Dzień i noc. Na otwarcie kanału Wołga - Don

To chyba będzie moje pierwsze prozatorskie odkrycie w obecnym roku. Dostajemy tu raptem kilka opowiadań, ale każde z nich zostawia swój wyraźny ślad w pamięci. Autor przynosi nam szczegółowe opisy świata zawieszone gdzieś poza czasem w nienarzucającej się literackości mocnych, niepodrabialnych fraz. Obrazy stają przed oczami a głębokie refleksje rymują się z opiewaną wiejską naturą. Nic lepszego nie przeczytacie!

Ja to lubię podróżować po świecie. Lubię obserwować ludzi, podsłuchiwać rozmowy w językach, których nie rozumiem, lubię oglądać dworce, kioski, bary szybkiej obsługi i inne miejsca, których nie oglądają turyści, ale za to spieszą się w nich lokalsi. Ale jestem też z natury leniwa, co trochę utrudnia podróżowanie. Nie lubię się pakować, dźwigać torby, ustalać trasy. Skoro z filmów science fiction, które oglądałam w dzieciństwie dziś większość wynalazków to już ani science ani tym bardziej nie fiction, to liczę jeszcze za mojego życia na teleport. A tymczasem pozostają mi opowiadania takie jak to, mogę leżeć pod kołdrą, nie ruszać nawet głową, a jednak być w podróży.

UWAGA !!! ODKRYCIE !!! „WOLNE LEKTURY” REWELACYJNIE WYWIĄZUJĄ SIĘ Z EDUKACYJNEJ MISJI. DZIĘKUJĘ! https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lipski-niespokojni.html Leo Lipski, właśc. Lipschütz (1917 - 1997) – polski pisarz emigracyjny, narodowości żydowskiej. Wydostał się z ZSRR razem z armią Andersa, po wojnie osiadł w Izraelu. Został wyróżniony nagrodą „Kultury” paryskiej w 1955, a także Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1996. Twórczość Lipskiego ma przede wszystkim charakter autobiograficzny, uwzględnia m.in. wątki łagru i niepełnosprawności (pisarz cierpiał na prawostronny paraliż). "Niespokojni" byli jego debiutem powieściowym w 1952 roku. Fundacja Nowoczesna Polska (twórca "Wolnych Lektur") na: https://nowoczesnapolska.org.pl/2018/03/14/niespokojni-leo-lipskiego-na-wolnych-lekturach/ podaje: "....Powieść mająca charakter częściowo autobiograficzny, wyrosła z zainteresowania autora psychoanalizą okresu dorastania i dojrzewania. Lipski zaczął ją pisać przed wojną, jako młody człowiek wychowujący się i studiujący w Krakowie. Po wojnie, w której utracił całą rodzinę, mieszkając już w odległym Izraelu, zrekonstruował utwór, tworząc z niego jednocześnie przetworzony w literaturę obraz utraconych młodzieńczych przyjaźni i miłości. Wrażliwi, uzdolnieni nastolatkowie, osamotnieni w rodzinie i niecierpliwie pragnący przekroczyć granice niedojrzałości, wejść w dorosłe życie, chłoną książki, dyskutują, upajają się muzyką. Przeżywają szaloną miłość i zgłębiają własną biologiczność, co prowadzi ich do pierwszych doświadczeń erotycznych. Niespokojni to powieść napisana niełatwym dla odbiorcy stylem, krótkimi, luźno połączonymi zdaniami, z pourywanymi dialogami, to proza poetycka, a jednocześnie zmysłowa, nieunikająca naturalizmu i drastyczności, z poszarpaną narracją, przeskakującą z wątku na wątek. Skonstruowana zgodnie z tym, co stwierdza autor w powieści: prawdy, a szczególnie prawdy trudnej, bolesnej nie da się opowiedzieć w sposób uładzony i efektowny...." Dzięki Fundacji nadarza się okazja by poznać niewątpliwie ciekawego pisarza i jego twórczość. Ponieważ nigdy o nim nie słyszałem a książka zachwyciła mnie od pierwszych stron, to ucieszyła mnie praca doktorska Marty Cuber poświęcona jego twórczości pt "Proza Leo Lipskiego. Poetyka i egzystencja", znaleziona na: https://sbc.org.pl/Content/7850/doktorat2671.pdf Cytuję ciekawy fragment ze s.37 -38: ".....O tym, że debiut Lipskiego rzeczywiście ma charakter autobiograficzny, dobrze powiadamia najpełniejsze prasowe ujęcie problemu pióra Hanny Gosk. Autorka podaje, że prototypem Ewy była przedwojenna narzeczona Lipskiego, krakowska studentka Ida Elbinger, „odznaczająca się wybitną urodą”. Po wybuchu wojny wyjechała z pisarzem do Lwowa, ale wróciła do Krakowa i tam zginęła. Poza tym mowa o znaczeniu układu rozdziałów, które dla innych stanowiły bezładną rozsypankę, o ich biblijnych kontekstach. Duże znaczenie dla Gosk odgrywa rozdział 'Święty Paweł', jej zdaniem będący prologiem całości, w którym zawiązują się dwa ważne dla tej twórczości wątki: autobiograficzny właśnie i metaliteracki. Niespokojni w tym ujęciu to opowieść o „dzieciństwie i okresie dojrzewania wrażliwego chłopca, który przeżywa inicjację erotyczną oraz pisarską”. Ostatecznie, „debiutancka powieść opowiada historię erotyczno-pisarskich inicjacji Emila/Lea, a jej rozdział o cechach prologu, Święty Paweł mówi o zmartwychwstaniu bohatera, który po traumatycznych doświadczeniach wojennych symbolicznie rodzi się powtórnie do roii pisarza”. Ujęcie Gosk jest jak dotąd najpełniejsze. Znacznie bliższe mi jest ujęcie pióra Marka Zaleskiego. Pod tytułem Niepokoje wychowanka Emila - wywołującym określony kontekst powieści w postaci 'Niepokojów wychowanku Tórelssa' Roberta Musila - Zaleski wskazuje na ważne przesunięcia w obrębie wydania tej prozy, domniemując, że nie tylko nieśpieszność jej autora, ale ona sama i jej obsceniczne treści sprawiły, iż 'Niespokojni' ukazali się po pięćdziesięciu latach. Autor - co dla mnie ważne - czyta 'Niespokojnych' jako „powieść o udrękach miłości”, czyniąc z jej bohaterów dzieci ogarnięte pasją i nałogiem myślenia, tańczące na ostrzu brzytwy. Zaleski zauważa też rzecz z definicji pomijaną, że 'Niespokojni' to hołd, a raczej antyhołd złożony Holocaustowi, „wielki lament nad światem, który zabrała inna śmierć - śmierć Holocaustu”. Powtórzę zatem: pasja miłości i potęgujące ją nienasycenie to miejsca, w jakich moje czytanie spotka się z tą interpretacją. ....." Cała praca doktorska liczy 165 stron, lecz do przestudiowania jej jestem zbyt leniwy. Nie ma sensu się wymądrzać wobec świetnego profesjonalnego opracowania, więc tylko powiem, że Lipski to fascynujące odkrycie, że pisze, mimo upływu ponad 60 lat, nowocześnie o niepokojach inicjacji seksualnej i imponuje swobodą intelektualną. Dla mnie BOMBA !!! 10/10 PS O pierwszym wydaniu tej książki po prawie 50 latach wyczytacie Państwo na pierwszych stronach cytowanej pracy doktorskiej

"Czarny potok" jest arcydziełem, którego wielkości krytyka nie rozpoznała w czasie, gdy Buczkowski go napisał , a dzisiaj czytelnicy nie mają zwyczaju sięgać po powieści sprzed siedemdziesięciu laty. Geniusz Buczkowskiego wyprzedził czas, może dlatego powieść "Czarny potok" pozostaje wciąż niedoceniona. A jest to rzecz w polskiej, a i w czasie gdy ją wydano - światowej, unikatowa, zarówno ze względu na formę, jak też treść. W warstwie fabuły powieść Buczkowskiego opowiada o wydarzeniach 1943 roku w miejscowości Szabasowa [Dolina?] na Podolu, gdzie walczący o przetrwanie Żydzi ścierają się z lokalną policją i Niemcami. Nie fabuła jednak przesądza o wielkości dzieła Buczkowskiego, a sposób jej podania. Nielinearność, fragmentaryczne poszatkowanie narracji odzwierciedla chaos i zagubienie świata. Sprowadzenie zachowań ludzi do podstawowych biologicznych instynktów ukazuje degradację "wysokiej" kultury i iluzoryczny, fałszywy jej przekaz. Powieść Buczkowskiego jest wielkością na miarę prozy Dostojewskiego. Buczkowski stworzył arcydzieło także pod względem językowym - niespotykana wyobraźnia słowotwórcza i frazeologiczna, poetyckość opisów, oryginalność tropów literackich wyznaczają poziom wręcz niebotyczny. "Czarny potok" to powieść, którą powinien znać każdy, chociaż trochę interesujący się polską literaturą.

Bartleby kopiuje dokumenty. Poproszony jednak o cokolwiek innego, jak wyjście na pocztę, sczytanie kopii, opuszczenie biura, uparcie odpowiada: "I would prefer not to". Nie mówi "tak" ani "nie", nie wyraża chęci ani niechęci, nie zgadza się ani nie odmawia, nie odrzuca ani nie przyjmuje. Wybiera stan zawieszenia - najbardziej kreatywną postawę z możliwych, bo potencjalnie dopuszczającą każde rozwiązanie. Być może to dlatego Bartleby rezygnuje wreszcie nawet z kopiowania, bo jego "I would prefer not to" paradoksalnie kieruje go ku stwarzaniu, a nie odtwarzaniu. Wcześniej Bartleby pracował w Biurze Martwych Listów, czyli takich, które nie sposób było dostarczyć do adresatów. To w nich zawiera się to, co mogłoby się wydarzyć w przeszłości, ale się nie wydarzyło. Tak jak w formule "I would prefer not to" zawiera się wszechpotencja czasu teraźniejszego. Większość ludzi nie rozumie Bartleby'ego. To go zwolnią z pracy, to są poirytowani jego uporem w przyjętej postawie, to chcą go wyrzucić z budynku czy wtrącić do więzienia. Przeciwstawianie się schematom jest nieznośne dla otoczenia. Bartleby dużo patrzy się w okno na mur położonego naprzeciw kancelarii budynku. Może sprawiać wrażenie człowieka uwięzionego - ograniczonego jakimiś trudnymi życiowymi doświadczeniami, zrezygnowanego. Może jednak owo "I would prefer not to" jest najwyższym wyrazem wewnętrznej wolności? Mnie do lektury "Kopisty Bartleby'ego" zachęcił Byung-Chul Han. Was zachęcam ja. Sięgnijcie po to konkretne wydanie opatrzone bardzo ciekawymi komentarzami Deleuze'a i Agambena. Pierwszy odnosi się do wielu tekstów Mellville'a, więc zainteresuje osoby zaznajomione z jego twórczością. Drugi - jest zorientowany bardziej na logiczno-ontologiczny wymiar tego konkretnie opowiadania. Dla mnie miodzio. No i pogapcie się trochę w ścianę, powiedziawszy: "Wolałbym, wolałabym nie". To się może okazać bardzo twórcze.

Myślę, że oceniający przeczytali to cudo pobieżnie. Przytoczę komentarz tłumaczy trzeciej! wersji: Ale dlaczego te wciąż nowe wersje przekładu? Odpowiedź jest w naszym pojęciu prosta: to opowiadanie lubimy bardzo i nie zamierzamy go w naszych myślach utracić. Zbyt piękne to opowiadanie.

Nieczytany przeze mnie w Peerelii janczar ówczesnych władz dziś zaskakuje dojrzałą prozą na tematy wiejskie, a przecież ogólnoludzkie - jakby jedno z drugim miało stać w sprzeczności. Na szczęście zniknął tzw. kontekst. Już sam tytuł mówi o odwiecznej, przez wieki niezaspokojonej miłości polskiego chłopa do własnej ziemi, “tej ziemi”. I choć narratorem jest, teoretycznie, ktoś, kto po 1944 r. odszedł ze wsi dla kariery w mieście i stał się nie tylko “miastowym”, ale i inteligentem, bo prokuratorem, to jednak w jakimś sensie odczuwa ten głód, a przynajmniej go podświadomie, nie przyznając się przed samym sobą, rozumie w kontekście czynu. Zarazem oskarżyciela publicznego męczą ewidentne bóle fantomowe. Nie tylko odczuwa wspólnotę losu z oskarżonym, ale i wręcz się z nim w pewnym sensie utożsamia. Daleko tu od typowego, profesjonalnego stanowiska prokuratora wobec deliktu… Oskarżonemu zarzucono bowiem zabójstwo jeszcze w 1930 r. dokonane - właśnie w imię ziemi, by nie odeszła wraz z siostrą do innego mieszkańca wsi, za którego miała wyjść za mąż. Narzeczony domagał się bowiem w wianie dwóch mórg ziemi - a jeszcze pozostało dwóch braci czekających na swoją schedę. Drugie zabójstwo, po 30 latach, wynikało z chęci usunięcia świadka, który mógł znać prawdę, że nie było to przypadkowe utonięcie.... Mam nadzieję, że nie dokonałem właśnie szkaradnego występku “spojlerowania”, zwłaszcza że oczywiście nie jest to żaden kryminał - jeżeli już to moralitet niemal na miarę greckiej tragedii. Napisałem że prokurator jest narratorem tylko “teoretycznie”, bo to raczej pisarz - ma mocy swojego świętego prawa - wchodzi w jego głowę i z tej wygodnej pozycji snuje swoją opowieść. Zresztą narrator, kimkolwiek jest, odczuwa dziwność sytuacji: “Tak myślałem i tak sobie swoje myśli zupełnie nie po prokuratorsku komplikowałem”. W retrospekcjach, które w zasadzie wypełniają niemal całą niezbyt obszerną książkę, poznajemy “stan faktyczny” sprzed zbrodni (a może i świat samego Autora). Ale narrację wciąż przejmuje pan z czerwonym żabotem... “Ja, do piętnastego roku życia idąc w tym samym co Wojciech Trepa kierunku, mogłem iść ku zbrodni, bo mogłem zostać nakierowany przez moje warunki i warunki mojej wsi na popełnienie zbrodni, podobnie jak oskarżony Wojciech Trepa”. “Chodząc od drzwi do okna, w dalszym ciągu zabawiałem się tym porównywaniem mojego życia z życiem oskarżonego Wojciecha Trepy, choć to mi nie było potrzebne”. “Ta zabawa w dowolne przesuwanie siebie w czas młodości oskarżonego, a oskarżonego w czas mojej młodości, wywołała - pozbawione oczywiście realnego znaczenia - wyobrażenie zamienionych ról. Ja, dzisiejszy prokurator, w takim wypadku idę na ławę oskarżonych między dwóch milicjantów, a oskarżony Wojciech zasiada za moim, czyli prokuratora, pulpitem. Ale to oczywiście nie ma znaczenia i jest raczej zabawą wynikającą z tego, że i ja, i Wojciech od pasienia, kaczek i gęsi zaczynaliśmy życie”. “Gdyby rok 1945 nie przeciął na połowy mojego docelowego życia, to mogłoby się tak stać, że ja dziś dzieliłbym los oskarżonego”. “Zabawiałem się tym porównywaniem mojego życia z życiem oskarżonego Wojciecha Trepy, choć to mi nie było potrzebne i mogło wprowadzić zamęt w sprawną, liczącą się tylko z faktami działalność prokuratora”. “Uśmiechnąłem się na myśl, do czego to można dojść, gdy się człowiek zabawia w przesuwanie ludzi na szachownicy czasu”. I im bardziej się zarzeka, że to tylko “zabawa”, tym bardziej w całej książce narrator właśnie to czyni, zwłaszcza że jego dzieciństwo ma wiele wspólnego z losami podsądnego… “Ma cztery lata i już zna wielką cierpliwość wrony; już w tym wieku wie, jak może zawirować świat, jak się świat wali, jak jasny dzień staje się nocą jak wszystko zapada się, gdy młodą kaczkę, która się nie trzyma kwoki, porwie wrona. (...) To pozostaje w tobie, jeśli pilnowałeś kaczek, i z tym już idziesz w świat, z tym dorastasz” “I te chłopskie bose stopy, te śmieszne guzowate, sczerniałe i spękane stopy depczące po ziemi, wodzie i gównie, upodlone, żyjące gorszym życiem niż reszta chłopskiego ciała”. “Cieszył się tymi butami Wojtek, ale nie tak, jakby się cieszył, gdyby te buty nie były za duże; ale musiały być za duże, bo musiał się tam jeszcze zmieścić wiecheć ze słomy, żeby było cieplej. (...) Dla spokoju całych pokoleń te buty musiały być za duże”. Ale prokuratorowi powiodło się w życiu, bo korzystał z łaski późniejszego od zabójcy urodzenia i po 1944 r. swoją szansę wykorzystał. “Ożeniłem się z córką profesora akademii handlowej i wszedłem do tej profesorskiej, do tej od pokoleń profesorskiej rodziny. Nie przyznam się nikomu do tego, że w mojej miłości do żony i miłości żony do mnie odnalazłem element zemsty; a i do tego się nie przyznam nikomu, że to wsunięcie się na białe, zgrabne ciało córki profesora akademii handlowej, czyli mojej żony, uznam za jedną z nominacji, jakie rewolucja rozdziela ludziom zrodzonym z brudnych, nie mytych matek”. Ciekawym zabiegiem jest, że prokurator-narrator raz zwraca się w swym strumieniu świadomości wprost do podsądnego, a raz pisze o nim w trzeciej osobie - jakby wracał do swej pozycji procesowej, choć niechętnie... “Gdyby wiosna 1930 roku była wiosną 1945 roku, to byś tego morderstwa nie popełnił, bo nie istniałaby przyczyna morderstwa, bo ziemi byłoby pod dostatkiem dla ciebie i dla twojej siostry Jadwigi; bo się brało dworską ziemię”. “Najgorsze jest to, że się musisz cieszyć, a ty byś wolał się smucić, ty byś wolał rozpaczać, ale nie możesz pozwolić się sobie na rozpacz, bo ty jesteś skazany na uśmiech, bo się sam na ten nieszczery uśmiech skazałeś, bo musisz to morderstwo zachować w tajemnicy”. “Najgorsze są te ludzkie spokojne, nieodgadnione twarze, jak zaryglowane drzwi, jak zamglone szyby. Wojna nie była dla niego zła, bo nie było potrzeby obwarowywania tej jego tajemnicy, bo ona jakby się gdzieś zagubiła, jakby to jego morderstwo znalazło się na spodzie wielkiej ilości morderstw i zostało przytłoczone wielkim ciężarem z wielokrotnego morderstwa, a tym samym utraciło coś niecoś z własnego ciężaru”. “Mówił o tych swoich dwóch zbrodniach z jakąś zdumiewającą szczerością, która, jak można było zauważyć, przynosiła mu ulgę, a może dawała nawet odrobinę przyjemności, bo zrzucał z siebie ten trzydziestoletni ciężar tajemnicy morderstwa”. Rzecz ma formułę otwartą; a wyroku nie poznamy, bo przecież nie on jest tu najważniejszy, co prokurator przyznaje sam przed sobą: “Czy po tym procesie powiem: – Nie dałem się pamięci, czy: – Pokonała mnie pamięć…”. W sumie: co ci przypisane, od tego nie uciekniesz... Dość dobra to książka, zasługująca na lekturę, choć jej wartość dziś już bardziej historyczna... Jednak wyższą ocenę (9) dałem innej książce Autora "Tańczący jastrząb". To tylko o oczko słabsza od arcydzieł Myśliwskiego świetna opowieść o przemijalności egzystencji, naszego świata, naszych wysiłków, tego wszystkiego, na czym tak bardzo nam – za życia - zależy....

Po prostu mistrz. Ależ mi się to podobało. Świetnie ukazał tu tę "niedoskonałość świata", która jest tak charakterystyczna dla jego twórczości. Zawsze bez patosu, zawsze mocno oddziałujący na czytelnika. Chyba najlepsza rzecz Filipowicza, którą dotąd poznałam.

Zieleniak „Rodzice uspokajają płaczące dzieci, że wrócą wkrótce do domów, do swoich piwnic - trzeba poczekać tylko, aż się domy wypalą i ostygną.” Ślady „Najwięcej to się boję w getcie, jak jest ciemno, żeby nie wejść na trupa. Jak jest przykryty papierem, to z daleka widać - a tak to nie.” Meta „Ludzie pozbawieni wyobraźni wspierali żydowskie dzieci. „Zawsze to dziecko” - mówiono; zapominano, że z małego żydziaka wyrośnie dorosły parch.” „Ktoś słyszał Żyda, który krzyknął z daleka „Do widzenia, zobaczymy się na półce z mydłem,” - Co za mściwy naród - stwierdzano, jakby to Żydzi byli fabrykantami, nie surowcem.” Ludwik Hering (1908-1984) pisał te opowiadania tuż po zakończeniu wojny. Był świadkiem i uczestnikiem. Podobnie jak Brzozowski z Mety pracował jako nocny stróż na placu składowym garbarni przylegającej do muru warszawskiego getta. Słyszał i widział, jak reagowali Polacy na likwidację getta, na Zagładę. Pomagał przechodzić uciekinierom na aryjską stronę. Opiekował się małym Dawidkiem, który - jak napisała w Posłowiu do książki Ludmiła Murawska-Péju, jego siostrzenica - był pierwowzorem małego szmuglerza ze Śladów. Monolog malca to jedno z najpiękniejszych, najbardziej wzruszających dziecięcych świadectw życia i śmierci w getcie. Piątego sierpnia 1944 roku po spaleniu domów na warszawskiej Ochocie, gdzie wówczas mieszkał, znalazł się Hering z rodziną w obozie opisanym w Zieleniaku. Ważna lektura. Literackie reportaże, nowoczesne w formie, o niesamowitej sile przekazu. Żal i wstyd, że książka jest stosunkowo mało znana. Po pierwszych publikacjach tuż po wojnie przez chwilę nawet była na liście lektur szkolnych. Ale szybko zniknęła, a Meta została mocno ocenzurowana. Dopiero wydanie z 2011 roku przywróciło opowiadania do czytelniczego krwioobiegu. Natomiast dzięki obszernemu Posłowiu mamy okazję bliżej poznać Ludwika Heringa, człowieka niezwykłego, obdarzonego wieloma talentami, przyjaciela Józefa Czapskiego i Mirona Białoszewskiego, animatora awangardowych przedsięwzięć kulturalnych podczas krótkiego okresu popaździernikowej Odwilży...

Którzy z przyjaciół biblijnego Hioba mają rację? W książce śledzimy losy sześcioosobowej rodziny z Galicji. Jednego syna, którego serce rwie się do przygód, drugiego — do interesów, córki, która nie może oprzeć się namiętności, i niepełnosprawnego syna Menuchima. Rodzina kręci się wokół własnej osi — nie ma przyjaciół, oszczędności ani nadrzędnego celu. Na swój sposób rutyna dnia daje im pewną formę szczęścia. „O chorego syna nikt go nigdy nie pytał, za to wszyscy dowiadywali się o losy zdrowych”. Za rogiem czeka długa droga w dół. Momentem cezury jest porzucenie niepełnosprawnego syna. Oczywiście pierwszy odruch zdrowego człowieka to: jak tak można? Ojciec Mendel przez wiele dekad cierpi, wspomina, śni na jawie, wyrywa włosy, zaniedbuje się i złorzeczy Bogu. „Menuchim, syn Mendla, wyzdrowieje. Takich jak on nie będzie wielu w Izraelu. Bóg go uczyni mądrym, brzydotę dobrotliwą, gorycz łagodną, a chorobę mocną.” Jedna z tych nielicznych książek, w których losy bohatera splatają się z moimi losami. Chociaż nie wierzę, że celem życia jest szczęście, to chciałbym zdrowia i pomyślności dla moich dzieci, dla mojego syna. „Za co zostałem tak ukarany?” — myślał Mendel i przetrząsał mózg w poszukiwaniu jakiegoś grzechu, lecz nic ciężkiego nie znalazł. Podczas tej lektury udało mi się pojąć, że w życiu cierpieć — w tym cierpieć długotrwale — oznacza, że człowiek napełnia się życiem po same brzegi i jest gotów. Na ten moment, mimo ogromnego pragnienia serca, nie wierzę, że na końcu przychodzi taki cud, jak na łamach tej książki.

Spodziewacie się historii kina? Spójnej opowieści, linearnej, z dużą ilością dat i tytułów? A może wypowiedzi ludzi kina? Interpretacji bądź analizy środków wyrazu filmowego? Powodzenia. Wszystko to za wyjątkiem dat w najnowszej książce Foksa można znaleźć, lecz zdecydowanie nie w formie, jakiej byście oczekiwali. W zasadzie jest to powieść. Nietypowa, bo wszystkie jedenaście rozdziałów ma identyczny przebieg, 90% znaków jest taka sama w każdym z nich. Zmienią się pewne elementy opowiadanki, to na nich wypada się skupić. A co daje opowiedzenie tego samego jedenaście razy? Wkurzenie? Przywyknięcie? Nauczenie się na pamięć? Znieczulicę? A może przyswojenie sobie zabójczej dawki historii kina polskiego? Względem tego, co się pod rozdziałami kryje, nie wykluczałbym niczego. Radzę być gotowym na wszystko. Bo i tak nie będziecie. Jak to już u Foksa bywało, do tekstu dołączone są obrazki. Ponownie jedyne i niepowtarzalne, w zasadzie kadry z niezrealizowanego filmu. I one nie są bez znaczenia, być może wokół nich kręci się cała książka. Metoda doboru kadru do rozdziału nie jest bez znaczenia. Znaczenia, słowo klucz. Dodatkowa uwaga - wszystko zależy od montażu. To nie spoiler, tej książki nie można spoilerować, jej trzeba doświadczyć. Jako fan Foksa, byłem wkurzony. Lubię ten stan.

Pierwsza część to podróż pisarza statkiem, druga – zwiedzanie Stanów Zjednoczonych, a trzecia w postaci kilkunastu wierszy stanowi niejako ekstrakt przemyśleń z dwóch pierwszych części. Najbardziej interesujące dla mnie były wiersze i wrażenia z USA, część „wodna” mniej, ale i tak całkiem przyjemna lektura, zwłaszcza dla fanów stylu pisarskiego Mirona.

Wchodząc w świat bohaterów tej niedługiej opowiastki stopniowo, coraz mocniej pogrążamy się w oparach szaleństwa, groteski i absurdu. I nic w tym niezwykłego, albowiem znajdujemy się w zakładzie dla nerwowo chorych, używając języka autora. Jak to u Choromańskiego, jest w opowiadaniu spora dawka erotyki, styl przypomina "Zazdrość i medycynę", wyczuwalna jest ironia oraz dystans do przedstawionych postaci. Autor nie oszczędza zatem również głównego bohatera, który przyjeżdża do zakładu, by zebrać inspiracje do swej nowej książki i na koniec niespodziewanie dostaje "w pysk" od jednego z pensjonariuszy zakładu, co, śledząc akcję książki, wydaje się być całkiem zasadne.

Z każdego opowiadania bije najbardziej osamotnienie. Tatarak - kobieta, która nie godzi się z przemijaniem i odejściem jej synów traktuje jako nienaturalny porządek. Nie odnajduje zrozumienia i wsparcia u męża. Jednak jej zryw ku życiu nie kończy się powodzeniem. Dzień listopadowy - gdy pragnienie porozumienia się z rodziną, kończy się wylaniem niezrozumiałych żalów. Opowiadanie z psem - o mierzeniu się z ostatecznym. Co najważniejsze, styl i temat opowieści wciąż odnajduje się żywy i aktualny.

Kieszonkowy zbiór opowiadań amerykańskiego poety, pisarza, eseisty, dramaturga i pediatry, z hellenistyczną Nike z Samotraki na okładce, przepełniony tęsknotą za czymś utraconym, urodzony w roku 1883 w Rutherford w stanie New Jersey syn emigranta z Anglii i emigrantki z Puerto Rico przemawia do czytelnika językiem codzienności, nad przypochlebny estetyzm przedkłada surową brzydotę i ubóstwo. Wyciszony, momentami dosadny, czuły ton. Zbiór zamyka opowiadanie „Farmerskie córki”.

Sam fakt, iż autor przynależy do OuLiPo, powinno zachęcić do sięgnięcia po książkę. Dalej - niewielki rozmiar, do przeczytania w ciągu dwóch wycieczek do pracy i z powrotem autobusem. Może być jedynie problem z tym, by wysiąść na prawidłowym przystanku. Rzecz, zdawałoby się błaha. Od samego początku narrator bliski utożsamienia z autorem (przyznanie się do nazwiska i tytułowania tomu) kryguje się, kręci, obniża swój autorytet, tłumaczy się z tytułu, z "powieści", z każdego elementu okładki. I niepostrzeżenie, pomiędzy tymi zabawami wciągającymi czytelnika, pojawia się bohater, kierowca autobusu o znaczącym imieniu Basile. Otóż zaczynamy poznawać jego otoczenie (pokój hotelowy), miejsce (?) pracy i jednocześnie akcji, czyli autobus. Kim jest narrator i po co w ogóle zaczyna się przyglądać grzecznemu i stonowanemu kierowcy? Dlaczego, choć wsiada do autobusu i zdaje się istnieć, nikt nie zauważa jego obecności na siedzeniu? Dlaczego zna myśli bohaterów, a oni z nim rozmawiają? Dlaczego wreszcie kierowca rozmawia tylko z żoną, w dodatku bezgłośnie - a poza tym milczy? To tylko parę pytań z pierwszych stron powieści. Wsiąkamy wraz z pokonywanymi przez autobus kilometrami, z poznawanymi pasażerami. Narrator jednak stale będzie kluczył pomiędzy siedzeniami, pomiędzy drogami publicznymi a skrótami - wplecie w opowieść historię Parraulta (i nie tylko) o Kocie w Butach, pokoloruje Pascalem, dorzuci odrobinę prywaty... I dokona niejednej rewolty, o której powinniście dowiedzieć się sami. Powiastka czy powieść? Zdecydowanie podtytuł jest prawdziwy, powieść się powiodła na 110 stronach. Zasady konstrukcyjnej zdradzać nie należy bardziej, niż już to zrobiłem. AHA - to nie spoiler - radzę dojechać do końca. Zaskakujące wyjaśnienie wielu wątków. Także możliwego spóźnienia na zajęcia...

[...] Jako komiwojażerowi zdarzają mi się w drodze całe dnie, gdy nic nie robię. Siedzę i myślę. Ot, choćby tłuc łbem o ścianę! Przyszedł mi więc dobry pomysł do głowy. Kupiłem kajet i ołówek. Wszystko, co tylko po drodze słyszę lub widzę, notuję w moim kajecie. 𝐙 𝐂𝐘𝐊𝐋𝐔 "𝐎𝐂𝐀𝐋𝐈Ć 𝐎𝐃 𝐙𝐀𝐏𝐎𝐌𝐍𝐈𝐄𝐍𝐈𝐀" ! Zajmujące i niezwykle barwne opowieści żydowskiego komiwojażera z przełomu XIX i XX wieku. Słuchowisko Teatru Polskiego Radia w reżyserii Waldemara Modestowicza przekład: Jakub Appenszlak adaptacja: Elżbieta Łukomska opracowanie muzyczne: Małgorzata Małaszko realizacja: Maria Olszewska Data premiery12 kwietnia 1997 Emisja: 2000-08-26, 2010-05-29 Czas trwania - 1:16:31 𝐎𝐁𝐒𝐀𝐃𝐀 : Adam Ferency, Stanisława Celińska, Jacek Jarosz, Witold Pyrkosz, Krzysztof Chamiec, Włodzimierz Press, Jan Matyjaszkiewicz, Jan Prochyra, Jerzy Bończak, Lech Ordon, Damian Damięcki, Janusz Kłosiński 𝐂𝐙𝐘𝐓𝐀𝐉𝐂𝐈𝐄 - 𝐒Ł𝐔𝐂𝐇𝐀𝐉𝐂𝐈𝐄 - 𝐖𝐀𝐑𝐓𝐎 ! ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 𝐃𝐋𝐀 𝐂𝐈𝐄𝐊𝐀𝐖𝐒𝐊𝐈𝐂𝐇 : Szolem Alejchem, właściwie Szolem Rabinowicz (1859–1916), żydowski pisarz tworzący w języku jidysz, a także w hebrajskim i rosyjskim; autor powieści i opowiadań społeczno-obyczajowych i psychologicznych, niekiedy tragikomicznych, ukazujących życie codzienne Żydów we wschodniej Europie na przełomie XIX i XX w. (m.in. Dzieje Tewji mleczarza – musical Skrzypek na dachu, 1964, ekranizacja 1971 – Motel, syn kantora, trylogia Muzykant, Josele Solowiej, Blondzende sztern, opowiadania Notatki komiwojażera, Zaczarowany krawiec, autobiografia Wracając z jarmarku).

William Faulkner był pisarzem postępującej katastrofy, toksycznego koloidu przeszłości oraz teraźniejszości. W „Rodzinnej Europie” Czesław Miłosz celnie zauważył, że to zaważyło na estymie, jaką amerykański literat cieszył się (na czas pisania swojego skądinąd znakomitego eseju, tj. 1959; bo kto dzisiaj wie kto to był Faulkner?) nad Wisłą. Oczywiście zaciążyło to – wg wielu znawców – na sukcesie Włodzimierza Odojewskiego czy (w bliższej nam perspektywie czasowej) „Golema” Macieja Płazy, ale jako wielbiciel Faulknera nie do końca się z tą tezą zgadzam. Zarówno Odojewski jak i Płaza nie są epigonami; przekonywanie o wielkości pisarstwa Odojewskiego jest zbyteczne, z kolei Płaza, mimo używania podobnych narzędzi literackich co amerykański noblista, w przywołanej wyżej powieści jest też silnie singerowsko-lovecraftowski (to moja opinia, a także komplement). Dzięki temu obie pozycje operują w innych rejestrach, jakkolwiek serwują czytelnikowi podobnie przygnębiającą aurę postępującej degeneracji świata. Kuśniewicz na pierwszy rzut oka jest kolejnym z pogrobowców Faulknera. Obawiam się, że dla wielu literaturoznawców wystarczy stosowanie długich zdań, zredukowanie dialogów do absolutnego minimum (niekiedy oznaczającego zero) oraz poruszanie się w technice strumienia świadomości, by wysnuć takie porównanie. Cóż za krzywdzące uproszczenie; długimi zdaniami posługiwał się też Tomasz Mann, można pozornie zachować dialogi, które dialogami nie są (Witkacy w „Pożegnaniu jesieni),z kolei każdy strumień świadomości, z racji silnego intersubiektywizmu, jest czymś odrębnym od innego strumienia. „Lekcja martwego języka” to unikat, bowiem w swej strukturze tworzy pewien łańcuch impresji powiązanych dość luźną więźbą (np. gdy porucznik Kiekeritz widzi torbę konduktorską w przedziale wodzi ją daleko w przestrzeń i czas, po czym z kolejnego skojarzenia idzie w kolejne skojarzenie, itd. – dlaczego, zdradza niestety skandaliczny opis serwisu, który odsłania prawie wszystkie karty jeszcze przed lekturą, jak tak można). Jest unikatowa, bowiem tworzy kalejdoskopiczny obraz psychicznej i moralnej degradacji, nie wwiercając się tak głęboko w strukturę psychiczną bohatera (Odojewski),nie odnosi się ze szczególarskim pietyzmem do postaci drugoplanowych (Faulkner),nie wyjaśnia hermetycznego świata jego własnymi terminami (Płaza). Pejzaże okrucieństwa wymieszane z pełnymi wdzięku impresjami natury czy mitami tworzonymi w głowie porucznika (niewątpliwego estety w wąskim tego słowa sensie) to zaledwie migawki, piękne miniatury, szkatułka wspomnień i szkiców wspomnień pojawiających się niby bez celu, a tak naprawdę by naświetlić, z jak drobnych okruchów składa się człowiek stojący u progu gnijącego świata. „Lekcja martwego języka” przez obraz społecznego bankructwa I wojny światowej, podeptanych idei i skundlonych ludzi stawia pytanie ile po nas zostanie, ile warta jest sztuka, ludzkość, jednostka w kontekście Wielkiej Erozji. Kuśniewicz, poza pieczołowitym, do granic perfekcji wymuskanym językiem, doskonale opanował również technikę inwersji czasowej (i tu wreszcie można zestawić go z Faulknerem). Bo ile człowiek ma minut wiedząc że wszystko ginie i o czym myśli, licząc ostatnie sekundy? Czy w głowie zostają wielkie idee, figura efeskiej Diany, czy też pozornie bezcelowe migawki, które nie mają początku, końca, związku ani znaczenia? Co rodzi się w obliczu wszechogarniającej klęski? Dlaczego język, którym mówimy całe życie nagle okazuje się martwy? Upadek nie musi być stopniowy, jak w „Marszu Radetzky’ego” Rotha lub jedynie sygnalizowany jak w „Soli ziemi” Wittlina (powołując się na inne świetne pozycje dot. I wojny w cesarsko-królewskiej monarchii). Może być taki, że człowiek dosłownie w ostatniej chwili uświadamia sobie, że przegapił własne istnienie. „Andrzej Kuśniewicz swą pasję literacką realizował dwutorowo: lewą ręką ochoczo spisywał donosy na swoich kolegów, prawej używał zaś do tworzenia literatury rozumianej bardziej tradycyjnie” – że przytoczę cytat z jednego z wpisów na portalu. Prawicą uczynił przynajmniej jedną wybitną rzecz.