Kazimierz Mrówka

Heraklit przez dość długi czas był w polskojęzycznej literaturze traktowany raczej oszczędnie i zwykle stanowił pojedynczy rozdział w książce o historii filozofii. Ale z początkiem XXI w., dr hab. prof. Kazimierz Mrówka uznał, że należy poszerzyć perspektywę i przygotował na temat Heraklita osobną, wyczerpującą monografię. Jest to bez wątpienia najszersze omówienie filozofii Heraklita dostępne po polsku, które jest swoistą summą tego, co na ten temat wiemy. Książka oparta jest na schemacie, który polega na tym, że autor bierze zachowane fragmenty z pism Heraklita i rozkłada je na czynniki pierwsze. Analizuje je kawałek po kawałku, grzebie w etymologii danego słowa, konfrontuje swoje zmagania egzegetyczne ze zmaganiami innym historyków filozofii i próbuje odczytać najdokładniejsze znaczenie zdań, które pozostawił nam Heraklit. Często wspomina też o stopniu autentyczności tudzież wiarygodności zachowanego fragmentu. Z tej przyczyny najlepiej odnajdą się tu miłośnicy filozofii starożytnej z zacięciem filologicznym, bo interpretacja jest zawsze poprzedzona analizą językową. Mrówka rekonstruuje postać Heraklita w sposób bardzo wiarygodny i przekonujący pod kątem psychologicznym. Z jednej strony outsider z wyboru, opryskliwy i krytyczny wobec poczynań rodzaju ludzkiego, „gardzący motłochem”, a z drugiej strony leżący mu w duszy kolektywizm i chęć powierzenia ludziom odkrytego przez siebie „czegoś więcej” malują wizerunek postaci złożonej i niezwykle autentycznej, wręcz namacalnej. Przystępując do lektury warto już mieć przynajmniej podstawową wiedzę (lub chociażby podstawowe wyobrażenie, o co tam chodziło) na temat filozofii przedsokratejskiej, ponieważ autor wybiega poza samego tylko Heraklita. Wypada więc znać problemy i zagadnienia tej najwcześniejszej epoki w dziejach filozofii, oraz ogólnie kojarzyć, czym zajmują się poszczególne gałęzie/dziedziny filozofii. Autor czyni również różne nawiązania do późniejszych starożytnych filozofów, zahaczając między innymi o Arystotelesa czy Platona, a także o nie-filozofów (tj. Homer czy Hezjod),ale nie wymaga to od czytelnika dodatkowego przygotowania. Brak znajomości tych informacji nie jest dyskwalifikujący, ale znajomość z pewnością okaże się zaletą. Na tyle, na ile interpretacja profesora jest trafna (a wydaje się taka być),heraklityzm to po prostu ontologiczny obiektywizm i epistemologiczny racjonalizm, który do pewnego stopnia antycypuje późniejsze systemy idealistyczne, ale pozostaje jednak panteistyczny. I choć daleko mi do poglądów Heraklita (podzielam jego niechęć wobec skrajnego indywidualizmu, a do całej reszty mam mniejsze lub większe obiekcje czy też wątpliwości),to jednak nie można mu odmówić przenikliwości, gorliwego zaangażowania i zmysłu obserwacji. Jest to prawdopodobnie najlepsze w języku polskim opracowanie myśli Heraklita; charakteryzuje się sumiennością i drobiazgowością. Interpretacje profesora są przemyślane i konsekwentne; widać, że spędził niemało czasu na rozmyślaniu nad tematem. W ramach krytyki powiem natomiast, że czasem profesor się powtarza (choć to akurat jest po części winą samych cytatów, jako że powtarzają tę samą treść, jedynie inaczej ją ujmując),jak i trochę zbyt bardzo stara nadać się heraklitejskiemu logosowi formę quasi-religijną (dlatego tutaj można się spierać). Miejscami miałem wrażenie, że być może trochę zbyt głęboko wchodzi w szczegóły i ociera się o nadinterpretację, ale przeczytawszy całość i wydobywszy ogólny sens opracowania heraklityzmu jego autorstwa, na który składają się wszystkie te fragmenty, otrzymałem obraz, którego spójność jest w stopniu dostatecznym zadowalająca. PS. Jeżeli wiecie już dużo na temat Heraklita z książek innych autorów, to z tej raczej niczego przełomowego się nie dowiecie, nie ma tu żadnych wywrotowych tez.