłowiański, czarnogórski, serbski lub chorwacki pisarz (co ciekawe – co do trzech ostatnich przymiotników zgodni są ze sobą – jak rzadko kiedy – zarówno Serbowie, jak i Chorwaci). Polskim odbiorcom powinien być najbardziej znany jako współscenarzysta znakomitego filmu „Okupacja w 26 obrazach” Lordana Zafranovića. „Krystaliczna sieć” to powieść z ostatniego – chorwackiego – okresu w życiu autora. Ma charakter wspomnieniowy i dotyczy życia pisarza oraz jego znajomych z kręgu ludzi pióra i sztuki w Belgradzie w latach sześćdziesiątych. Czytelnikom znającym miasto łatwo będzie odtworzyć miejsce akcji poszczególnych epizodów. Ale autor nie ogranicza się do stolicy dawnej Jugosławii – w wątkach dygresyjnych i retrospektywnych przenosimy się do innych części kraju Tity, skąd pochodzą różne przedstawiane w powieści osoby i ich historie. Znaczna część z nich to postacie autentyczne – na przykład pisarz Zulfikar (Zuko) Džumhur czy artyści z grupy Mediala. Fabuła związana jest przede wszystkim z pierwszoosobowym narratorem i jego przygodami, także natury miłosnej czy raczej erotycznej, ale stanowi raczej tło dla innych opowieści związanych z pobytem w Belgradzie i znajomymi autora, nie tylko z kręgu bohemy artystycznej. Dlatego powieść zainteresuje przede wszystkim miłośników Bałkanów jako zapis pewnego etapu w historii zachodniej części tego półwyspu. Kiedy jeszcze nic nie zapowiadało krwawych konfliktów wojennych z okresu poprzedzającego wydanie powieści (1995 rok).

Zjazd literatów pod koniec komunizmu. Zawiedzione nadzieje, wzajemne podgryzanie, spełnienie marzeń o wyjeździe zagranicznym, przelotne romanse, a nawet tajny plan przejęcia kontroli nad literaturą. Wszystko podane z humorem, ironią i drugim dnem, jak to często bywa z literaturze z Europy środkowo-wschodniej tego czasu.

Prawdziwa grecka tragedia rozgrywająca się w czarnogórskiej wsi w interiorze. Zachowana jest jedność miejsca i czasu oraz skończona ilość postaci, przynajmniej tych nazwanych. A także coś na kształt chóru w postaci dwóch włóczęgów oraz dwóch grabarzy. Z tym, że sceniczna przeróbka trudna byłaby do wystawienia, albowiem siła powieści tkwi w czym innym niż dialogi. Przede wszystkim w projekcjach myśli poszczególnych postaci, niewypowiedzianych głośno. W nich też przejawiają się punkty zwrotne fabuły, nieliczne, ale bardzo ważne. Drugą wielką zaletą jest język powieści, bogaty, poetycki, pełen metafor i alegorii, kontrastów i figur słownych. Style i sposoby obrazowania mieszają się niczym wirujące w słońcu, upale i kurzu i wzajemnie się przenikające białe pyłki dmuchawców i pierze tytułowego czerwonego koguta. Zwykłemu realizmowi, niemal naturalistycznie przedstawionemu, towarzyszą surrealistyczne wizje, baśniowe metafory oraz elementy realizmu magicznego, tym razem bałkańskiego. I nie ma w tym nic dziwnego, albowiem Miodrag Bulatović umieścił akcję w pobliżu Bijelo Polja, czyli jego rodzinnych okolic (skąd nota bene pochodził też Ćamil Sijarić, autor „Eunucha”). Owa (jugo)masala – mieszanina stylów - odzwierciedla stan świadomości czarnogórskich chłopów obu wyznań (prawosławnego i muzułmańskiego) i ich kobiet, częściej funkcjonujących w ich myślach niż w mowie. Pewne ubóstwo pojęć, wynikające z ograniczonego świata widzialnego dostępnego mieszkańcom, równoważy w pełni ich bogata wyobraźnia, symboliczna ale współgrająca z realizmem. Obie te sfery mieszały się bowiem dla nich w codziennym życiu. A wszystko rozgrywa się jednego dnia, we wsi i przebiegającej przez nią drodze. Czytelnika wprowadza na nią Mara wariatka, postać tragiczna i ważna dla dalszego rozwoju fabuły, młoda jeszcze, podobnie jak biedny najemnik Muharem, posiadacz tytułowego koguta, którego losy są osią wydarzeń realnych i wyobrażonych, niewypowiedzianych. Piękno i wielkość powieści polega na tym, że ujawnia zarówno prawdę, okrutną i miejscami odrażającą, pokazując i opisując drastyczne czyny, o których wielu woli nie mówić i udawać, że nigdy nie istniały, jaki i wewnętrzne, związane z tym przeżycia zarówno ofiar, co jest naturalne, jak i sprawców. I w nich bowiem autor widzi ludzi a nie samo czyste zło. Styl i tematyka powieści oraz sposób jej opowiadania pozwala na mnóstwo interpretacji, niczym w przypadku greckich tragedii. Niewątpliwie opowiada ona jednak o ludziach nieszczęśliwych, którzy próbują wyrwać się z tego stanu na różne sposoby. Jedni poprzez marzenia, czasem proste lecz mimo to nierealne, inni szukając zapomnienia w zabawie, alkoholu, syceniu się cudzą krzywdą, osiąganiu przemocą tego, czego bez niej nie umieli doświadczyć. Jeszcze inni poprzez fatalistyczne przyjmowanie razów czy też motywowani strachem wycofanie się we własny świat. Tym niemniej wszyscy oni cierpią na brak komunikacji oraz strach przed okazywaniem uczuć. To sprawia, że działają w sposób przeciwny nawet wobec własnych pragnień, co ich boli i nakręca do działania wbrew sobie. I każdy z bohaterów odczuwa niezaspokojoną potrzebę bliskości z drugim człowiekiem. Piękna i okrutna, smutna i wyrozumiała wobec ludzi powieść, odmalowana żywymi barwami, ruchem, zapachem i konsystencją, hałasem i ciszą, strachem, bólem i cierpieniem.