Wśród najważniejszych utworów polskiej literatury XX wieku „Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza zajmują miejsce szczególne. To dramat trudny do jednoznacznej klasyfikacji, pełen brutalności, groteski, filozoficznych koncepcji i skrajnego pesymizmu wobec świata. Choć formalnie „Szewcy” są dramatem, warto rozpatrywać je również jako powieść dramatyczną — wielowarstwowy, literacki konstrukt, który, mimo że nieprzystępny, odciska trwały ślad w wyobraźni czytelnika. To utwór, który nie tylko opowiada, ale przede wszystkim diagnozuje rzeczywistość, komentuje ją i z wyprzedzeniem przewiduje jej upadek. W tej recenzji podejmuję próbę uchwycenia istoty tego niepokojącego arcydzieła, które nie tylko przeraża i odrzuca, ale także fascynuje swoim rozmachem i przenikliwością.
Już od pierwszych scen czytelnik zostaje wrzucony w świat pełen przerysowania, absurdu i przekształconej rzeczywistości. Witkacy posługuje się konwencją groteski, która staje się tu nie tylko formą estetyczną, ale także głębokim narzędziem krytyki społecznej i filozoficznej. Szewcy — tytułowi bohaterowie — to nie tylko przedstawiciele jednego z najniższych stanów społecznych, ale także alegorie całego ludu, który w końcu się buntuje, przejmuje władzę i... nie zmienia niczego. Ten mechanizm ironicznego błędnego koła, w którym każda rewolucja kończy się restauracją nowego ucisku, jest motywem kluczowym i centralnym dla całej konstrukcji utworu.
Jednym z największych atutów „Szewców” jest ich język. To język nasycony neologizmami, przerysowaniami, brutalnością, a jednocześnie filozoficznym żargonem i swoistym „bełkotem ideologicznym”. Witkacy ukazuje, jak język może przestać służyć porozumieniu, a zacząć budować nowe rzeczywistości, nowe porządki, nowe absurdy. Słowa nie są tu nośnikiem znaczeń, lecz narzędziem propagandy, manipulacji, destrukcji. Bohaterowie „Szewców” nie rozmawiają, oni walczą słowami, osaczają się nawzajem językowo, próbują dominować i przetrwać.
To właśnie język sprawia, że dramat Witkacego tak mocno oddziałuje — zarówno na scenie, jak i w lekturze. Styl ten bywa momentami wręcz hipnotyczny. Przez swoją intensywność i celową nielogiczność wymusza na czytelniku nieustanną czujność i gotowość do interpretacji. Każda fraza może być grą pozorów, każda wypowiedź — drwiną z ideologii, literatury, a nawet z samego języka jako narzędzia.
W centrum „Szewców” znajduje się głęboko pesymistyczna diagnoza cywilizacji. Witkacy, w duchu katastrofizmu, przewiduje upadek kultury i porządku społecznego. Rządy ludu, rewolucje, technokracja, dyktatura — wszystko prowadzi nie do rozwoju, lecz do entropii, do rozkładu, do pustki. W tej wizji pobrzmiewają echa Nietzschego, Schopenhauera i samego Witkacego jako filozofa, który w swoich pismach postulował potrzebę „metafizycznego uczucia istnienia” — świadomości głębi i tajemnicy bytu, którą nowoczesność zabija.
Postacie dramatu — Sajetan Tempe, Prokurator Scurvy, Księżna, Kapłan Baalfasa, czy Krucjata Technokratyczna — to nie tylko figury fabularne, ale uosobienia idei, które w realnym świecie ścierają się ze sobą. Witkiewicz nie daje żadnej z tych sił zwycięstwa. Każda idea, każda forma rządów, każda wizja przyszłości kończy się groteskowym fiaskiem. Jest to wizja nie tylko społeczeństwa, które zmierza ku samozagładzie, ale i człowieka — istoty niezdolnej do transcendencji, więźnia chaosu i braku sensu.
W warstwie formalnej „Szewcy” to dramat totalny — łączący różne style, poziomy języka, konwencje i gatunki. Witkiewicz bawi się konwencją teatralną, łamie czwartą ścianę, balansuje między dramatem filozoficznym, satyrą, farsą, a momentami wręcz dramatem religijnym. Ta forma nie służy jednak tylko artystycznemu eksperymentowi. Ona wyraża rozpad — świata, języka, człowieka. Chaos formy to odbicie chaosu istnienia. W tym sensie dramat ten wpisuje się w najbardziej nowoczesne i prekursorskie tendencje literatury XX wieku — jest zwiastunem teatru absurdu, teatru okrucieństwa Artauda, Becketta, Ionesco, a nawet
„Szewcy” to utwór, który — mimo swojej trudności — broni się na wielu poziomach. Po pierwsze, jego profetyczna siła poraża. Pisany w latach 30., dramat przewidział zarówno nadchodzący faszyzm, jak i komunizm, pokazując, jak ideologie niszczą człowieczeństwo. Po drugie, forma — eksperymentalna, ale spójna w swoim zamyśle — udowadnia, że Witkacy był nie tylko pisarzem, ale i wizjonerem sztuki. Po trzecie, „Szewcy” są niepokojąco aktualni. Ich przesłanie o pustce nowoczesnego świata, o kryzysie tożsamości i niemożności ucieczki od absurdu wciąż rezonuje z dzisiejszym czytelnikiem.
Arcydzieło nie musi być przyjemne. Często największe dzieła literatury są jak lustra — ukazują nasze lęki, niepokoje i kryzysy. „Szewcy” są właśnie takim lustrem — zniekształcającym, krzywym, ale prawdziwym. Ich siła leży nie w tym, że nam się podobają, ale w tym, że nas niepokoją, rzucają wyzwanie, wymuszają refleksję. To utwór, który pozostaje z czytelnikiem długo po zakończeniu lektury — jak niewygodna myśl, jak koszmar, z którego nie sposób się wyzwolić.
„Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza to nie tylko dramat, ale literacki manifest — dzieło totalne, które zawiera w sobie całą gorycz i rozpacz XX wieku. To utwór głęboko zakorzeniony w tradycji, a jednocześnie brutalnie nowoczesny. To dzieło, które wciąż szokuje i fascynuje, wciąga w wir absurdu i zmusza do ponownego przemyślenia fundamentów naszej cywilizacji. Jeśli istnieje coś takiego jak „literacka profecja” — Witkacy był jej kapłanem. A „Szewcy” są jego najczystszym, najbardziej dobitnym i najpotężniejszym aktem wizjonerskiego głosu.
Moja recenzja z portalu "nakanapie"
Szukamy ofert...
342 
203 
OPINIE i DYSKUSJE o książce Trans-Atlantyk
Genialne i tyle. Ja na kolana padłam ;-) Dawniej bym tego nie zrozumiała, ale trochę trzeba pożyć i widać, że pogrążamy się dalej w tych samych mechanizmach i już nawet tego nie widzimy i o tym nie rozmawiamy.
Genialne i tyle. Ja na kolana padłam ;-) Dawniej bym tego nie zrozumiała, ale trochę trzeba pożyć i widać, że pogrążamy się dalej w tych samych mechanizmach i już nawet tego nie widzimy i o tym nie rozmawiamy.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toBrak estetyki, przegadana, nadmiarowa. Po co?
Brak estetyki, przegadana, nadmiarowa. Po co?
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toTrudne i szalone, raczej dla wielbicieli Gombrowicza. Niestety nie wyobrażam sobie polecać tego na prawo i lewo, bo potem nikt nie będzie chciał moich polecajek... ;)
Niech opisem będzie akapit z innej książki, gdzie Gombrowicz opisuje nad czym pracuje, przy czym opis ten pasuje do wszystkich jego dzieł:
"...to utwór, który wcale nie będzie się wam podobał i na tym właśnie opieram wszystkie moje nadzieje. Nie jestem od pitraszenia wam potraw, które znaleźć można w każdej restauracji i które już znacie na pamięć, zamierzam przyrządzić coś od czego język wam skołowacieje, oczy wyjdą na wierzch a smak stanie dęba... i dopiero po wieloletnim mlaskaniu dojdziecie do wniosku, że to jednak wcale pożywny i smaczny pieróg ze śmietaną".
🤣
Trudne i szalone, raczej dla wielbicieli Gombrowicza. Niestety nie wyobrażam sobie polecać tego na prawo i lewo, bo potem nikt nie będzie chciał moich polecajek... ;)
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toNiech opisem będzie akapit z innej książki, gdzie Gombrowicz opisuje nad czym pracuje, przy czym opis ten pasuje do wszystkich jego dzieł:
"...to utwór, który wcale nie będzie się wam podobał i na tym...
Czytana po latach... Jakie rozczarowanie...!
Czytana po latach... Jakie rozczarowanie...!
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toDobrze, ach jak dobrze Polakiem być. Bo to przecież naród dumny, niemal tak bardzo jak doświadczony. Mamy przecież: i wybitnych, i wielkich, którzy nawet na tułaczce nie zdają się zapomnieć o Tradycji i Promocji. Przecież żadnemu Polakowi nie przystoi nie być wielkim. A już szczególnie, gdy nie ma wokół rodaków, którzy mogliby chcieć konkurować o tę wielkość, wtedy Polak winien po gentelmeńsku uskoczyć i ustąpić miejsca kumowi, tak by mógł swą wielkość objawić wszem i wobec. Niestety bardzo często uskakują obaj, w wydumanej wizji własnej kultury i mamy zwyczajową w naszej wspaniałej literaturze przekazową próżnię, do którego wystarczy już tylko dodać lęk i proszę horror vacui tak obecny w czasach Gombrowicza jak i dziś.
O ile wesele to dramat antywieszcza, o tyle właśnie „Transatlantyk” jest antyepopeją. Mamy tu bowiem i dworek, i tradycję, a że czas akcji to czas ważny dla narodu to rzecz oczywista i niepoddająca się dyskusji. Jednak nasi inteligenci choć może nieco głupi, to jednak również butni. Dworek wśród baobabów i młody panicz też jest, ale miast Zosi, mamy tu intrygę puto, który nie ukrywa swych erotycznych zamiarów wobec chłopca. Nawet zajazd się trafia. I to jaki!
Sama opowieść w momencie pojawienia się kawalerów ostrogi staje się na wskroś mickiewiczowska, bo to ciągłe wyrugowanie słabości okazuje się jedynym sposobem na ucieczkę od romantyzowanych tradycji w romantyczną gorączkę. Ot wszystko, tylko Napoleon jakiś taki tam mniejszy i bardziej na kolanach. A całej reszcie nas znowu skórę łoją.
I to właśnie symbol tego Ignasia jest dla mnie ostatnio mocno intrygujący, bo czy jest to zaledwie jeden chłopiec, czy zgodnie z ekspansywną logiką alegorii cała młodzież? Młodzież, która wierna wychowaniu, własnym figurom ojcowskim, usiłuje nie zatracić się w grze starych dziadów. Zmurszałe posągi którzy mogą wszak symbolizować kanon literacki lub jego czołowe nazwiska, obecne w bibliotekach i na kartach podręczników, a jednak tak bardzo chcący być obecnym w duszy tej młodzieży?
Przecież nie ma nic lepszego niż wepchnięcie w błędny trans kolejnego pokolenia tylko po to, by zdystansować je od rzeczywistości i na stałe uzbroić w balsam ułudy, który pomoże w przypadku naruszenia spokoju.
Gra Gombrowicza powieściowego byłaby tu więc apelem anarchisty głęboko zniesmaczonego narzucaniem kształtu młodemu duchowi. Zaś „piekielna” odsiecz zajazdu jest wyłącznie bandą kolejnych chętnych do grania głównych skrzypiec swarliwych, którzy kiedy tylko znajdą się przy żłobie atencji, natychmiast odmienią się w karykatury tych wieszczów przeszłości. Zaś zupełne odrzucenie norm również skutkuje tu makabreską, bo w braku wzorców można wyłącznie zbłądzić w jeszcze większe czeluści.
��
No bo czy to cel jest naszym optimum formy, czy ledwie ekstaza samego misterium, które jeszcze w formę nie obrasta, ale szlify pierwszego rdzawienia zdradza? A może ta domniemana wybitność jest wyłącznie cymbałkiem pobrzmiewający na zaoranym polu. Bo to nie eksplikacja, a rajfurzenie i łotrzykostwo definiuje faktyczny talent, który jednak nie wybrzmi nigdy. Tradycjonaliści opanowali i oblegli wszelkie formy fermentu twórczego i póki kształtują nowych Ignasiów, póty mierność i tani artyzm będzie zastępować nam sztukę, literaturę i krytykę.
Dobrze, ach jak dobrze Polakiem być. Bo to przecież naród dumny, niemal tak bardzo jak doświadczony. Mamy przecież: i wybitnych, i wielkich, którzy nawet na tułaczce nie zdają się zapomnieć o Tradycji i Promocji. Przecież żadnemu Polakowi nie przystoi nie być wielkim. A już szczególnie, gdy nie ma wokół rodaków, którzy mogliby chcieć konkurować o tę wielkość, wtedy Polak...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPoczątek jest ciężki : język gęsty, skomplikowany, wręcz odstraszający. To nie jest wejście, które zaprasza – raczej próg, który trzeba przeskoczyć. Ale kiedy już człowiek się wgryzie, książka zaczyna pracować: absurd kręci się coraz śmielej, groteska nabiera barw, a ironia wbija się w zdanie za zdaniem.
Uwielbiam ten językowy przepych — dziki, nieokiełznany, totalnie antymainstreamowy. Gombrowicz nie pisze „dla ludzi”, nie mizdrzy się do czytelnika. Pisze tak, jak uważa, jak chce. Ta bezwstydna autentyczność jest dla mnie ogromnym plusem. To literatura, która idzie w bok, pod prąd, na przekór. I właśnie dlatego żyje.
To książka trudna w odbiorze, nie dla każdego i nie do „przeczytania”, tylko do przeżycia. Wielu ją odrzuci, wielu uzna za „złą”.Literatura, wobec której zostaje się obojętnym, jest martwa. Ta zdecydowanie taka nie jest. Odważna, niewygodna i cholernie potrzebna.
Ja stoję po stronie za.
„Trans-Atlantyk” uderza w narodowe mity, w konserwatywne pozy, w heteronormatywną świętość. Jeśli ktoś ma alergię na homoseksualność, dwuznaczność i przekorne łamanie schematów, to tą książke przerzuci przez ramię i zostawi w rowie.
Początek jest ciężki : język gęsty, skomplikowany, wręcz odstraszający. To nie jest wejście, które zaprasza – raczej próg, który trzeba przeskoczyć. Ale kiedy już człowiek się wgryzie, książka zaczyna pracować: absurd kręci się coraz śmielej, groteska nabiera barw, a ironia wbija się w zdanie za zdaniem.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toUwielbiam ten językowy przepych — dziki, nieokiełznany, totalnie...
Pierwszy raz zarwałem noc, aby czytać. Dziwne to było uczucie: na tarczy 3:20, a przed tobą ciągłe powtórzenia, Wielkie Litery i buch-bach-buch.
Świetna Parodia, Żart, Krytyka, Dekonstrukcja polskich Wyobrażeń. Naprawdę. Ale brak mi uczuć. Zrozumiałem, ze wszystko co czytałem Gombrowicza ma wyłącznie wymiar intelektualny. Śmieje się, ale nie uśmiecha. Może cię poruszyć, ale nie wzruszy. Brakuje mi szczerości, która niewątpliwie w neurotycznej głowie p. Witolda była, ale zupełnie została przykryta, bądź co bądź inteligentnym, jednak wciąż, cynizmem. Tak jak dziecko, którego duże emocje były przemilczane przez rodziców oraz równieśników, przez co wkracza w nastoletniość jako człowiek wielkiego umysłu, ale małego serca. Małego, bo stłamszonego.
W tej całej głębi czerni brak mi czerwieni.
Pierwszy raz zarwałem noc, aby czytać. Dziwne to było uczucie: na tarczy 3:20, a przed tobą ciągłe powtórzenia, Wielkie Litery i buch-bach-buch.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toŚwietna Parodia, Żart, Krytyka, Dekonstrukcja polskich Wyobrażeń. Naprawdę. Ale brak mi uczuć. Zrozumiałem, ze wszystko co czytałem Gombrowicza ma wyłącznie wymiar intelektualny. Śmieje się, ale nie uśmiecha. Może...
Chłam. Z trudem dotarłem do końca. Nie wiem skąd ten zachwyt.
Chłam. Z trudem dotarłem do końca. Nie wiem skąd ten zachwyt.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPoczątek jeszcze śmieszył ale w środku żarty już jakoś spowszedniały i lektura stawała się coraz bardziej nużąca i toporna.
Początek jeszcze śmieszył ale w środku żarty już jakoś spowszedniały i lektura stawała się coraz bardziej nużąca i toporna.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPełen ironii i absurdu „Trans-Atlantyk” to przewrotna rozprawa z polskością, tradycją i narodowymi mitami. wspaniała lektura
Pełen ironii i absurdu „Trans-Atlantyk” to przewrotna rozprawa z polskością, tradycją i narodowymi mitami. wspaniała lektura
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo to