Niemka

„Jednak z niewiadomych powodów spodziewany wyrok śmierci nie zapadł. Oskarżona została natomiast wysłana do obozu koncentracyjnego (…) Niemka stawała się Polką – a może już wcześniej nią była?”

Kiedy tylko zobaczyłem zapowiedź najnowszej powieści Wojciecha Dutki pod tytułem „Niemka”, wiedziałem, że chcę ją przeczytać. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Lira. Autora poznałem, recenzując „Amerykankę”, i jego nazwisko zostało mi w pamięci. Zorientowałem się bowiem, że bardzo dobrze czuje się on w tematyce wojennej, nie uciekając przy tym od trudnych i kontrowersyjnych wątków. Tak jest i tym razem, ale nie uprzedzajmy faktów.

„Niemka” pod względem okładki wyraźnie nawiązuje do „Amerykanki”. Obie te powieści rozgrywają się w czasach II wojny światowej i ich bohaterkami są niezwykłe kobiety. Kobiety, na których wojna odcisnęła nieusuwalne piętno. Główną bohaterką recenzowanej książki jest Magdalena Pohl, córka bogatego łódzkiego fabrykanta. Poznajemy ją jednak nie w Łodzi, a w Warszawie w 1938 roku, gdy wspólnie z koleżankami świętuje zdanie matury. Dziewczyny beztrosko spędzają czas i robią plany na przyszłość. Zastanawiają się, gdzie będą studiować i jak potoczą się ich losy. Magda tymczasem zaprasza Wandę i Lidkę do Łodzi na swoje urodziny. Chce, aby koleżanki przyjechały ze swoimi braćmi. Jednak przyjęcie urodzinowe nie jest do końca udane. Wszystko za sprawą ojca solenizantki, który zaprosił także prominentnych nazistów. Ponieważ Lidka jest Żydówką, atmosfera przy stole robi się niezręczna.

Nic tak jednak nie burzy spokoju grupy przyjaciół jak przepowiednia Cyganki, że tylko jedno z ich grona będzie żyło za dziesięć lat. Tymczasem wybucha II wojna światowa. Magda jest akurat w Warszawie i z bliska obserwuje przebieg walk o stolicę Polski. Jest wstrząśnięta tym, co widzi. Uświadamia sobie, że dotychczasowy świat bezpowrotnie legł w gruzach. Morze okrucieństwa i niewinne ofiary tylko to potwierdzają. Wkrótce Magdalena otrzymuje nietypową propozycję, która będzie pewnego rodzaju początkiem jej nowego życia. Życia naznaczonego wojną. Chociaż bowiem pochodzi z niemieckiej rodziny i bezbłędnie mówi po niemiecku, to jednak, jak sama mówi, „ma polskie serce”. Jednoznacznie identyfikuje się jako Polka i chce walczyć o niepodległość. Nie przypuszcza nawet, jak ta decyzja wpłynie na życie jej i jej najbliższych.

Magdalena zostaje zaprzysiężona w polskiej konspiracji. Jednocześnie nawiązuje współpracę z niemieckimi władzami w Polsce. Odtąd jej życie balansuje na cienkiej linie. Miłość, nienawiść, zdrada i śmierć będą jej towarzyszyły przez całą wojnę. Gdy umiera jej ojciec, wszystko komplikuje się jeszcze bardziej.

Czy Magdalena Pohl przeżyje wojnę? Jaki los spotka jej przyjaciół? Dlaczego mówi o sobie, że ma „przeklęte polskie serce”? Czy w tych nieludzkich czasach można pozostać po prostu człowiekiem?

Wojciech Dutka po raz kolejny napisał rewelacyjną powieść o tematyce wojennej. Jestem pełen podziwu dla autora za mnogość wątków, które w niej poruszył. Nie bał się napisać o tym, że już przed wojną część polskiego społeczeństwa była w pewnym stopniu antysemicka. Wspomniał o getcie ławkowym. W bardzo wyważony sposób opisał działanie polskiego podziemia i jego stosunek do Żydów. W swojej powieści zawarł przejmujący opis warszawskiego getta i z góry skazanego na porażkę powstania, które było po prostu walką o godną śmierć. Nie zabrakło także wątku komunistycznego. Na kartach książki pojawia się Mieczysław Moczar, a jego zaufanym człowiekiem okazuje się ktoś, kogo przed wojną Magda znała. Autor bardzo dobrze oddał historyczne realia. Starał się uchwycić dylematy i trudne wybory, przed którymi stawali ludzie podczas wojny. Każdy kierował się swoimi osobistymi motywacjami, wśród których były i te bardzo przyziemne, jak chciwość czy chęć zemsty.

Uważny czytelnik dostrzeże wszakże pewne redaktorskie wpadki – w 1938 roku Lidka czyta powieść wydaną rzekomo w 1987. W rzeczywistości jest to błąd w druku. „Dracula” ukazał się bowiem w 1897 roku, mógł więc być czytany w latach 30. XX wieku.

W niczym to jednak nie zmienia mojej całościowej oceny recenzowanej powieści. „Niemka” to rewelacyjna książka osadzona w realiach II wojny światowej. Zdecydowanie zachęcam do lektury i czekam już na kolejne tytuły Wojciecha Dutki.

Wojciech Sobański