Dlaczego drzewa przestały mówić? Ludowa wizja świata

Książka tak często cytowana we wszystkich pracach na temat mitologii słowiańskiej, że przed lekturą trochę się obawiałam, czy nie będzie mi się wydawała wtórna. I wprawdzie rzeczywiście wiele hipotez Tomickich, przejętych przez późniejszych badaczy, było mi już wcześniej znanych, ale "Drzewo życia" ma oprócz dwie istotne zalety: po pierwsze, opis dorocznych obrzędów w powiązaniu z całościowym obrazem świata i miejsca, jakie zajmuje w nim człowiek, a szczególnie dynamiki życia i śmierci; po drugie, przekonujący i rzetelny wywód w przystępnym, potoczystym stylu. Nie ma tu takich grzechów popularnych opracowań jak suche wyliczanie obyczajów bez analizy, nie ma też drugiej skrajności, która tak mnie drażniła w "Kosmologii dawnych Słowian" Kowalika, czyli kojarzenia wszystkiego ze wszystkim. Tomiccy sugerują co najwyżej powiązania między śmiercią nienaturalną i wodą, ogniem i płodnością, zresztą poruszają się w bezpieczniejszych ramach kultury ludowej i okazjonalnie tylko zapuszczają się w rejony rekonstrukcji mitologicznej.

Niczego lepszego na temat klątwy w kulturze ludowej Słowian nie przeczytacie. Engelking po prostu nie zostawia innym szans. Problem został tutaj tak wnikliwie przeanalizowany i wyjaśniony, że innym pozostaje już tylko pokornie dopowiadać mniej znaczące kwestie. Engelking tłumaczy jaka była zależność między językiem a rzeczywistością, dlaczego magia słowa wydawała się mieć podstawy racjonalne (w ogóle sama magia staje się zrozumiała), a gdy czytelnik ma już otwarte oczy tak, że świat ludowej wyobraźni przestaje być zlepkiem bezsensownych przesądów a staje się logiczną konstrukcją wtedy umiejscowienie w tym układzie rozumienia "klątwy" i "klęcia" staje się już tylko formalnym dopełnieniem.

Kto się spodziewa książki historycznej czy nawet kulturoznawczej, będzie zawiedziony; kto nie zgadza się z chrześcijańsko-konserwatywnymi poglądami autora - tym bardziej. Roux uczciwie zapowiada jednak charakter książki już w przedmowie: jest to raczej esej (nabierający chwilami osobistych tonów) na temat pewnych struktur myślowych, które pojawiają się w kulturach na całym świecie. Oczywiście wyławianie, izolowanie i wspólne kategoryzowanie pewnych zjawisk, wierzeń i tekstów z różnych kultur grozi ich redukcyjnym, zniekształconym albo i błędnym postrzeganiem - skoro częściowo odcina się od nich kontekst - ale szkielet mitu, który w ten sposób Roux konstruuje, jest mimo wszystko w większości przekonujący, a otwierająca i zamykająca książkę interpretacja egzekucji Ludwika XVI - intrygująca i dająca do myślenia. Nieśmiało można by porównać "Krew" z "Białą boginią" Gravesa, tyle że z przeciwnym znakiem religijno-ideologicznym, no i jednak książka Roux ma znacznie lepszą podbudowę etnograficzną i historyczną.

,, Możliwości poezji są nieograniczone. Trzeba jedynie wiedzy o warsztacie i poczucia dziwności istnienia, a wiersze staną się widzialnymi ciałami tajemnicy. Będą zarówno wszystko mówiły jak i wszystko ukrywały i same stworzą świat równoległy." Plotyn

"Sacrum i przemoc" okazała się być książką inną niż myślałem. Spodziewałem się ogólnej analizy związków sacrum, religii z przemocą na przykładzie np. Chrześcijaństwa czy religii Starożytnych Greków. Zamiast tego dostałem opisaną i rozwijaną autorską teorię Girarda - teorię kozła ofiarnego - na temat związków myśli religijnej z przemocą, pracę antropologiczną. Jednak nie ma tego złego and so on - książka zawiera analizę pierwotnej religijności, czy może raczej, pierwotnego rytuału i jego związku z przemocą, a także tego, jak bardzo owej przemocy pragnięto uniknąć. Badacz skupia się więc na społeczeństwach pierwotnych, ale też na Starożytnej Grecji, analizuje też (jeśli dobrze pamiętam) w małej ilości fragmenty Starego Testamentu. Jeśli dobrze zrozumiałem jednak, zdaniem Girarda każdą religię da się wytłumaczyć poprzez jego teorię. Jaka to teoria? (orany) Członkowie plemienia chcąc uniknąć niekończącego się cyklu przemocy i zemsty postanawiają poświęcić (zabić) wybraną jednostkę (człowieka bądź zwierzę). Po tym zabójstwie wszyscy czują się oczyszczeni i nie odczuwają dalszej chęci zemsty. Ważna jest jedność odczuwana przez społeczność. Ta teoria jest dalej rozwijana w książce i poszerzana. (przepraszam za brak całościowego opisu .__.) Jeśli dobrze rozumiem badacz mówi też o stanie w którym w społeczeństwie ulokowała się rytualna nieczystość znajdująca formę w dawnej jednostce, którą należy poświęcić, bądź przegnać. Niezwykle ciekawa była dla mnie teoria na temat sacrum i boskiego króla, leków. Dowiedziałem się, że lek może być jednocześnie trucizną, a ofiara i Boski Król afrykański mogą być jednocześnie kimś czczonym i obrażanym, czystym i zbrukanym. Kimś ze społeczeństwa i kimś spoza niego jednocześnie. Tak samo sacrum może być dobroczynne i śmiercionośne, jak ogień. Poza tym mamy opis powiązań sacrum, przemocy i seksualności, tabu. Mamy tabu kazirodztwa i jak mogło do niego dojść, jest mowa o nieczystości krwi menstruacyjnej (która kojarzy się z przemocą). Poza tym teoria Girarda jest objaśniana na przykładzie (starożytnych) tragedii greckich, również powiązanych z sacrum. Ich analiza jest jednym z najciekawszych punktów książki i można się o nich całkiem sporo dowiedzieć. Analizowany jest m.in. "Król Edyp" i "Bachantki". Girard przedstawia też w pewnym momencie swoją teorię mimetyzmu - chęci naśladownictwa. "Bachantki" pokazane zostały jako tragedia o niebezpieczeństwie naśladowanej przemocy i tego jak łatwo się przenosi. Francuski antropolog nie lubi też m.in. psychologii, Freuda, socjologii, kulturoznawstwa. Stąd twierdzi że w "Edypie" postaci działają w ramach kolektywu uczuć bez indywidualnych cech psychologicznych (np. gniew Edypa jest też cechą Tejrezjasza). Badacz poświęca też rozdziały na "rozprawienie się" z Freudowską teorią kompleksu Edypa, pochwalenie go za dobrą intuicję w "Totemie i tabu", a także niezgodzenie się z Levi-Straussem. :P Choć w sumie chwali ich gdy widzi coś dobrego, zwłaszcza zbieżnego z jego własną myślą. Girard w ogóle jest pewny swojej teorii mówiąc że jest jedyną teorią która wyjaśnia religioznawcze problemy. W sumie ta pewność aż tak bardzo mi nie przeszkadzała aż do podsumowania gdzie w amoku zaczyna krytykować innych z tego samego pola nauk. Ale przez większość książki jest dość rzeczowy i raczej nie ma aż tak dużo osobistych wtrętów (poza krytykowaniem Freuda itp.) Ach tak, ostatecznie autor pisze że od opisanej przez niego przemocy rytualnej wzięły się wszystkie inne religijne rytuały. Ciekawe było też przedstawienie przypadku jako części sacrum - boskiego i brutalnego, nieprzewidywalnego. Spodobał mi się także opis szamanów i ich wtajemniczeń, którzy muszą sobie poradzić najpierw z własną chorobą, by zostać ponownie przyjętymi do plemienia. No i tak to jakoś. Mogę powiedzieć że nawet zainteresowałem się Girardem i mam ochotę wziąć się za jego książkę o Chrześcijaństwie "Widziałem Szatana spadającego z nieba jak błyskawica", również pisanej z perspektywy (zmodyfikowanej?) teorii ofiarniczej. Dobrze spędziłem czas z książką francuskiego antropologa i zaciekawiła mnie. (szkoda tylko że we wszystkich swoich książkach zdaje się pisać o tych samych teoriach, ale z drugiej strony nie tylko, ma książkę o apokalipsie i Szekspirze, może warto będzie sięgnąć)

Książka, która po dłuższych badaniach nad teoriami przekładu, czy samego języka, pewnie będzie musiała w końcu rozczarować. Na samym początku drogi stanowi jednak rewelacyjny impuls do uświadomienia sobie, jak złożony jest problem komunikacji - zwłaszcza wówczas, gdy własne emocje usiłuje się przekazać w języku innym, niż ojczysty. Ogromną zaletą "Słów-kluczy" jest ich przejrzystość. Całość wywodu podzielona została na rozdziały dotyczące pojęć najbardziej bodaj kluczowych dla wyrażania indywidualnego stosunku do świata. Wierzbicka skupia się wokół terminów poprzez które mówi się o "wolności", "przyjaźni" czy "ojczyźnie". Wnikliwie bada okoliczności, w jakich stosowane są poszczególne odpowiedniki tych właśnie słów, dając czytelnikowi obraz językowej rzeczywistości, która w równym stopniu jest oczywista, co nieskończenie skomplikowana. Jedna z tych prac, które naprawdę inspirują.

Stan wyjątkowy jest wyjątkowo podręcznikowym dziełem, Agamben dokładnie czyta w nim Schmitta, Arendt i Benjamina oraz nowożytne przykłady wystepowania stany wyjątkowego, które zestawione są z analizami prawa rzymskiego: przede wszystkim różnicy pomiędzy auctorias i potestas, oraz mocno enigmatycznym iustitium. Sama ich analiza wydaje się znakomita, ale mam problem z umieszczeniem ich konkluzji z tym co Agamben twierdzi w pierwszej części homo sacer. Poza tym analiza auctoritas wydaje się miejscami mało koherentna, najpierw z wielką precyzją omawia jej "relacyjny" charakter, po czym zdaje się łączyć je esencjalistycznie z nagim życiem (czy kantorowiczowskim pierwszym ciałem króla) Przede wszystkim brakuje mi tu odpowiedzi na pytanie dlaczego współczesna demokracja to permanentny stan wyjątkowy, bo tę tezę Benjamina zdaje się popierać. Pozostaje liczyć, że odpowiedzi na to pytanie udzieli w kolejnych częściach Homo Sacer.

Nienowa, ale w wielu punktach wciąż pobudzająca do refleksji książka o tym, jak to tworzy się rzekomo odwieczne tradycje. Współcześnie wiele ustaleń tej pracy nie budzi już zdziwienia, ale na pewno w momencie, gdy ukazała się jej wersja oryginalna, musiała być wręcz rewolucyjna. Szkoda, że Autorzy ograniczyli się niemal wyłącznie do kręgu Wielkiej Brytanii i jej imperium, ponieważ trochę spłaszcza to perspektywę. Trudno się dziwić, że brytyjski ceremoniał monarchiczny powstał w XIX w., skoro zawiera on tyle pierwiastków imperialnych, a imperium brytyjskie to tak naprawdę dopiero to właśnie stulecie. W wielu sytuacjach można rozważania Autorów podsumować następująco: pewne rzeczy mogły zyskać wymiar symboliczny i stać się elementem tradycji, dopiero wtedy, gdy przestały funkcjonować w swoim pierwotnym, normalnym kontekście. Tak wygląda sprawa ze strojem szkockich górali, o którym traktuje akurat najciekawszy rozdział tej pracy. Można powiedzieć, że dawniej wymyślano tradycje, a dziś tworzy się np. w samej Wielkiej Brytanii jakieś "polityki spójności" i inne takie twory, może za sto lat też ktoś je będzie odkrywał i demaskował? Któż to wie. Generalnie książka jest godna polecenia, zwłaszcza jeśli kogoś interesuje Britannia. Tomasz Babnis

Co tu pisać, tytuł wprowadza w tematykę książki. Tom I. poświęcony jest opisowi grup ludności i dawnej kulturze umysłowej. Rozdziały: Kraj i ludzie, Współmieszkańcy obcego pochodzenia, Stosunki z zagranicą (Europa łacińska, wschód i kraje zamorskie),Szlachta, Miasta i mieszczanie, Chłopi, Wiedza i wiara, Życie religijne, Szkoła i książka, Życie literackie, Medycyna. LC Dla miłośników historii pozycja obowiązkowa. Mam tylko nadzieję, że kogoś mniej zainteresowanego historią, temat też zainteresuje. POLECAM !!!

Rewelacja. Książka bije na głowę wszystkie historyczno-naukowe opracowania słowiańszczyzny. Tom pierwszy zawiera opisy codziennego życia, począwszy od zbieractwa, przez łowiectwo, rybołówstwo, rolnictwo, budowę domów, ich wyposażenie, sprzęty... jednym słowem, całe osadnicze, a potem gospodarskie życie naszych przodków. Co ważne jest napisana bardzo przystępnym językiem, a opisy nie nudzą tylko wciągają w dawne czasy. Udało mi się skompletować wszystkie III tomy i wiem, że było warto.

Swego czasu, książka kultowa, wypadało ją mieć (to nie znaczy przeczytać, a jeszcze dodatkowo zrozumieć). Nowe wydanie jest lepiej przetłumaczone, i uzupełnione w ilustracje, które jednak są niezbędnym elementem do tekstu. Trzymam to wydanie jedynie z sentymentu.

Seweryn Udziela polski etnograf z przełomu XIX i XX wieku w swojej książce pokazuje małopolską wieś oraz pobliskich miejscowości koło Krakowa, które dzisiaj już są Krakowem. Książka opisuje historię, tradycję i byt małopolskiej wsi z przełomu wieków. Polecam wszystkim, którzy się chociaż trochę interesują się historią małopolskiej wsi.

Przed lekturą tej książki moja wiedza na temat mody w czasach PRL była raczej znikoma, tym bardziej więc kolejne przeczytane strony rozwiewały wszelkie moje wyobrażenia. Byłam pod wrażeniem zaangażowania polskich projektantek, które korzystając ze wszelkich możliwych środków przybliżały rodakom aktualne trendy mody zachodniej, doradzając również jak w czasach niedoboru towarów samodzielnie przerabiać już posiadane ubrania. Treść książki tylko utwierdza w przekonaniu, że moda ma niezwykle silną moc kulturowego oddziaływania i wyrażania siebie oraz swoich przekonań. Książka jest bardzo dobrym źródłem wiedzy merytorycznej na temat mody, a wzbogacenie jej o wywiady z tak ważnymi postaciami jak Barbara Hoff czy Grażyna Hase tylko dodaje jej wartości wśród publikacji w tym zakresie tematycznym.

Badania terenowe, przeprowadzone w latach 30. XX w. przez M. Parry’ego i A. Lorda, oraz ich kontynuacja w latach 50., dokonana już tylko przez drugiego z wymienionych badaczy , dały początek nie tylko badaniom nad zachowaną w formie piśmiennej ustną twórczością literacką, lecz także posłużyły pogłębieniu refleksji nad zagadnieniem oralności w ogóle. Dorobek Amerykanów stał się impulsem do pogłębionych badań z zakresu antropologii oraz psychologii, dotyczących funkcjonowania człowieka oraz społeczeństw niepiśmiennych, co zaowocowało wieloma publikacjami, w mniejszym bądź większym stopniu dotykającymi kwestii oralności. W pierwszej dekadzie po publikacji teorii oralnej Parry’ego – Lorda zdecydowanie brakowało szerokiego ujęcia nie tylko problemu oralności, wykraczającego poza ramy jednej, konkretnej dyscypliny naukowej, lecz także roli pisma w rozwoju ludzkiej myśli oraz zmian, jakie zachodzą w ludzkiej świadomości wraz z jego interioryzacją. Te właśnie kwestie w swojej książce rozpatruje amerykański jezuita, Walter Jackson Ong [=WJO]. W pierwszym rozdziale swojej pracy WJO pokrótce przedstawia koncepcje myślenia człowieka niepiśmiennego oraz bardzo wnikliwie analizuje dotychczas stosowaną terminologię i bezlitośnie rozprawia się z terminami czy to nieprecyzyjnymi, czy wręcz absurdalnymi, czego najjaskrawszym przykładem jest refleksja na temat terminu literatura oralna i zdecydowane jego odrzucenie. Zagadnienia terminologii, stosowanej do badania twórczości ustnej, służą autorowi również do ukazania, jak bardzo sposób postrzegania, nawet jednostek wybitnych (w tym wypadku literaturoznawców), jest zdeterminowany przez technologię pisma. Już na samym początku WJO przywołuje też najważniejsze dokonania badaczy z różnych dziedzin nauki, w mniejszym bądź większym stopniu dotykających kwestii oralności, w tym m.in. Jacka Goody’ego czy też Jamesa Foleya. W kolejnym rozdziale autor przedstawia początki teorii oralnej, skupiając się głównie na dokonaniach Parry – Lorda, nie zapomina jednak o kontynuacji badań, rozpoczętych przez Amerykanów. Pierwsze dwa rozdziały stanowią w zasadzie wprowadzenie, tak metodologiczne, jak i teoretyczne, do właściwej części pracy, która, moim zdaniem, rozpoczyna się rozdziałem trzecim, w którym WJO wnikliwie analizuje zagadnienie psychodynamiki oralności. Jeżeli ma się w pamięci podtytuł książki, który wskazuje główny przedmiot badań, a więc Słowo (poddane technologii), wielostronicowe rozważania z pogranicza psychologii i antropologii kultury mogą nieco dziwić. To zdziwienie jednak szybko zamienia się w uznanie dla Autora, gdyż właśnie takie, interdyscyplinarne podejście do omawianego zagadnienia, stanowi wartość dodaną pracy. WJO bazuje zarówno na materiale empirycznym, dostarczonym przez antropologów (Malinowski, Goody), psychologów (Łuria ) jak i na teoretycznych rozważaniach badaczy innych specjalności, głównie literaturoznawców (czy też szerzej – filologów), takich jak Foley czy Havelock . Tylko takie, szerokie spojrzenie, pozwoliło Autorowi na bardzo precyzyjne przedstawienie i omówienie najważniejszych cech, charakteryzujących myśl i wyrażenie oralne (ss. 72 – 103). Ta właśnie część pracy, jak się później okazało, stała się najważniejszym i niekiedy jedynym teoretycznym zapleczem dla wielkiej ilości mniej lub bardziej wartościowych prac z zakresu oralności. Dopiero w rozdziale czwartym, po niezwykle precyzyjnej i szerokiej charakterystyce oralnego sposobu myślenia, WJO pochyla się nad technologią pisma oraz jego wpływem na przekształcanie ludzkiej świadomości. Tutaj również wykazuje się Autor erudycją i znajomością fachowej literatury, a także słuszną, moim zdaniem, metodą analizy przejścia od oralności do piśmienności – nie opiera się bowiem na suchej chronologii, ale śledząc rolę pisma w kolejnych epokach, za każdym razem stara się uchwycić moment, w którym pismo zaczyna przekształcać ludzką świadomość i to on jest dla WJO kluczowy oraz organizuje materię badawczą – ten sam proces dostrzega bowiem Autor w Grecji czasów Platona oraz we wczesnośredniowiecznej Anglii. Widać w takim podejściu duży wpływ Erica Havelocka i niezwykłą wrażliwość tegoż badacza, która pozwoliła na wskazanie kluczowego momentu w rozwoju greckiej piśmienności w czasach Platona, a nie w chwili, w której pismo po raz pierwszy w Grecji zaistniało. Tak samo czyni WJO, ponadto analizując proces, jednocześnie analizuje skutki tegoż procesu, zilustrowane trafnie dobranymi przykładami ( jak chociażby analiza okładki z 1534 roku na ss. 184 – 185). Problematyka, związana z interioryzacją pisma, w naturalny sposób prowadzi Autora do kolejnego rozdziału, w którym pochyla się on nad zagadnieniem druku i jego wpływem na procesy myślowe, przedstawione w rozdziałach poprzednich. Tutaj również wykazuje się Autor świeżością podejścia i niezwykłą skrupulatnością – rola pisma w kształtowaniu ludzkiej świadomości rozpatrywana jest na wszystkich etapach rozwoju tegoż, a więc od najprostszych zapisów, poprzez druk właśnie, aż do słowa, poddanego najnowszym technologiom (najnowszym z punktu widzenia Autora, a więc w latach 70.). W tym rozdziale, podobnie jak w pozostałych, WJO uwzględnia najważniejsze prace, dotyczące podejmowanych przez niego zagadnień, żeby wspomnieć chociażby publikacje Marshalla McLuhana. Mimo olbrzymiej wartości recenzowanej pracy, WJO nie ustrzegł się pewnych niedociągnięć w zakresie: a) krytyki źródeł – przede wszystkim przemilcza Autor pewne kontrowersyjne tezy Jacka Goody’ego , z dorobku którego tak chętnie i często korzysta. Tezy te są ściśle związane z zagadnieniem oralności – próbuje bowiem Goody wnioski, wyciągnięte na podstawie badań w północnej Ghanie, na siłę zastosować do kultur, odległych w czasie i przestrzeni, co nie wytrzymuje konfrontacji z najnowszymi badaniami z zakresu filologii i antropologii. O tym jednak WJO nie wspomina, bezkrytycznie przyjmując tezy Goody’ego. b) zbyt dużej swobody w doborze i prezentacji analizowanego przez siebie materiału – bajka na dobranoc, opowiadana kiedyś, gdzieś własnej, kilkuletniej siostrzenicy, choć nie pozbawiona uroku, nie powinna znaleźć miejsca w poważnej, naukowej publikacji. Przedstawione powyżej krytyczne uwagi nie zaburzają jednak niewątpliwie pozytywnej oceny publikacji, która w zgodnej opinii badaczy z całego świata stała się kamieniem węgielnym w zakresie problematyki oralności i piśmienności.