Od włókien ciała po gwiezdny pył
Tomik Urszuli Zajączkowskiej, poetki i badaczki biologii roślin, to książka, która wymyka się prostym kategoriom. Piach jest jednocześnie hymnem do ciała, zapisem zanurzenia w materii, a także medytacją nad czasem, śmiercią i wspólnotą istnienia. To poezja, która – łączy język biologii i filozofii z niezwykłą wrażliwością.
Wiersz „aż wreszcie” wskazuje na główną oś tomu: cielesność. Podmiot liryczny zamieszkuje własne ciało, schodzi w jego tkanki, włókna, gruczoły, by odnaleźć się w żyłach i chrząstkach:
„latami rozkrzewiam się w żyłach,
chrząstkami kolan ugniatając ziemię,
wydzielam gruczołami donikąd, wszystko w ciało,
w siebie…”
Ciało staje się tutaj kosmosem, pełnym zawiłości i ciemnych kanałów, a jednocześnie miejscem, w którym musi „być” każdy z nas.
Zajączkowska w „Piachu” nieustannie zestawia mikro - i makroświat – od biologii po kosmologię. W wierszu „bańki mydlane” galaktyki zapętlają się w supły, a codzienny gest otwierania oczu staje się częścią kosmicznego żniwa:
„Strzałka czasu zaciąga galaktyki w supły
i wwierca je w mrok…
O siódmej rano odklejam błonki powiek, rozciągam żółte ścięgna.
Zaczynam żniwa dla przyszłej swej pamięci.”
Ten nieustanny ruch między wszechświatem a drobiną, między gwiazdą a włóknem mięśnia czyni tom niezwykle dynamicznym, a zarazem organicznie spójnym.
Ważnym motywem tomu jest przemijanie. W „poziomo” przedmioty, liście, kości, nasiona układają się wspólnie w kierunku kresu, linii horyzontu:
„jeszcze trochę tu,
a już bardziej tam,
układają się
do linii horyzontu –
naszej wspólnej kreski…”
Podobną medytację znajdujemy w wierszu „ogień. zgasł”, gdzie każda materia – sosna, katedra czy piórko – podlega temu samemu prawu:
„Zawsze jest ten czas,
punkt,
kiedy gaśnie
ostatni ze wszystkich już atom.”
Urszula Zajączkowska posługuje się językiem oszczędnym, ale niezwykle gęstym. Każdy obraz jest zarazem sensualny i precyzyjny – widać w nim zarówno poetkę, jak i naukowca. W „różnicowaniu” zestawia muchy, szczypawki, wiśniowe płatki i sosny, by dojść do przewrotnej puenty:
„Nie widzę różnicy.”
Tom „Piach” to książka o wspólnocie – wspólnocie materii, ciała, natury i kosmosu. Nie ma tu granic między tym, co ludzkie i nieludzkie, małe i wielkie, ważne i błahe. Wszystko układa się w jeden pejzaż istnienia.
To poezja wymagająca, gęsta, wielowarstwowa – czasem ascetyczna, czasem wręcz sensualnie nasycona. Czytelnik znajdzie tu zarówno chłód biologicznego opisu, jak i wzruszenie wspomnieniem matki w „czarnej sukience”:
„więc tęsknię za tą swoją matką.
za jej czarną sukienką.
w której ukryć się można było na wieki.”
„Piach” to książka wymagająca, ale też niezwykle konsekwentna. Zajączkowska – poetka i botaniczka – patrzy na świat oczami badaczki, a zarazem artystki. Jej język jest gęsty, nasycony terminologią biologiczną, a jednocześnie zmysłowy i poetycki. To twórczość, która łączy naukę i lirykę, materię i metafizykę.
Nie jest to tomik, który koi – raczej zmusza do konfrontacji: z ciałem, czasem, skończonością. Ale też daje niezwykłe poczucie uczestnictwa w czymś większym niż pojedyncze „ja”.
„Piach” – jak jego tytuł – rozsypuje się w drobne ziarenka obrazów i myśli, które dopiero w całości ukazują skalę zamysłu poetki. To poezja, która trwa długo po lekturze – jak drobny pył, którego nie sposób strząsnąć z dłoni.
Szukamy ofert...
Opinia
„Żertwa” – całopalna ofiara ze zwierząt, u dawnych Słowian składana w rytualnej ceremonii przez żercę dla przebłagania bóstwa. W warcabach – poświęcenie pionka dla późniejszych korzyści. W szerszym znaczeniu – każda ofiara, również ta złożona z siebie.
I tak powyższa definicja z impetem wrzuca nas, kompletnie na to niegotowych, w problematykę poetyckiej metafory i w bardzo intymne zwierzenia (tak się tylko domyślam) Antoniny Tosiek. Starość, choroba, potrzeba opieki i konieczność zaopiekowania się, przy tym całkowite osamotnienie i brak pomocy systemowej ze strony państwa, ułomność, bieda, brzydota i wszystko co się z tym wiąże. To poezja niełatwa, nie mówi niczego wprost, nie epatuje czułością, nie zaklina rzeczywistości, ale jest jak ona – brutalna, niekiedy cyniczna, nie szczędząca nam szpetoty i smrodliwych wyziewów, denerwującej często bezradności, ułomności starczego ciała i błądzącego w alzheimerowskich mgłach umysłu. Bardzo zarazem w tym wszystkim ludzka. Człowiek nie jest tu bohaterem, a zaledwie słabo zdającym egzamin uczniem. Nikt go na takie trudne tematy nie przygotował, nie udzielił korepetycji, nie wpisał na praktyki. Nikt też nie da drugiej szansy. Egzaminu poprawkowego nie będzie. Więc drżymy, ucząc się, robiąc wszystko po raz pierwszy, z oporem buntującego się ciała i umysłu, oburzonego brakiem estetyki, bezpośredniością zetknięcia z „przykrym zapachem rozkładu”, z „workiem na tłuszcz i kości”.
AntoninaTosiek szuka nowych sposobów przedstawienia w poezji prozy życia tak, by nie popaść w banał, nie zagubić prostoty prastarych prawd, wręcz przeciwnie – pokazuje ich odwieczne trwanie, w poprzek czasu i oporu świata, sięgając do wątków mitycznych i biblijnych. Starość jest tym, co nieuchronnie nadejdzie, z czym musi zmierzyć się zarówno ten, kto będzie wymagał pielęgnacji, jak i ten, który winien jest, moralnie, prawnie i zwyczajowo, opiekę tę zapewnić. Żertwa, karma, życie. Chcemy być dobrzy, szlachetni, mówimy o naszym oddaniu, pamiętamy matczyne, ciepłe dłonie i bezpieczeństwo ojcowskich kolan. Rzeczywistość mówi jednak: sprawdzam.
„śnił ci się wers o trosce,
salonowych siostrzyczkach,
kawiorowych braciszkach,
patrzących w wiersz,
zakrywających oko kamery,
a na uwięzi tylko proste słowa:
przejścia podziemne, żarówki,
mydliny i kurz”
I tak codziennie, od rana do wieczora i od wieczora do rana. Zmęczenie. Poświęcenie prywatności. Codzienne trwanie z termometrem i pampersem, z tą samą odpowiedzią na powtarzające się pytania. Dziesięć kroków na osiem, szerokość i długość pokoju, wystarczy,
{…) smugi jak
Oznaczenie trasy łóżko-umywalka”.
Jest tu szczerość, bolesna i wstydliwa. Świadomość niejednej porażki, stania pod drzwiami, byle później, jeszcze trochę…My rozumiemy. Każdy, kto zaznał potwierdzi, że:
„Wina jest jak pestka
z ostrawym ogonkiem,
ssiesz, aż cię kaleczy,
ssiesz, żeby nie krzyknąć”.
Twoje myśli tak nieprawomyślne, twoje ciało spięte, zbite w bolesną kulę cierpienia i niechęci. Przekonujesz się o rzeczy strasznej i niestety prawdziwej, iż „ulga jest najstraszniejszym z uczuć”, którego się jednak nie wyprzesz, przynajmniej przed sobą. Widzimy całą masę sprzeczności, które składają się na skomplikowane osobiste relacje. Rodzic i dziecko w pewnym momencie życia po prostu zamieniają się miejscami i uczą się nowych ról:
„pomyśl jakie to dziwne
bać się gestów własnych rąk”.
To wiersze oszczędne, skromne, nie rozbuchane, lecz jakby skostniałe z chłodu, schowane do wewnątrz, wstydliwe. Nie opiewają, jak to zwykle poezja, wiosennej bujności, strzelistych kobiecych piersi i wrzących od uczuć pocałunków. Jeśli jest gorączka, to tylko taka, by ze wszystkim zdążyć. Jeśli jest ciało, to mapa odleżyn. A jeśli miłość, to:
„(…) ktoś wtedy bierze cię za rękę
i na moment przed tym, zanim
posikałabyś się w pościel,
prowadzi pierwszy raz
tego dnia do łazienki”.
Wielu z nas mocno przeżyje tę poezję, a to ze względu na bardzo osobiste konotacje, narzucające się siłą rzeczy wspomnienia, porównania, powrót traumy, poczucia winy, świadomości, że można było lepiej, więcej, wcześniej zauważyć, zapobiec… Strofy nie powiodą nas ku rozgrzeszeniu, którego tak bardzo pragniemy, pomogą nam jednak zrozumieć siebie i ukołysać wewnętrzne dziecko w nas, dziecko, które płacze.
„jesteś mi pismem,
Apokalipsą, liczbami, ciałem,
Z którego mnie wydobyto,
Dzieckiem w koszu i koszem”.
Im oszczędniejsze frazy, im więcej w nich surowości i niedopowiedzenia, tym większa przestrzeń dla nas, by się w niej rozgościć, odnaleźć, ukołysać. Zło równoważone jest przez dobro, lęk przełamywany desperacją, a sacrum i profanum, „twarze świętych w gotyckich kościołach” i ciało, którego „wydzieliny są gęste, lepkie” leżą ledwie o krok od siebie, w każdej chwili gotowe na wspólny taniec, być może ostatni.
Prostota zwykłych gestów, czynności zupełnie prozaiczne, niepiękne, niekiedy wstydliwe, warte są wysokiej poezji, utrwalenia w pieśni. Z nich składa się życie, z pojedynczych aktów miłości, z dawania i brania, z przełamywania oporów, z przekraczania własnych barier. Z odejść i powrotów, z uczenia się siebie i drugiego człowieka wciąż na nowo.
„nie wiem, gdzie się kończysz,
a ja zaczynam, dlatego
mnożę nas przez
dwie”.
To wyznanie bardzo ważne, kto wie, czy nie najważniejsze w „Żertwach”. Spostrzeżenie siebie w ciągłości, w jedni, jako kontynuacji bez końca. Tożsamość jest podstawą naszej egzystencji, oparciem i artykulacją, nazwaniem i trwaniem, świadomością i przenoszeniem całej bazy danych, pokoleniowego doświadczenia. Ona nas definiuje, wskazuje ścieżki postępowania. Żertwa jest jej składową, naturalną i oczywistą. Nigdy nie łatwą. Po prostu istnieje. Jest, była i będzie punktem, do którego dojdziemy i który musimy przekroczyć.
„co mnie dzieli-
Co mnie scala-”.
Za egzemplarz dziękuję: https://sztukater.pl/
„Żertwa” – całopalna ofiara ze zwierząt, u dawnych Słowian składana w rytualnej ceremonii przez żercę dla przebłagania bóstwa. W warcabach – poświęcenie pionka dla późniejszych korzyści. W szerszym znaczeniu – każda ofiara, również ta złożona z siebie.
więcej Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toI tak powyższa definicja z impetem wrzuca nas, kompletnie na to niegotowych, w problematykę poetyckiej metafory i w...