Prawo, zwyczaj, zbrodnia w społecznościach dzikich

Kto się spodziewa książki historycznej czy nawet kulturoznawczej, będzie zawiedziony; kto nie zgadza się z chrześcijańsko-konserwatywnymi poglądami autora - tym bardziej. Roux uczciwie zapowiada jednak charakter książki już w przedmowie: jest to raczej esej (nabierający chwilami osobistych tonów) na temat pewnych struktur myślowych, które pojawiają się w kulturach na całym świecie. Oczywiście wyławianie, izolowanie i wspólne kategoryzowanie pewnych zjawisk, wierzeń i tekstów z różnych kultur grozi ich redukcyjnym, zniekształconym albo i błędnym postrzeganiem - skoro częściowo odcina się od nich kontekst - ale szkielet mitu, który w ten sposób Roux konstruuje, jest mimo wszystko w większości przekonujący, a otwierająca i zamykająca książkę interpretacja egzekucji Ludwika XVI - intrygująca i dająca do myślenia. Nieśmiało można by porównać "Krew" z "Białą boginią" Gravesa, tyle że z przeciwnym znakiem religijno-ideologicznym, no i jednak książka Roux ma znacznie lepszą podbudowę etnograficzną i historyczną.

Wspaniała książeczka mówiąca o kreowaniu i wychowywaniu samego siebie. Jest niewielka, ale treść głęboka, rozwijająca, praktyczna. O tym, jak żyć głęboko, myśleć samodzielnie i być "artystą swojego życia", jak mawiał D. Suzuki. Motywuje, wzbogaca i daje świetne narzędzia, choć to nie żaden poradnik. Dodatkowym plusem są wspominane przez autora dzieła odnośnie opisywanego tematu, jako że książeczka to tylko wstęp i zachęta do wspaniałej podróży.

Relacja władzy do jednostki, czy też odwrotnie, to jeden z najbardziej doniosłych problemów polityczno-społecznych wszystkich czasów. Stosunek ten kształtował się historycznie w sposób rozmaity, najczęściej jednak władza znaczyła wszystko, natomiast jednostka, jeśli nie podporządkowała się jej dyktatowi, kończyła marnie. Tak było, z małymi wyjątkami, przez całe dzieje ludzkości. Dopiero dosyć niedawno uznano, iż człowiek jest jednak podmiotem posiadającym swoje prawa, a to, co śniło się myślicielom epoki Oświecenia, zaczęło powoli być realizowane w praktyce (często bardzo kulawej). Bertrandowi Russellowi nic, chyba poza matematyką i logiką, nie było tak bliskie, jak właśnie prawa jednostki do skutecznego oporu przeciwko bezmyślnym decyzjom władz, które co rusz prowadziły do rozpaczy i marazmu znakomitej większości społeczeństw. W swym jak zwykle błyskotliwym i, jak na niego, nad wyraz zwięzłym zbiorze myśli w tym przedmiocie, porusza się swobodnie po historycznych meandrach rozwoju zagadnienia władza - jednostka. Słusznie np. zauważa, iż demokracja ateńska miała przewagę nad każdą następną odmianą tego systemu, także w XX wieku. Wspomina w pracy problemy separacji i wzajemnej kontroli poszczególnych władz w państwie, co puentuje dosyć banalną uwagą (chociaż, jak pokazało ostatnie 8 lat w naszym kraju, nie dla każdego jeszcze jest to truizm): "Nawet prawomocny proces nie wystarcza, jeśli sędziowie nie są niezależni od władzy wykonawczej". Interesująco wypowiada się również o tym, kiedy rewolucja jest dopuszczalna oraz kiedy należy, a kiedy nie, być posłusznym wobec prawa. Podsumowuje natomiast swój niesamowity szkic w swoim, czyli filozoficznym stylu, tłumacząc, że "państwo" jest tylko abstrakcją, a nie bytem samym w sobie. Absolutyzowanie tej abstrakcji kończyło się zazwyczaj w przeszłości bardzo źle, a na pewno z wielką niekorzyścią dla jednostki i jej praw. Rozważania angielskiego myśliciela są jak najbardziej aktualne i dzisiaj, w dobie niekończącego się rozwoju technologicznego, a także zakusom różnych małych watażków, do przedkładania swej zakompleksionej żądzy władzy nad szczęście i dobrobyt wszystkich jednostek tworzących społeczeństwo.

Niczego lepszego na temat klątwy w kulturze ludowej Słowian nie przeczytacie. Engelking po prostu nie zostawia innym szans. Problem został tutaj tak wnikliwie przeanalizowany i wyjaśniony, że innym pozostaje już tylko pokornie dopowiadać mniej znaczące kwestie. Engelking tłumaczy jaka była zależność między językiem a rzeczywistością, dlaczego magia słowa wydawała się mieć podstawy racjonalne (w ogóle sama magia staje się zrozumiała),a gdy czytelnik ma już otwarte oczy tak, że świat ludowej wyobraźni przestaje być zlepkiem bezsensownych przesądów a staje się logiczną konstrukcją wtedy umiejscowienie w tym układzie rozumienia "klątwy" i "klęcia" staje się już tylko formalnym dopełnieniem.

Potrzebne mi było do prezentacji maturalnej, ale sam wstęp i opowieści ludzi, którzy widzieli/doświadczyli UFO już mnie zaintrygowały i przeczytałem całość. Jung dobrze obala mit o ufo, niepotrzebne tylko momentami przeciągania czy fragmenty o obrazach, które są zwyczajnie nudne, jednak mimo paru drobnych uwag, wciąż zasługuje na mocną ósemkę, wrócę do Junga jeszcze na pewno.

„Czary, wyrocznie i magia u Azande” to książka, która przybliża czytelnikowi niesamowity świat afrykańskiego plemienia. Autor z jednej strony wskazuje na różnice (co raczej zaskakujące nie jest) w porównaniu do ludzi z krajów cywilizowanych, natomiast z drugiej – podkreśla to, co łączy te z pozoru dwie odmienne rzeczywistości. Książkę czyta się z zapartym tchem, ponieważ w tym przypadku magia nie występuje jako element fantastyki ubarwiającej fikcyjną fabułę, tylko jako element prawdziwego życia. Czary towarzyszą członkom plemienia codziennie, są czymś oczywistym, zwyczajnym – lecz to, co zwyczajne dla Azande, u czytelnika z Europy wywołuje dreszcz (podniecenia, grozy, czasem zniesmaczenia). Magia jest sposobem na rozwiązywanie konfliktów, ochronę rodziny, dochodzenie prawdy, unieszkodliwianie potencjalnie niebezpiecznych jednostek. Rolę swoistego rodzaju sądów odgrywają wyrocznie – czasem poprzez drastyczne metody, wymagające poświęcenia życia niewielkiego zwierzęcia (kury). Choć czytelnikowi może się wydawać, że jest to nieludzkie zdanie się na ślepy los, to tak naprawdę rytuały te uporządkowują życie współplemieńców, zaprowadzają poczucie bezpieczeństwa i zaspokajają potrzeby egzystencjalne – jakże podobne do naszych! Na koniec zastanówmy się… Czy nasze sądy są sprawiedliwsze? Zachowania sąsiedzkie miłosierniejsze? A rzucane tak często oskarżenia prawdziwsze? Gorąco polecam tę książkę – skłania do refleksji i zmienia nieco spojrzenie nie tylko na „ludy pierwotne”, ale także na nas samych.

Nienowa, ale w wielu punktach wciąż pobudzająca do refleksji książka o tym, jak to tworzy się rzekomo odwieczne tradycje. Współcześnie wiele ustaleń tej pracy nie budzi już zdziwienia, ale na pewno w momencie, gdy ukazała się jej wersja oryginalna, musiała być wręcz rewolucyjna. Szkoda, że Autorzy ograniczyli się niemal wyłącznie do kręgu Wielkiej Brytanii i jej imperium, ponieważ trochę spłaszcza to perspektywę. Trudno się dziwić, że brytyjski ceremoniał monarchiczny powstał w XIX w., skoro zawiera on tyle pierwiastków imperialnych, a imperium brytyjskie to tak naprawdę dopiero to właśnie stulecie. W wielu sytuacjach można rozważania Autorów podsumować następująco: pewne rzeczy mogły zyskać wymiar symboliczny i stać się elementem tradycji, dopiero wtedy, gdy przestały funkcjonować w swoim pierwotnym, normalnym kontekście. Tak wygląda sprawa ze strojem szkockich górali, o którym traktuje akurat najciekawszy rozdział tej pracy. Można powiedzieć, że dawniej wymyślano tradycje, a dziś tworzy się np. w samej Wielkiej Brytanii jakieś "polityki spójności" i inne takie twory, może za sto lat też ktoś je będzie odkrywał i demaskował? Któż to wie. Generalnie książka jest godna polecenia, zwłaszcza jeśli kogoś interesuje Britannia. Tomasz Babnis

Za książkę zabrałem się pod wpływem ,,Ćwiczeń z podziwu'' Ciorana, którego to zbioru jeden esej poświęcony jest Caillois. To bardzo ciekawy człowiek i z pewnością wracał będę do jego myśli. Wrócić z pewnością jeszcze kiedyś muszę do ,,Człowieka i sacrum''. Książka niewielka i raczej szybka w czytaniu, choć mnie tematyka większości rozdziałów zniechęciła, tak że, zachęcony jednak mocno przedmową do któregoś z kolei wydania, przeczytałem tylko ostatni rozdział oraz jeden z apendyksów, ten poświęcony wojnie. Ostatni rozdział jest swego rodzaju podsumowaniem i (nieco spóźnioną z perspektywy linearnego czytelnika, co sam Autor przyznaje) próbą nakreślenia najgłębszych podstaw i popędów kształtujących parę sacrum-profanum. I jest to próba, która bardzo mocno mnie wypróbowała i z pewnością zmieniła — wcześniej nigdy chyba jeszcze w ten sposób o tym związku nie myślałem. Niby banalna opozycja, ale Caillois odkrywa tu raczej coś, co nazwałbym roboczo synergią przeciwieństw, coś jak ying-yang (choć bez opozycji męskości-żeńskości). Ta para to podstawowa postawa i głęboki popęd, które czynią człowieka i są jego losem. Muszę zaznaczyć, że — jeśli dobrze zrozumiałem ostatnią przedmowę — od wymowy tego rozdziału Autor w późniejszych czasach już się chyba trochę oddalił, a na pewno kala się w przedmowie za pośpieszne wnioski i zbyt mocną i tracącą niuanse ekspozycję. Dodatek o wojnie porównywanej (i kontrastowanej) ze świętem uczynił zaś ze mnie w połowie pacyfistę. Autorowi wojna w naturalny dla jego koncepcji sposób kojarzy się szczególnie ze świętami z czasów przedpaństwowych, sprzed powstania zhierarchizowanych, wysoce ustrukturyzowanych cywilizacji (sprzed rewolucji neolitycznej, może nie aż tak jak u Eliadego, ale ta zmiana też jest ważna u Caillois). W połowie, tak, i sobie samemu się dziwię, bo jeszcze niedawno byłem pacyfistą w pełni, jak Russell, ale teraz patrzę już na wojny inaczej (przyznaję, łatwo mi tak patrzeć dobrych kilka dziesięcioleci i kilkaset kilometrów od bomb i frontu). Wojna jest jednak gorączką, autoimmunologiczną może, wyniszczająca i okropną, ale jest to reakcja na coś głębokiego i jeszcze bardziej niszczącego. Do tej pory byłem skłonny przyznać, że są wojny ceną, jaką płacimy za technikę, laickość i wysoką organizację społeczeństw, ale ceną, z płacenia której da się zrezygnować (wyrosnąć?). Teraz widzę wojny bardziej jako nieuchronną konsekwencję, bezwarunkowy odruch człowieka na wtłoczenie go w młyńskie tryby (młyńskie, tak, nomen omen, bo zaczęło się to chyba wraz z rewolucją neolityczną). I więcej, jest to reakcja o cechach leczniczych! Uświadamia nam ona to, że społeczne konstrukcje są niczym i że człowiek otwarty na sacrum (czyli przeżywający swe życie szczerze, w znaczeniu, jakie podkreślał Ortega y Gasset) musi te konstrukcje porzucić. Ich idolatria jest wystarczająco zła nawet bez wojen, które to w ujęciu Caillois stają się prawie (okropnymi, tego nie kwestionuję) znakami ,,wrong way'' - i ,,wrong'' dotyczy zasadniczego kierunku okresu pokoju! (O kierunku można mówić tylko w odniesieniu do pokoju, wojna bowiem jest zatraceniem kierunków, co też daje szansę na obranie nowego, lepszego.) Ryzykując nadmiar, podkreślę: nie o to się rozchodzi, że mamy wojny, bo nie wyciągamy wniosków z wojen wcześniejszych (czego przykładem byłaby może postawa mocarstw po I wojnie światowej i późniejszy wzrost odwetowych nastrojów u Niemców, może, nie znam się). Chodzi raczej o dużo starsze (i nieświadome) decyzje, które skierowały ludzkość na drogę prowadzącą niby naprzód, ale na kikutach — kikutach cielesnych, ale i gorzej jeszcze krwawiących kikutach myśli! Daję 9/10 za to co przeczytałem, z nadzieją, że w tej nieprzeczytanej reszcie będzie dla mnie coś podobnie ważnego, kiedyś, gdy do tej książki wrócę. PS Wojna w wyższym sensie, jako ścieranie się przeciwieństw, jako sama zasada genezy dostępnych nam światów, była przez Heraklita podnoszona do czegoś boskiego, do Boga samego. Wojny i pokoje jako przeciwieństwa są konieczne, naturalne i nawet twórcze. Obecnie prowadzone wojny nie są jednak twórczym przeciwieństwem pokoju, są tylko jego odmianą. Wojowanie satelitą i dronem nie jest takie inne od wojowania netfliksem. Może nawet jest to lepsze, bo mniej obłudne... I na koniec Heidegger, jeszcze przed rewolucją cyfrową, choć jakby ją antycypując: ,,poprzez środki techniki szykowany jest atak na życie i istotę człowieka, atak, w porównaniu z którym niewiele znaczy wybuch bomby wodorowej. Bowiem właśnie gdy bomby wodorowe nie wybuchną i życie człowieka na Ziemi przetrwa, wraz z epoką atomową nadciągnie przerażające przeobrażenie świata.''

Krótka i rzetelna ksiązeczka na temat tego, jak zamienianie znaczenia różnych słów fundamentalnych dla psychoanalizy powoduje powszechny, zwłaszcza w kulturze wypaczony odbiór tej szkoły jako szkoły psychologii i terapii. Psychoanaliza to nie jest psychiatria. Psychika a umysł to też różne słowa.

Potęga mitu jest zapisem rozmów dziennikarza Billa Moyersa i Josepha Campbella - jednego z najwybitniejszych mito i religioznawców. Nie będę ukrywał, że dla mnie jest to najważniejsza albo jedna z najważniejszych książek jakie w życiu czytałem. Campbell dokonuje analizy mitu, jego znaczenia w naszym życiu, wyjaśnia co mity mówią o nas samych i jak wiele łączy wszystkie religie świata. To nie jest atak na którąkolwiek religię. Nie znajdziecie tu nic o tym, że - jak głoszą różnej maści wrogowie sacrum - religie to zło, nic o fanatyzmie, o wojnach religijnych. Książka prezentuje piękno religii, ich mądrość głoszoną przez święte księgi i wielkich mędrców: Jezusa, Buddę i innych. Potęga mitu ukształtowała moje poglądy na religię. Chociaż sam Campbell był niewierzący, dzięki temu dziełu skrystalizowały się moje poglądy na religię. Neguję tak skrajny ateizm Richarda Dawkinsa jak i radykalny fundamentalizm religijny. Jest to także dzieło o tolerancji religijnej i lepszym zrozumieniu obcych wierzeń. Dla ludzi, którzy nie mają dużego pojęcia o innych religiach niż ich własna, będzie to wspaniała lekcja religioznawcza. Obowiązkowy tytuł dla każdego kto mieni się kulturalnym człowiekiem i jedna z największych pereł literatury religioznawczej i mitoznawczej.