Zagłada w pamięci więźniów Sonderkommando

Załmen Gradowski był więźniem z Sonderkommando, czyli grupy roboczej żydowskich więźniów zmuszonej przez Niemców do pracy w krematoriach. W sercu piekła – takiego prawdziwego, nie z ludowych bajek – Gradowski przebywał 17 miesięcy. Niemcy zamordowali całą jego rodzinę, a i on sam nie doczekał wyzwolenia – zginął najprawdopodobniej 7 października 1944 roku. Ale coś po nim pozostało. Kilka skrzętnie zapisanych zeszytów, zakopanych w ziemi przy krematorium. Bo grupka więźniów z Sonderkommando pisała tak zwane tajne notatki – z narażeniem życia opisywali wszystkie zbrodnie, które widzieli codziennie na własne oczy. Swoje rękopisy starannie ukryli. Nie wiadomo ile dokładnie powstało tych rękopisów, ale pewna część została odnaleziona po wojnie i ocalona. A potem opublikowana, jak notatki Załmena Gradowskiego (oraz inne, autorstwa innych więźniów z Sonderkommando, zawarte w książce pt. „Wśród koszmarnej zbrodni” oraz “Zapiski Marcela Nadjariego 3 listopada 1944 roku. Konserwacja i odczytywanie techniką obrazowania multispektralnego”, w tej drugiej przeczytacie sporo o aspektach technicznych konserwacji takich obiektów). Zapiski Załmena Gradowskiego to książka, która wymaga od czytelnika posiadania dużej wiedzy, ogromnej ilości zrozumienia, otwartości i, przepraszam za dosadność, również mózgu. Fanki i fani literatury typu “Spowiedź taksówkarza twojej starej z Auschwitz” niestety uznają ją za nudną, nieciekawą i niezrozumiałą. To książka o ogromnym bólu, tęsknocie, gniewie, strachu, odwadze, żałobie i… wielkiej empatii oraz miłości. Pisana w samym sercu piekła.

Jankiel Wiernik przeżył Treblinkę dzięki temu, że był zawodowym cieślą i Niemcy zatrudnili go przy budowie komór gazowych. Od sierpnia 1942 do sierpnia 1943 przebywał w obozowym piekle, którego finałem okazał się słynny bunt w Treblince. Spośród ponad 800 więźniów, którzy znajdowali się w obozie w momencie wybuchu powstania, kilkuset poległo w walce, a blisko czterystu zdołało zbiec. Jednym z nich był Jankiel. Szacuje się, że w Treblince w ramach akcji „Reinhardt” wymordowano blisko milion polskich Żydów. Po rewolcie więźniów Niemcy spalili ciała ofiar, rozebrali baraki i zaorali teren, sadząc na nim łubin, aby usunąć ślady zbrodni. Likwidacja obozu (w tym niszczenie dokumentacji) trwała do późnej jesieni 1943 r. Przy czym trzeba pamiętać, że mowa o obozie zagłady Treblinka II. Obóz pracy Treblinka I funkcjonował jeszcze przez rok, aż do nadejścia Sowietów. O Treblince mówi się mniej niż o Auschwitz, gdyż w Oświęcimiu eksterminowano Żydów rosyjskich i europejskich (zwożonych z całego kontynentu, także z zachodniej Europy). Akcja „Reinhardt” wymierzona była w Żydów z Generalnej Guberni, czyli (jakkolwiek źle to zabrzmi) miała zasięg lokalny. Świadectwo Jankiela Wiernika jest nie mniej przejmujące niż relacje ofiar z Oświęcimia. Treblinka była takim samym piekłem. Co gorsza wymazanym z przestrzeni przez jego architektów. Oby zatarte materialnie ślady nigdy nie zatarły się w naszej pamięci.

Większość książek o Sonderkommando w obozie Auschwitz-Birkenau to wspomnienia więźniów, którzy pracowali przy obsłudze komór gazowych oraz krematoriów i zdołali przeżyć Zagładę, mimo że Niemcy starali się zacierać wszelkie ślady. Byli to świadkowie jednej z największych zbrodni w historii ludzkości. To dzięki ich relacjom, składanym zaraz po wojnie, a także publikowanym na przestrzeni kolejnych dekad od jej zakończenia, możemy dziś próbować wyobrazić sobie horror, jaki rozgrywał się w oświęcimskim piekle. Autor książki, ceniony badacz historii KL Auschwitz-Birkenau, przeprowadził kwerendę dostępnych dokumentów dotyczących więźniów lub pracy Sonderkommando, zachowanych głównie w archiwach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Bazując na analizie blisko stu dokumentów (w większości wcześniej niepublikowanych),badacz zdołał odtworzyć chronologiczny bieg zdarzeń dotyczących funkcjonowania komanda specjalnego – od jego powstania po rozwiązanie. Badania te pozwoliły spojrzeć na temat z innej perspektywy niż osobiste wspomnienia bezpośrednich uczestników wydarzeń, co zaowocowało obaleniem pewnego funkcjonującego w ogólnej świadomości mitu, jakoby Sonderkommando było w regularnych odstępach czasu likwidowane (zabijane),by „niewygodni” dla niemieckiej załogi świadkowie nie mogli przekazać światu prawdy o zagładzie na skalę przemysłową. Okazało się, że tego typu czystka odbyła się raz, zaś po raz drugi Sonderkommando utraciło większość obsady za sprawą buntu, który wybuchł na terenie krematorium IV w październiku 1944 roku. Trzeba jednak pamiętać, że wybuchł on między innymi z obawy przed możliwą likwidacją komanda, zatem zagrożenie tego typu działaniem było realne i pchnęło więźniów do desperackiej próby ratowania życia. Książka jest monografią i analizą dokumentów źródłowych, podpartą jednak kilkoma wyimkami z osobistych wspomnień członków Sonderkommando. Jej dodatkową wartością jest obszerna bibliografia, która pozwala wyszukać kilka mniej znanych pozycji wspomnieniowych dotyczących więźniów obsługujących krematoria w niemieckim obozie Auschwitz-Birkenau. Pozycja godna polecenia!

Książka, która przedstawia sylwetki czterech esesmanów, ukazując ich drogę od "zwykłych ludzi" do katów. Tematyka książki bardzo ciekawa, porusza nieznane oblicza katów SS , opisuje szczegółowo ich życie i "karierę" w obozach koncentracyjnych. Książka przepełniona bólem, potwornością i poczuciem wielkiej niesprawiedliwości. Ważna lektura, która porusza trudną tematykę i skłania do refleksji nad ludzką naturą oraz mechanizmami zła.

Mam trochę naiwne spojrzenie na wymiar sprawiedliwości. Niby zna się wiele przykładów, w których ten system nie tylko zawodzi poszkodowanych na całej linii, ale jeszcze im w różny sposób szkodzi, a mimo to człowiek nadal żyje w złudzeniu, że właśnie tam… w sali sądowej doczeka się upragnionej sprawiedliwości. Może ta myśl powinna być w nas zakorzeniona, by nie myśleć o wzięciu sprawy w swoje ręce i odpłaceniu komuś złem za zło. A jak wyglądało to w przeszłości ze zbrodniarzami wojennymi, którzy dopuścili się takich okrucieństw, których żadne więzienie czy szybka egzekucja nie potrafiłyby zmazać? I tu historia nie napawa nas optymizmem, podając przykłady katów, którzy nigdy nie widzieli celi od środka i cieszyli się dobrym życiem na wysokiej pozycji społecznej. Ale to są wszystko ogólniki, wycinki z biografii, czy jakieś fragmenty zasłyszane z różnych źródeł, bez poznania przyczyny takiego ponurego stanu rzeczy. Książka polskiego sędziego Józefa Musioła głębiej wchodzi w tę materię. „Człowiek i zbrodnia” jest właściwie zlepkiem trzech książek, które można też znaleźć w dorobku tego autora. Każda z nich skupia na innym epizodzie prawnym i wszystkie były związane z czasami wojennymi. PRZESŁUCHANIE W „Przesłuchaniu” towarzyszymy autorowi bezpośrednio w jego sędziowskiej pracy, którą przyszło mu wykonać trzydzieści lat po wojnie. Do jego zadań należało przepytywanie i utrwalenie na piśmie wypowiedzi osób, które były ofiarami eksperymentów pseudomedycznych i pseudonaukowych w różnych obozach koncentracyjnych. Odtworzono w pewnym stopniu dialogi z tymi ludźmi, co sprawiało, że odbiór był szczególnie sugestywny. Co ciekawe autor przytoczył nie tylko suchą relację z tych rozmów, ale podzielił się również swoimi osobistymi przemyśleniami, rozterkami czy emocjami. Te przesłuchiwania nie pozostawiają go w żadnym stopniu obojętnym. Napawały go wieloma obawami, choć próbował sobie narzucić zawodową bezstronność i starał się trzymać ściśle tematu. Szybko się jednak przekonał, że nie jest to rutynowa praca, a urzędowy dialog nie przebiegnie tak gładko. Czuł się tam przede wszystkim nie na miejscu. Nie umiał się odnaleźć w swojej roli. Jak przesłuchiwać człowieka, który był nie tylko więźniem obozu koncentracyjnego, ale został też poddany wbrew swojej woli eksperymentom, które zniszczyły mu życie? Czy powinno się w ogóle w taki sposób przepytywać ofiary, które zostały skazane przez niemieckich sędziów na lagier? Jak właściwie ocenić moralnie działania tych wszystkich zbrodniarzy-lekarzy? Autor miał też problemy z wyborem odpowiedniej formy przesłuchiwania i borykał się z niezręcznościami, gdy próbował podważyć jakieś obozowe wydarzenie, które nie wydawało mu się logiczne. Jednak szybko się przekonał, że jego rozumowanie było niewłaściwe. Te decyzje, które podejmowali Niemcy w obozach, nie miały nic wspólnego z logiką, rozsądkiem czy konsekwencją. Była to więc trudna sytuacja. Z jednej strony sędzia chciał zachować zawodowy dystans, a z drugiej nie potrafi powstrzymać emocji i wybuchów empatii, które się w jego pytaniach uzewnętrzniały. Nie było to nic dziwnego, zważywszy na to, jakie zbrodnie sędzia i protokolantka utrwalili na piśmie. Choć pan Musioł sam przeżył wojnę, to przesłuchiwani przytaczali takie wspomnienia, od których nawet jemu włos się na głowie zjeżył. Nie ułatwiało też sprawy, że przesłuchiwanych było tak wielu. Każdy z nich odtworzył inny horror, na który mało kto jest tak naprawdę przygotowany. Niektórzy odseparowali się emocjonalnie od swoich wypowiedzi, a inni nie potrafili tego zrobić. Minęło trzydzieści lat, a skutki pozostają z nimi do końca życia. Przesłuchiwani nie tylko ograniczają się do słów. Pokazują też swoje obozowe numery, odsłaniają swoje blizny po eksperymentach. Ich kalectwo widać często jak na dłoni. Nie są zdolni do pracy, nie mogą mieć dzieci albo znajdują się pod stałą obserwacją lekarską. Zupełnie, jakby to oni ponosili jakąś karę. Pomiędzy przesłuchaniami autor opisuje swoje podróże do RFN, które były dla niego często bardzo emocjonujące. Przytoczył listy pożegnalne, które wysłali więźniowie tuż przed egzekucją. Wchodził też mimowolnie w kontakt z powojennym pokoleniem Niemców z lat 70, poznając ich nastawienie do Polski, Polaków i do ich wspólnej wojennej przeszłości. Zainteresował się także nastrojami politycznymi w Niemczech. Czy ludzie pamiętają o zbrodniach hitlerowskich? Czy pamięć przetrwa tysiące lat, jak zapowiedział dr Hans Frank? Autor rozwiewa jakiekolwiek idealistyczne złudzenia. Jeśli same ofiary chcą zapomnieć o traumatycznych wydarzeniach, to wnioski nasuwają się same. Co najwyżej opozycja wykorzystywała przeszłość, by coś na tym zyskać, ale to marna pamięć. ŚWIADKOWIE W tej pracy skupiamy się na procesach zbrodniarzy Majdanka, które rozpoczęły się już 1944 i trwały do wczesnych lat 80. Autor skoncentrował się na trzecim procesie, który toczył się przed zachodnioniemieckim sądem w Düsseldorfie. Rozpoczął się on od 26 listopada 1975 roku i ciągnął się do 30 czerwca 1981. Na ławie oskarżonych zasiadło w sumie szesnastu byłych członków SS oraz funkcjonariuszy obozu koncentracyjnego w Majdanku, choć dwóch z nich zostało wycofanych z procesu ze względów zdrowotnych. W Majdanku zgładzono według szacunków około 75 000 osób. Wśród oskarżonych byli między innymi: Hermann Hackmann, Wilhelm Reinartz, Heinrich Schmidt, Thomas Ellwanger, Emil Laurich, Heinz Villain, Hildegard Lächert, Rosa Süss, Charlotte Mayer, Hermine Böttcher, Hermine Braunsteiner-Ryan. Wszyscy odpowiadali na początku z wolnej stopy. Proces toczył się długo, bo prawie sześć lat i przebiegał w bardzo stresującej atmosferze. Był nie tylko trudny dla świadków, którzy musieli przebywać (o zgrozo) w pobliżu oskarżonych, ale także dla niemieckiego sędziego, któremu adwokaci bardzo utrudniali pracę i grozili, że odwołają go ze stanowiska, jeśli będzie ich ograniczał. Oni także przedłużali celowo ten proces, gnębiąc jeszcze bardziej straumatyzowanych świadków. Szczególnie zajadłym osobnikiem był obrońca Ludvik Bock, który próbował na wszelkie możliwe sposoby podważyć wiarygodność świadków, zastawiając na nich pułapki słowne albo wplątując ich w skomplikowane gierki psychologiczne. Ponadto rzucał niestworzonymi teoriami, w których zbrodnie w Majdanku były tylko częścią polskiej propagandy. Zasugerował też, by odseparować w trakcie przesłuchań świadków od oskarżonych, a nie odwrotnie. Chciał także wnieść wniosek o tymczasowe aresztowanie byłej więźniarki, która była zmuszona wnosić cyklon B do komór. Dla niego była to nie tyle praca, co osobista misja, by gnębić Polaków. Dlaczego? Kto wie, ale jego przynależność do skrajnie prawicowej NPD była dosyć wymowna. Na szczęście usunięto go po jakimś czasie z procesu. Autor poświęcił wiele uwagi świadkom, którzy są przedstawieni w prasie jako bezimienna masa. Przytoczył wywiady z nimi oraz wypowiedzi z samego procesu. Skupił się szczególnie na ich odczuciach i wspomnieniach z Majdanka. Ci ludzie mieli nie tylko trudności z przypomnieniem sobie po latach szczegółów, ale przede wszystkim musieli przezwyciężyć strach przed stawieniem czoła przeszłości. Jednak to nie wspomnienia były najbardziej koszmarne, ale przede wszystkim bliski kontakt z dawnymi oprawcami w trakcie procesu czy między rozprawami. Szczególnie na przerwach dochodziło do kilku strasznych incydentów. Co to za rzeczywistość, w której dawne ofiary obozów były zmuszone mijać się ze swoimi katami na korytarzu? Gdy śledzimy ten proces dokładniej, można wychwycić również i w tym przykładzie, w jakiej opłakanej kondycji znajdował się wymiar sprawiedliwości. System karny względem zbrodniarzy wojennych był jakąś kpiną, a przebieg procesu naraził ofiary na szykany i retraumtyzacje. Upływający czas zadziałał na korzyść oskarżonych, a ciągnący się przez lata proces sprawił tylko, że wszyscy chcieli mieć go jak najszybciej za sobą. Autor nie chciał swoich czytelników jedynie szokować. Przede wszystkim zarysował sytuację społeczną i polityczną w tamtych czasach, odnosząc się do zbrodni niemieckich w Majdanku. Dzięki jego wykształceniu mogliśmy się też przyjrzeć takiej rozprawie sądowej od strony kuchni. Wyłączając kontrowersyjne aspekty czy potknięcia, był to trudny do przygotowania i poprowadzenia proces. Zapoznanie się z topografią i życiem codziennym obozu, weryfikacja wypowiedzi świadków czy kompletowanie dokumentacji kosztowało tysiące godzin pracy. Jak ogarnąć ten chaos informacyjny? Jak się odnaleźć wśród ofiar i zbrodniarzy? Jak prawidłowo zrozumieć powagę tych zbrodni? I w końcu… jak właściwie ukarać przestępców? Z tymi pytaniami musiała się kadra sędziowska i prokuratorska poważnie zmierzyć. SĘDZIA I KAT, CZYLI JEDEN DZIEŃ DOKTORA THÜMMLERA Jak tytuł wskazuje, ostatnia praca skupia się wokół niemieckiego zbrodniarza hitlerowskiego Johannesa Thümmlera, który był zarówno sędzią doraźnym, jak i komendantem SIPO. To w sumie taki Mengele ze świata prawniczego, który także uniknął kary, choć wcale nie zniknął z powierzchni ziemi. Autor przyjrzał się w tej części jego karierze, koncentrując się szczególnie na jego zbrodniczej pracy w okresie okupacji niemieckiej. Pracował z początku w Katowicach, a potem krótko w Auschwitz, gdzie do końca zabijał więźniów w białych rękawiczkach. Ten mało znany zbrodniarz wojenny słynął szczególnie z tego, że skazywał ludzi taśmowo na śmierć w drodze administracyjnej, nie wykazując żadnego zainteresowania ich sytuacją. Ponieważ „Ordnung muss sein” odbywał się „proces”, ale zazwyczaj ograniczał się on do sprawdzenia danych i zadaniu kilka rutynowych pytań. Trwało to 2-3 minuty, dzięki czemu mógł skazać na śmierć wiele osób w ciągu dnia. Wyroki wykonywano tuż po ich wydaniu. Ci nieliczni, którzy jakiś sposobem uniknęli kary śmierci, w najlepszym wypadku zostali przeniesieni do obozów, gdzie mieli jakieś szanse na przeżycie, a w najgorszym ich akta trafiały znów na wokandę do ponownego „rozpatrzenia”. Wypuszczenia na wolność nie istniały w prawnym repertuarze Johannesa Thümmlera, a kara śmierci była „najdogodniejszym” rozwiązaniem problemu. To podejście uczyniło go perfekcyjnym narzędziem III Rzeszy, był wprost idealnym biurokratą, wydrążonym z sumienia i trzymający się ściśle nowego „prawa karnego”, który przygotowano specjalnie dla mieszkańców okupowanych ziem. Książka przytoczyła niektóre z tych zbrodniczych dekretów, które wcielono już pod koniec października 1939 roku w życie. Z tych ubranych w prawniczy język szaleństw wynika, że jedynie praca dla Rzeszy nie groziła śmiercią. Nie ma żadnych wątpliwości, że prawo stało się w ich rękach po prostu kolejnym narzędziem do uciskania i likwidowania konkretnych jednostek czy grup. Nie bez przesady porównywano to działanie do gwałtu czy prostytucji. Poprzez zbrodnicze działania Thümmlera uzyskaliśmy bardzo szokujący wgląd w to jak głęboko można zbezcześcić wymiar sprawiedliwości… i jak pozostać przy tym jeszcze bezkarnym. Tak, powojenny sąd nie potrafił w żaden sposób powiązać te śmierci z jego zbrodniczym sędziowaniem. Z kolei ci, którzy już trafiają na ławę oskarżonych, zawsze się domagają cywilizowanego, humanitarnego i sprawiedliwego procesu… często bardzo głośno, choć swoim ofiarom nie okazali nawet cienia litości. PRAWO, ALE NIE SPRAWIEDLIWOŚĆ Nowy rok ledwo się zaczął, a już znalazłam książkę, którą zapamiętam na wiele miesięcy, jak nie do końca roku. Praktycznie w całej literaturze wojennej można się natykać na bardzo poważnie przykłady pogwałcenia praw człowieka i niesprawiedliwości. W tego typu książkach przyjęliśmy to jako coś „normalnego”, że w trakcie wojny prawo, porządek i sprawiedliwość przestają być pewną stałą, na której możemy się opierać, nawet jeśli w trakcie pokoju nie działały sprawnie. Jednak nie każda książka zajmuję się gruntownie tą materią. Jest to w sumie bardzo szeroki temat, który wymaga nie tylko wykształcenia prawniczego, ale też historycznego. Samo prawo konfliktów zbrojnych obejmuje wiele dziedzin, o których można byłoby napisać niejedną monografię. Prace sędziego Musioła z lat 70. i 80. są pod tym względem wyjątkowe. Koncentrują się nie tylko na przytaczaniu suchych faktów, relacji czy danych statystycznych, ale zajmują się licznymi zagadnieniami moralnymi, które także mi chodziły po głowie, ale nie umiałam ująć swoich przemyśleń w coś konkretnego. Czym tak naprawdę jest prawo? Kiedy wymiar sprawiedliwości przestaje spełniać swoją funkcję? Jak odróżnić sędziego od kata? Kiedy sąd przestaje istnieć? Przez pryzmat wojennych zbrodniarzy i ich niewybaczalnych czynów uzyskujemy konkretne odpowiedzi, które powinny z nami pozostać do końca życia.

Książka, jako dokument strasznych przeżyć Żydów w obozach koncentracyjnych. Jak poprzez strach, zaszczucie, wolę o przeżycie, mewki i tortury kiełkowała chęć do walki, do buntu przeciw Nazistom. Nie tylko Niemcom, ale też innym oprawcom. Autor powołuje się na opisy, wywiady i biografie tych strasznych dla ludzkości przeżyć. Które nie można zapomnieć, aby się nigdy nie powtórzyły.

Pozycja dotycząca sądzenia nazistów, zbrodniarzy wojennych po wojnie w niewielkim mieście Świdnica na Dolnym Śląsku. Autorka opisuje procesy i wyroki katów więźniów Gross-Rosen oraz jego filii. Jedynie wątek Josefa Mengele jest głownie splotem domysłów i tez, jednakże autorka wyraźnie zaznaczyła, gdzie opiera się na aktach, dokumentach, a gdzie snuje alternatywną historię bez twardych dowodów. Wartościowa pozycja dla osób zainteresowanych obozami śmierci, esesmanami i ich osądami po wojnie.

Bardzo dobra książka! Ilość zebranego przez autorkę materiału jest naprawdę imponująca. To co jednak jest największą zaletą to fakt, że dokonuje ona opisów nie tylko nazistowskich obozów zagłady i radzieckich gułagów, ale także sięga po mniej znane przypadki (Kuba, Filipiny czy więzienie Guantanamo). Polecam!

Fritz Bauer to niemiecki sędzia i prokurator, a także powojenny prokurator generalny kraju związkowego Hesja (1956–1968). Odegrał on decydującą rolę w przygotowaniu drugiego procesu oświęcimskiego we Frankfurcie i schwytaniu Adolfa Eichmanna. Ta książka opowiada jego zagmatwaną historię życia oraz kariery politycznej.

Sięgnąłem po tę książkę z wyraźnym zainteresowaniem - głównie dlatego, że opisywała ona wojenną historię dziewczyny z mojej dzielnicy. Autorka mieszkała przed wojną i w jej pierwszych miesiącach na warszawskiej Pradze, przy ulicy Targowej. W ciekawy i bardzo plastyczny sposób opisała ona życie w getcie warszawskim, żydowski bunt z 1943 r. i tułaczkę po obozach. Nie brakuje tam opisów niemieckich okrucieństw i żydowskiej kolaboracji. Jest tylko w tej książce jeden bardzo poważny zgrzyt - w ostatnim rozdziale autorka jojczy, że "Polacy nie pomagali" Żydom i że "mogli być jak Duńczycy". Mówi to w rozmowie z tłumaczem wojsk brytyjskich - spolonizowanym Żydem z Sosnowca, który jest zakochany w polskiej kulturze. Na czym Rachel Roth opiera swój surowy osąd narodu polskiego? Wcześniej opisała jak dozorca z kamienicy na Targowej ostrzegł jej ojca przed Gestapo. Wielokrotnie wspominała też, że polscy policjanci nielegalnie handlowali z gettem - zapewniając Żydom środki na zakup żywności. Jednemu z polskich policjantów wyraźnie się spodobała (miała wówczas 16 lat) i chciał ją uratować i uczynić swoją żoną. Ona jednak postawiła warunek - policjant miał uratować też jej 80-letniego dziadka, który wyglądał bardzo semicko i nie znał polskiego (!). Policjant się wkurzył na ten dyktat i zerwał "zaręczyny", a autorka dostała antypolskiej traumy. No chyba, że po prostu żydowscy ocalali z Holokaustu lubią sobie ponarzekać na "złych, antysemickich Polaków", tak jak proletariaccy klienci biur podróży narzekają na dobre hotele all-inclusive...

Biografia Irmy Grese, nadzorczyni w obozach zagłady w czasie II Wojny światowej. Zanana była ze swój urody i okrucieństwa. Ledwie dwudziestoletnia kobieta potrafiła uśmiercać codziennie i bić. Ta książka to brutalna prawda o nadzorcach w obozach zagłady. Niestety po przeczytaniu mam pewien niedosyt. Życie Grese zostało pokazane zbyt powierzchownie. Za mało jest relacji naocznych świadków, za mało opisów dokonanych zbrodni. Dużo miejsca zajmują przedmowy, podziękowania, słowniczek, informacje o trudnościach w zbieraniu materiałów itp.

Bardzo fajna książka. Miałam już okazję przeczytać kilka książek tego typu i bardzo często po prostu treść się powtarzała( co jest oczywiste ale…). W tej książce nie miałam tego odczucia. Bardzo fajne było poświęcanie mini rozdziałów dla poszczególnych osób. Polecam.

Takie książki cenię najbardziej. ,, Apteka w getcie krakowskim '' to naoczna relacja Tadeusza Pankiewicza,właściciela apteki ,,Pod Orłem '' usytuowanej w samym środku getta. Pankiewicz zrelacjonował w bardzo realistyczny sposób dramat Żydów z krakowskiego getta. Widział akcje wysiedleńcze i wywózki setek osób do obozów w Treblince, Bełżcu czy Majdanku, był świadkiem stopniowego zmniejszania dzielnicy żydowskiej,a w końcu jej ostatecznej likwidacji. Tadeusz Pankiewicz nie był jednak tylko biernym obserwatorem tych tragicznych wydarzeń, pomagał Żydom jak tylko mógł, uratował życie niejednego z nich, nieodpłatnie przekazywał leki i ukrywał przedmioty cenne dla mieszkańców getta. Apteka,, Pod Orłem '' była miejscem do którego wstęp miał dosłownie każdy kto potrzebował pomocy lub choćby rozmowy. Wspaniała książka, polecam.

Dobra pozycja ! Idealne przedstawienie "rasy panów" ! Czy na dzień dzisiejszy Niemcy zmienili się od czasów wielkiej wojny czy też byliby zdolni do powtórki z historii ?? Moim zdaniem nie zmienili się. Na dziś Niemcy są uśpionym, sytym smokiem, który jak pokazuje historia potrafi wypić krew i swoich i obcych.

Książka o tyle ciekawa, że Autor przedstawia i analizuje biurokrację i Służbę Porządkową ( był jej funkcjonariuszem ) Getta Warszawskiego. Analizuje motywacje, które kierowały czasem okrutnym zachowaniem wobec współmieszkańców, jak również przyczyny samobójczej śmierci Prezesa Judenratu Adama Czerniakowa.

Nie udało mi się przeczytać tej książki ciągiem... Musiałam robić przerwy. Wszyscy wiemy, co działo się w gettach, obozach zagłady, co Niemcy robili "podludziom"... Ale trzeba sobie o tym ciągle przypominać. Po tylu latach niedługo pozostanie tylko pamięć. Pamiętajmy, żeby już nigdy nie zdarzyło się coś takiego. Zwłaszcza dzisiaj pamiętajmy. Te mdłości i ten psychiczny ból podczas czytania jest potrzebny każdemu z nas.

Nie ukrywam, że interesuje mnie historia II wojny światowej. Ale nie same fakty i liczby. Interesują mnie ludzie, ich reakcje i zachowania. Co pcha homo sapiens do zła, a co do czynienia dobra? jak do tej pory nie udało mi się odkryć tej zagadki istnienia, ale drążę temat... Publikacja Michała Wójcika została mi polecona jako pozycja warta uwagi. Zebrałam się więc za nią. Nie będę tu opisywać szczegółowo treści. Myślę, że było by to zbyt drastyczne. Raczej większość z nas ma pojęcie (nawet blade) co działo się w czasie II wojny światowej w obozach koncentracyjnych. Ludzie byli tam obdarci z godności, wyniszczeni, odczłowieczeni. I w całym Holokauście mamy też Treblinkę. Fabrykę śmierci. Fabrykę pracującą pełną parą. Gdzie nie nadążano za zakopywaniem ciał. Gdzie gigantyczne ruszta (wynalazek opracowany specjalnie do palenia zwłok) i tak okazały się niewystarczające. W miejscu, o którym zapomniał Bóg 2 sierpnia 1943 roku wybucha bunt. Zbrojne powstanie. Książka tematycznie jest bardzo mocna. Porusza ważne historycznie kwestie. Zawiera mapy, rysunki, relacje. Coś co uwidacznia nam ból, cierpienie i... tak krańcowe wyczerpanie oraz zobojętnienie ludzi, którzy przestają współodczuwać. Pracują jak maszyny. By sami zakończyć swe życie jako "produkt" fabryki. Polecam książkę jako świetnie przygotowany reportaż, pracę historyczną.

Od tej lektury powinien zaczynać lekcje historii każdy, kto usiłuje omawiać tragiczny zryw jako piękną wojenkę patriotycznej młodzieży. Niestety, taka historia wciąż obowiązuje w publicznej narracji. A że cywile byli zakładnikami? "Wojenko, wojenko, cóżeś ty za pani", że po twoich chłopcach 12 ton prochów ludności cywilnej wyekshumowali. 12 ton z samej Woli, gdzie i tak nie mogli się dostać wszędzie. W dwa dni podczas Rzezi Woli wymordowano ok 30 000 mieszkańców. I to przeważnie ich zwłoki palili zakładnicy z Verbrennungskommando, mając świadomość, że na końcu zostaną zlikwidowani także oni, jak Sonnderkommando w Auschwitz. Z tych prochów usypano kopiec na Cmentarzu Wolskim. A ile ton prochów było w innych dzielnicach miasta? Rzeź Ochoty, Mokotowa, Czerniaków, Starówka? Powstanie należy rozpatrywać najpierw jako zagładę depozytu ludności cywilnej, a później jako zniszczenie struktury warstw intelektualnych młodzieży. Potencjału. I nie chodzi tu o słynny spór - czy powstanie miało sens. To nie jest pytanie historyczne, skoro się wydarzyło. Chodzi o uczciwe świadectwo bilansu popowstaniowego - zniszczona tkanka miasta, zniszczona tkanka ludzka. Rana, która w wielu rodzinach nigdy się nie zagoiła. Wiele rodzin okupiło to traumą, alkoholizmem pokoleniowym i psychozą. Wojenko, wojenko, u la la, jak to na wojence fajnie.

Bardzo dobrze napisana książka, napisana bardzo przejrzyśćie, ktòra na końcu ma ,,klamre,, historii. Autor piszę do ludzi, ktòrzy pierwszy raz ,,stykają się,, z tą historią i kilkukrotnie powtarza niektòre fakty lub nazwy, co bardzo mi się podoba, bo nie ma tutaj milonòw szczegòłòw, nazwisk, a z książki faktycznie możemy "wynieść" sporo wiedzy. Co do historii jest ona przerażająca, dobrze, że część zbrodniarzy poniosło konsekwencje natomiast szkoda, że wielkie koncerny tylko się wzbogaciły na ludzkim życiu.