Czesław Miłosz był synem Aleksandra Miłosza i Weroniki Miłoszowej z Kunatów. Urodził się w Szetejniach, dziedzicznym majątku matki położonym nad Niewiażą, w powiecie kowieńskim guberni kowieńskiej Imperium Rosyjskiego, w parafii Opitołoki, gdzie został ochrzczony w kościele Przemienienia Pańskiego w Świętobrości. Rodzina Miłoszów, pieczętująca się herbem Lubicz, należała do starego szlacheckiego rodu.
Wielkie Księstwo Litewskie, na którego dawnych terenach Miłosz się wychował, wraz ze swą wielokulturową i tolerancyjną atmosferą, wywarło decydujący wpływ na twórczość poety, a on sam często odwoływał się do wspomnień z dzieciństwa (Dolina Issy). Inspirację stanowiło dla niego zarówno spokojne życie na wsi, jak i szalone podróże z ojcem. Ogromny wpływ na poetę wywarły także wydarzenia historyczne, których był świadkiem: rewolucja październikowa i wojna polsko-bolszewicka. 19 września 1917 urodził się jego młodszy brat, Andrzej Miłosz, późniejszy reżyser dokumentalista, publicysta i tłumacz.
Miłosz studiował na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, najpierw polonistykę na Wydziale Humanistycznym, po krótkim czasie przeniósł się na Wydział Nauk Społecznych, by studiować prawo. Zadebiutował w 1930 na łamach uniwersyteckiego pisma „Alma Mater Vilnensis” wierszami Kompozycja i Podróż. Był członkiem głośnego w Wilnie Akademickiego Klubu Włóczęgów Wileńskich (AKWW). Ponieważ organizacja ta była programowo apolityczna, jego przyjaciółmi w tamtym czasie byli: komunizujący Teodor Bujnicki, Stefan Jędrychowski, Henryk Chmielewski, przywódca wileńskich narodowców Kazimierz Hałaburda, a także Paweł Jasienica czy znany podróżnik i założyciel AKWW Wacław Korabiewicz. Po wyjściu z AKWW razem z lewicującymi kolegami założył Klub Intelektualistów. Był członkiem grupy poetów Żagary i współtwórcą pisma o tej samej nazwie. Pracował w Polskim Radiu Wilno.
Po wybuchu II wojny światowej Miłosz udał się na południe kraju. Gdy 17 września ZSRR zaatakował Polskę poeta znajdował się już w Rumunii. Wojska ZSRR zajęły Wilno, a potem przekazały je Litwinom. Miłosz powrócił do rodzinnego miasta, przyjmując obywatelstwo litewskie. Jednak już 14 czerwca 1940 ZSRR wkroczyło na teren Litwy i rozpoczęła się sowiecka okupacja. Poetą bardzo wstrząsnęły te wydarzenia, co miało odzwierciedlenie w jego poezji. Opuścił Wilno i przeniósł się do okupowanej przez Niemców Warszawy, gdzie pracował jako woźny w Bibliotece Uniwersyteckiej. Uczestniczył w podziemnym życiu literackim, pod pseudonimem Jan Syruć opublikował w 1940 r. tom Wiersze. Po upadku powstania warszawskiego Miłosz znalazł schronienie najpierw w Janisławicach, później w majątku Jerzego Turowicza w Goszycach. W styczniu 1945 roku zamieszkał w Krakowie. Brat Andrzej Miłosz, przebywający w czasie okupacji w Wilnie, także czynnie działał w podziemiu polskim. W 1943 roku Andrzej przemycił do Warszawy ukrytych w ciężarówce Seweryna Trossa i jego żonę. Czesław przyjął Trossów, znalazł im kryjówkę i wsparł finansowo. Pomógł także Żydówkom, Felicji Wołkomińskiej, jej siostrze i bratowej, które zbiegły z Warszawy w przededniu powstania w getcie. Trossowie zginęli w powstaniu warszawskim. Wołkomińska przeżyła i w 1957 roku wyemigrowała do Izraela. Za pomoc udzieloną rodzinie Trossów i Wołkomińskich Czesław i Andrzej Miłoszowie zostali uhonorowani przez Instytut Jad Waszem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (25 lipca 1989 roku).
Podjął m.in. pracę w dyplomacji komunistycznego rządu Polski w Stanach Zjednoczonych oraz Paryżu, jako attaché kulturalny. W 1951 poprosił o azyl polityczny we Francji, kiedy w trakcie pobytu w Paryżu zdecydował się pojechać do redaktora „Kultury”, Jerzego Giedroycia, prosząc o ukrycie, i zabezpieczenie jego rzeczy do czasu, gdy otrzyma azyl polityczny. Obawiano się bowiem porwania, lub innej formy sabotażu ze strony polskich komunistów. Miłosz mieszkał przez pewien czas w Maisons-Laffitte, co doprowadziło do jego wieloletniej współpracy z tym pismem. Było to jednak powodem skandalu w części polskiej emigracji – przeciwko przyjęciu Miłosza protestowała m.in. redakcja „Wiadomości” Mieczysława Grydzewskiego. Dwa lata później Instytut Literacki Giedroycia wydał Zniewolony umysł (1953) – esej skierowany do polskiej emigracji, mający wyrazić mechanizm myślenia człowieka w demokracjach ludowych. Józef Mackiewicz nazwał ją w londyńskim tygodniku „Wiadomości” „wielkim odpompatycznieniem myśli emigracyjnej”, jak podaje Witold Gombrowicz. W następnych latach Instytut Literacki wydał większość dzieł Miłosza, a sam Jerzy Giedroyc przedstawił jego kandydaturę do Nagrody Nobla.
W 1960 Miłosz przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, gdzie wykładał literaturę słowiańską na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, oraz na Harvardzie. Za granicą tworzył głównie poezję, bardzo różnorodną, choć największe uznanie zyskały jego wiersze polityczne (m.in. Który skrzywdziłeś). W PRL oficjalnie uznany za zdrajcę i renegata, został uroczyście potępiony przez Związek Literatów Polskich oraz niektórych autorów (Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Kazimierza Brandysa, Jarosława Iwaszkiewicza i Antoniego Słonimskiego). Do 1980 istniał zapis cenzorski, nie tylko zakazujący publikacji jego utworów, ale nawet wymieniania jego nazwiska (w sytuacjach koniecznych używano np. eufemizmu autor „Ocalenia”; pod nazwiskiem publikowano dokonane przezeń tłumaczenia, m.in. w antologii Poeci języka angielskiego [1969-1974]). Książki Miłosza były drukowane w podziemiu, przemycane z zagranicy, a dla nielicznych dostępne w działach prohibitów bibliotek uniwersyteckich. Miłosza odrzucała również część polskiej emigracji, zarzucająca mu początkowe poparcie dla komunistycznych przemian w Polsce i bolszewizm.
Stosunek władz i środowiska emigracyjnego do Miłosza zaczął się zmieniać po 1980 r., kiedy poeta otrzymał literacką nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Rok później przyjechał do kraju, gdzie jego utwory zostały już oficjalnie wydane (choć część z nich ocenzurowano, a część mogła się nadal ukazywać tylko w wydaniach podziemnych). Stały się one natchnieniem dla rozwijającej się opozycji politycznej.
W 1993 r. poeta definitywnie przeprowadził się do Polski, gdzie jako miejsce pobytu wybrał Kraków, jak twierdził „najbardziej zbliżony do Wilna”.
Miłosz zmarł 14 sierpnia 2004 w Krakowie, przeżywszy 93 lata. Został pochowany 27 sierpnia 2004 w Krypcie Zasłużonych na Skałce.
Pierwszą żoną Czesława Miłosza została w 1944 Janina z domu Dłuska, primo voto Cękalska. Poślubiła go w styczniu 1944 w Warszawie. Po zakończeniu II wojny światowej wyjechała wraz z mężem do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszkała do końca życia. Po jej śmierci Czesław Miłosz napisał wiersz Na pożegnanie mojej żony Janiny. Mieli dwóch synów: Anthony’ego (ur. 1947) i Piotra (ur. 1951). Drugą żoną Czesława Miłosza została w 1992 amerykańska historyczka Carol Thigpen-Miłosz. Czesław Miłosz przeżył również drugą żonę.
Inicjację seksualną przeżył w wieku 15 lub 16 lat, podczas wakacji w Krasnogrudzie, z urodziwą mężatką Ireną, która nudząc się na letnisku spędzała z nim dużo czasu, a wieczorami uczyła tańczyć tango. W okresie studiów romansował m.in. ze studentką polonistyki Klementyną Sołonowicz (później matką Daniela Olbrychskiego),Tolą (którą poznał podczas wakacji przygotowując się do jesiennej sesji poprawkowej),Niką Kłosowską (starszą o dwa lata mężatką, z której powodu gospodyni wypowiedziała mu mieszkanie) oraz studentką Wileńskiego Studium Teatralnego Ireną Górską (później matką aktorów Macieja i Damiana Damięckich).
W okresie paryskim ważną rolę w życiu poety odegrała Jeanne Hersch, obywatelka Szwajcarii polskiego pochodzenia, filozof, później profesor Uniwersytetu Genewskiego. Stała się dla niego ważną partnerką intelektualną, z którą prowadził dysputy światopoglądowe i literackie. Zainspirowała go do napisania powieści na konkurs ogłoszony przez Europejską Fundację Kulturalną. („Zdobycie władzy”),którą przetłumaczyła na język francuski. Miłosz wyprowadził się z siedziby paryskiej „Kultury” i zamieszkał z nią w jednym z paryskich hoteli. Zastanawiał się nawet nad porzuceniem Janki i dzieci. Burzliwy związek z zaborczą Jeanne szybko uległ jednak rozpadowi. Miłosz sprowadził żonę z dziećmi do Francji i zaaprobował postawione przez nią warunki. Ich wieloletni związek usankcjonował ślub kościelny w polskim kościele przy ul. Saint Honoré w Paryżu, zawarty 13 stycznia 1956 r.
Drugą wielką miłością Miłosza była tajemnicza „Ewa”, dziennikarka z Polski, która jesienią 1979 r. w Berkeley przeprowadziła z nim serię wywiadów. Zafascynowany młodszą od siebie o 31 lat dziewczyną, zaproponował jej posadę asystentki. Owocem tego związku był wydany w 1984 r. tom „Nieobjęta ziemia”, który jak wyznał poeta powstał „całkowicie pod znakiem Ewy”, gdyż dzięki niej nastąpiło u niego „jakieś otwarcie na wymiar osobisty ludzkich spraw”. Konstanty Jeleński namawiał nawet przyjaciela na rozwód, ale Miłosz okazał się „absolutnie niezdolny do opuszczenia schorowanej żony”. Związek trwał trzy lata. Partnerka nie zgodziła się na ujawnienie swoich personaliów, choć zdaniem biografów, miłośnicy twórczości poety bez trudu zidentyfikują jej osobę. Zafascynowana jego twórczością opracowywała i redagowała zbiory wierszy poety, tłumaczyła jego utwory na język angielski i wydała o nim książkę.
Wiersze Czesława Miłosza są intelektualne, a metafory, jakich używa – sugestywne. Jego twórczość z lat 30., przed II wojną światową jest przesycona katastrofizmem. Dominuje w niej rozmach, metaforyczność, rytmiczność, wizje apokalipsy. Wiersze pisane podczas wojny nie mają już w sobie tyle patosu. Są znacznie mniej ozdobne. Poeta stawia na komunikatywność wiersza – na zrozumiałość zawartych w nim treści filozoficznych i intelektualnych. Część z tych wierszy poświęca Miłosz okupowanej Warszawie (Miasto, Błądząc),w której spędził prawie cały okres wojny. W twórczości Miłosza przypadającej na okres wojny da się również zauważyć świadome odchodzenie od tematyki wojennej. Znajdziemy wiersze opisujące zwykłe piękno świata, który – mogłoby się wydawać – nigdy nie zaznał wojny. Tak jest w wierszu Piosenka pasterska czy w cyklu Świat (poema naiwne) z 1943 r.
Wprowadził do literatury polskiej nowy gatunek literacki – traktat poetycki (traktat-poemat),który, zdaniem poety, był wymierzony przeciwko nowoczesności rozumianej jako zawężenie i rozszerzał „pojemność” poezji. W zamieszczonym w tomie Światło dzienne Traktacie moralnym piętnuje zanik wartości, krytykuje brak moralności i wskazuje na to, co jego zdaniem należałoby zmienić w ludzkiej mentalności. W 1957 r. napisał Traktat poetycki, ukazujący historię poezji polskiej XX w. W tomie Druga przestrzeń (2002 r.) znalazł się Traktat teologiczny, w którym Miłosz rozważa problem tajemnicy wiary. Wiele utworów Miłosza z późnego okresu twórczości jest przykładem pisarstwa sylwicznego, komponowanego na pograniczu wypowiedzi poetyckiej, eseistycznej i prozatorskiej.
Oprócz wielu tomów poezji Czesław Miłosz wydał kilkanaście zbiorów esejów. Najgłośniejszy z nich, tłumaczony na wiele języków Zniewolony umysł – do dziś uważany jest za wybitną próbę naukowej analizy działania propagandy komunistycznej. Inne ważne zbiory to przede wszystkim Ziemia Ulro, Ogród nauk, Widzenia nad zatoka San Francisco.
Miłosz po zerwaniu swoich związków z komunistycznymi władzami wyrażał w swej twórczości niechęć i krytykę w stosunku do PRL, często piętnował polski nacjonalizm, krytykował tradycyjny polski katolicyzm – określając go ciemnogrodem.
Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek.
Zobacz stronę autora 
Szukamy ofert...
Opinie i dyskusje o książce The Captive Mind
Im jestem starszy, im więcej mam przeczytane, im bardziej rozwija się moja zdolność do empatii, tym bardziej Czesław Miłosz wkurza mnie swoim mentorstwem. To bardzo osobista, subiektywna opinia, oczywiście, że ta książka to kanon. Ale z upływem lat coraz bardziej razi mnie jej moralizatorski ton. Poza tym dziś już wiemy, że niektóre wątki autor ponaciągał pod tezę, badania nad życiem Tadeusza Borowskiego pokazują, że potraktował go niesprawiedliwie. To tym bardziej przykre, że Borowski już nie żył i nie mógł się bronić. Warto nawet największych czytać krytycznie.
Im jestem starszy, im więcej mam przeczytane, im bardziej rozwija się moja zdolność do empatii, tym bardziej Czesław Miłosz wkurza mnie swoim mentorstwem. To bardzo osobista, subiektywna opinia, oczywiście, że ta książka to kanon. Ale z upływem lat coraz bardziej razi mnie jej moralizatorski ton. Poza tym dziś już wiemy, że niektóre wątki autor ponaciągał pod tezę, badania...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo to"Zniewolony umysł/ The Captive Mind" to jedna z najważniejszych książek, jakie dane mi było przeczytać jako nastolatkowi uczącemu się myśleć. Dlatego też tytuł jest nad wyraz paradoksalny - treść dziewięciu esejów, z których składa się ta książka, jest dla umysłu wyzwalająca. Do dziś nie spotkałem lepszego źródła demistyfikacji totalitaryzmu i jego działania na człowieka. Osobiście uważam, że Miłosz lepiej, głębiej opisał zmagania człowieka z totalitarną ideologią niż tacy klasycy jak Orwell czy Huxley. Może dlatego, że rzecz opowiada o prawdziwych ludziach, którym przyszło się zmierzyć z jak najbardziej realną Historią, wielce okrutnym bóstwem kształtującym losy XX wieku? Jakby nie było, historie Alfy, Bety, Gammy i Delty, intelektualistów, którzy ewentualnie lądują we wszechogarniających ramionach Partii, dają do myślenia.
Czytając to wszystko jeszcze raz, po ośmiu latach, tym razem w angielskim tłumaczeniu (które tak na marginesie jest znakomite),wielokrotnie doznawałem szoku. Jak wiele diagnoz Miłosza jest wciąż aktualnych. Jak wiele mechanizmów przez niego opisanych wciąż wpływa na naszą rzeczywistość we współczesnej Europie.. Wydaje mi się, że wciąż żyjemy w cieniu złego "bóstwa", w o tyle niebezpiecznych warunkach, że nie bardzo sobie to uświadamiamy. Jak to możliwe, że wydarzenia sprzed ponad sześćdziesięciu lat mogą wciąż oddziaływać na nasz nowoczesny, zjednoczony pod flagą Unii Europejskiej świat?
Miłosz dalej daje do myślenia, zmusza do zastanowienia nad tym, na ile to nasze myślenie jest wolne dzisiaj, na ile wolno nam być Ludźmi, a nie tylko "ludzką masą" zarządzaną przez odgórne dyrektywy, warunki środowiska, etc..
"Zniewolony umysł/ The Captive Mind" to jedna z najważniejszych książek, jakie dane mi było przeczytać jako nastolatkowi uczącemu się myśleć. Dlatego też tytuł jest nad wyraz paradoksalny - treść dziewięciu esejów, z których składa się ta książka, jest dla umysłu wyzwalająca. Do dziś nie spotkałem lepszego źródła demistyfikacji totalitaryzmu i jego działania na człowieka....
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toTO TRZEBA ZNAĆ! WREDNE ALE ŚWIETNE!!
Świetnie napisana, o postawach ludzi w okresie komunizmu, a ściślej reżymu stalinowskiego końca lat czterdziestych i przełomu lat 40- i 50-tych. Niestety, ksiązka wyjątkowo WREDNA. Miłosz, który wysługiwał się reżymowi, spijał miód z „kwiatów zła” piastując wysokie stanowiska na atrakcyjnych placówkach zagranicznych krytykuje postawy kolegów-pisarzy przebywających w kraju i konformistycznie układających się z PRL-owską władzą.
Najbardziej gnoi Alfę, czyli Andrzejewskiego, przedwojennego endeka, lecz przecież pedała i alkoholika, co poniekąd tłumaczy jego wątpliwie moralną postawę. Co gorsza, ośmieszony, zgnojony Andrzejewski korzystał, po latach, z zaproszeń Miłosza do Stanów Zjedn., puścił w niepamięć własną hańbę i z przyjemnością delektował się bogactwem miłoszowej rezydencji .Drugim krytykowanym był Borowski, trzecim - Putrament, czwartym zaś Gałczyński.
WREDNOŚĆ Miłosza ujawnia się w całej krasie przez upublicznianie, kontrowersyjnych incydentów z życia powszechnie znanych osób, by budować na ich bazie negatywny image. Po pierwsze: świat nie jest czarno-biały, a po drugie: „kto mieczem wojuje ....”. To znaczy, że gdybyśmy posłużyli się „miłoszowską” metodą w stosunku do jego osoby, to moglibyśmy zbudować jego image np na fragmencie „Dzienników” Iwaszkiewicza, w którym stary pedał upiera się, że „zerżnął” przyszłego noblistę w Wilnie i z przyczyn homoseksualnych sfinansował jego kajakową podróż po Europie. Zaprzeczenia Miłosza pozostają bezowocne, fama poszła w świat.
„Odwdzięczył sie” również swoim przyjaciołom Krońskim. Upublicznianie myśli i postępków przyjaciół jest conajmniej niesmaczne. Ponieważ Kroński jest dla wielu moich potencjalnych czytelników osobą znaną tylko z cytatu z prywatnego listu do Miłosza, wrednie przez poetę upublicznionego, pozwolę sobie na parę podstawowych informacji o nim. Acha, przedtem wspomniany cytat:
„My sowieckimi kolbami nauczymy ludzi w tym kraju myśleć racjonalnie bez alienacji”
KROŃSKI Juliusz TADEUSZ, filozof i historyk, profesor UW, uczeń Kotarbińskiego i Tatarkiewicza, kolega Bolesława MICIŃSKIEGO /którego żona wyszła póżniej za KENARA/, uważany za ojca duchowego tzw warszawskiej szkoły historyków idei, stworzonej przez jego uczniów: Kołakowskiego, Baczkę, Pomiana i in., był Żydem po ojcu Aleksandrze Ferdynandzie, warszawskim adwokacie; najważniejsze dzieło „Rozważania wokół Hegla”, autor ładnej sentencji:
„To nie komunizm i nie Polska dzisiejsza są temu winne, że ludzie żle piszą. Winę za to ponoszą po prostu sentymentalizm i romantyzm”.
Żona, Irena z d. Krzemicka, Żydówka, studiowała we Lwowie filologię grecką u prof. Gasińca. O ich poglądach i losach - innym razem. więcej na blogu:
wgwg1943.blogspot.ca - hasło MIŁOSZ
TO TRZEBA ZNAĆ! WREDNE ALE ŚWIETNE!!
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toŚwietnie napisana, o postawach ludzi w okresie komunizmu, a ściślej reżymu stalinowskiego końca lat czterdziestych i przełomu lat 40- i 50-tych. Niestety, ksiązka wyjątkowo WREDNA. Miłosz, który wysługiwał się reżymowi, spijał miód z „kwiatów zła” piastując wysokie stanowiska na atrakcyjnych placówkach zagranicznych krytykuje...
Ocenianie zachowania i decyzji innych osób przychodzi tak łatwo... Ale gdyby tak móc zajrzeć do ich Wnętrza, poznać, a może raczej poczuć to, co w nich jest, niejako usiąść przy ich biurku, położyć się w ich łóżku, skosztować ich śniadania - wtedy może inaczej spojrzelibyśmy na to, co robią "na zewnątrz". Dzięki tej książce możemy sprawdzić funkcjonalność biurka, wygodę łóżka, smak śniadania ludzi, którzy chcieli żyć w pełni i tworzyć w pełni w czasach, które nie były dla tego łaskawe... (ale z drugiej strony, czy są czasy łaskawe, przychylne... a może to zależy od nastawienia poszczególnych ludzi...).
Pozycja do przeczytania i przemyślenia... i do powracania do niej co jakiś czas.
Ocenianie zachowania i decyzji innych osób przychodzi tak łatwo... Ale gdyby tak móc zajrzeć do ich Wnętrza, poznać, a może raczej poczuć to, co w nich jest, niejako usiąść przy ich biurku, położyć się w ich łóżku, skosztować ich śniadania - wtedy może inaczej spojrzelibyśmy na to, co robią "na zewnątrz". Dzięki tej książce możemy sprawdzić funkcjonalność biurka, wygodę...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo to"Zniewolony umysł" zniewolił mnie w okresie ekspozycji na to dzieło ujawniające arkana egzystencji literata pod uregulowaną kopułą bytowania komunizmu. Osią książki jest Miłoszowy ketman, ergo różne rodzaje podwójnych standardów myślenia: jawnego okazywania aprobaty przy jednoczesnej utajonej wrogości czy pesymizmowi dla "Nowej Wiary".
Miłosz w swym opus chętnie czerpie z "Nienasycenia" Witkacego, adaptując jego myśl do nowych okoliczności, nakazujących jego kolegom w satelickiej Polsce posłuszeństwo wobec doktryny płynącej z Moskwy.
Dzięki tej książce współczesny laik, niepamiętający tak zamierzchłych czasów jak powojnie i lata 50., może dzięki naszemu zasłużonemu poecie wniknąć w głąb umysłu luminarza będącego na garnuszku nowej władzy. Jak schizofreniczne jest to doznanie, pozna każdy, kto poświęci odrobinę czasu dla tej wyśmienitej lektury.
"Zniewolony umysł" zniewolił mnie w okresie ekspozycji na to dzieło ujawniające arkana egzystencji literata pod uregulowaną kopułą bytowania komunizmu. Osią książki jest Miłoszowy ketman, ergo różne rodzaje podwójnych standardów myślenia: jawnego okazywania aprobaty przy jednoczesnej utajonej wrogości czy pesymizmowi dla "Nowej Wiary".
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toMiłosz w swym opus chętnie czerpie z...
Przyznaję, jestem trochę snobem, ale tylko tak troszeczkę. Przeczytałem "Zniewolony umysł", ponieważ wcześniej (znaczy się już w szkole średniej) dużo słyszałem o tej książce i były to opinie typu "pozycja obowiązkowa" etc.,. Czesława Miłosza kojarzyłem tylko z poezji, a poezji ogólnie nie lubię (przede wszystkim za formę, a poprzez tą formę rzadko kiedy rozumiałem treści). Do tego jeszcze zraziłem się prozą tego autora, którą czytałem jakieś kilka lat temu i było to chyba "Zaczynając od moich ulic". Zupełnie ta książka do mnie nie przemówiła. Ale co tam! Jak na takiego trochę snoba przystało "Zniewolony umysł" nie mógł mi umknąć. Nie umknął podejrzewam tylko dlatego, że na domowych półkach z książkami znalazłem ową pozycję noblisty w wersji drugoobiegowej (nawet dało się to czytać pomimo drobnego druku). Zobaczyłem, że jest, odłożyłem, poleżało kilka miesięcy i o to przeczytane!
Wprost - bardzo mi się ta książka podoba. Napisane przystępnym językiem, ciekawe, nie nudzące, bez jakichś nie wiadomo jakich konstruktów intelektualnych (nie wiem dlaczego, ale po Miłoszu się tego tu spodziewałem). Jak dla mnie bardzo wartościowe treści, interesujące, mądre. Zanim przejdę do samej książki to chciałbym dodać taką swoją refleksję po przeczytaniu. Poczułem takie lekkie przerażanie, że tej książki zupełnie nie pojmą dzieciaki, które żyją pod obecnymi ministrami edukacji, którzy z roku na rok totalnie niszczą lektury szkolne zastępując je jakimiś już nie wspomnę czym. Mam swoje zdanie dlaczego tak robią, ale nie o tym tutaj.
Skąd ten pesymizm? Odpowiedzą jest "Zniewolony umysł" właśnie.
Książka ta została wydana przez Paryską Kulturę i ze słowa wstępnego wynika, że w roku 1953. Moje skojarzenie po tej lekturze to "Rok 1984" Orwella. Miłosz bardzo ciekawie i dość szczegółowo przedstawia czytelnikowi czym była Rosja sowiecka oraz podległe jej kraje demokracji ludowych (wg określenia użytego przez autora). Bardzo podobnie pisał Orwell w wymienionym już przeze mnie tytule. Oczywiście Orwell to metafory (prawie nic nie ustępujące tamtejszej wschodniej rzeczywistości),a tu mamy do czynienia z realnością "pełną gębą".
"Zniewolony umysł" składa się jakby z trzech części: Właśnie to politologiczno-socjologiczne przedstawienie Rosji sowieckiej i krajów jej podległej w części pierwszej i ostatniej. Natomiast część środkowa to jak dla mnie taka zabawa autora z czytelnikiem, zabawa polegająca kto jest kto. Miłosz pod "Alfą", "Betą", "Deltą", "Gammą" ukrył nazwiska ludzi, którzy byli dość znanymi personami tamtego czasu w Polsce. Ktoś kto ma ogólną wiedzę o kulturze polskiej współczesnej (stąd moje przerażanie o wychowankach ministrów edukacji) nie będzie miał żadnego problemu w tej zabawie. Pochwalę się, że odczytałem "kto jest kto" w trzech przypadkach, ale to też nie od razu. Była potrzeba przeczytania więcej stron, a tym samym Miłosz odkrył więcej kart. Oczywiście nazwisk nie podał do końca, ale tropy były dość wyraziste.
W słowie wstępnym "Zniewolonego umysłu" autor pisze, że to co napisał to przeznacza dla czytelnika zachodniego. Dlaczego? Hmm, po przeczytaniu tej moim zdaniem świetnej lektury nie będziesz miał problemu z odpowiedzią na to pytanie czytelniku.
P. S. Książka znana, głośno o niej było i pewnie wciąż jest, ale naprawdę godna polecenia.
P. S. 1. Dobry snobizm nie jest zły, ale należy mieć umiejętność weryfikacji co wartościowe, a co należy sobie odpuścić.
P. S. 2. Dla fanów historii społeczeństw współczesnych, politologów, socjologów, filozofów oraz ogólnie dla ludzi lubujących się w tej tematyce, ale dotyczącej wieku XX nic odkrywczego tu nie będzie.
Przyznaję, jestem trochę snobem, ale tylko tak troszeczkę. Przeczytałem "Zniewolony umysł", ponieważ wcześniej (znaczy się już w szkole średniej) dużo słyszałem o tej książce i były to opinie typu "pozycja obowiązkowa" etc.,. Czesława Miłosza kojarzyłem tylko z poezji, a poezji ogólnie nie lubię (przede wszystkim za formę, a poprzez tą formę rzadko kiedy rozumiałem treści)....
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toCały czas dojrzewam do poety Miłosza (może do całej poezji jako takiej również muszę dojrzeć) ale uwielbiam Miłosza eseistę. Jednakże jego największe dzieło czytałem z ambiwalentnymi uczuciami.
Miłosz stworzył świetnie napisaną analizę o relacjach społecznych w trakcie i po II wojnie światowej, esej polityczny przedstawiający uniwersalne zasady funkcjonowania władzy totalitarnej oraz paraboliczną przypowieść. Nakreślił pobudki ulegania władzy komunistycznej: "poza zwyczajnym strachem, poza chęcią uchronienia się przed nędzą i fizycznym zniszczeniem działa pragnienie wewnętrznej harmonii i szczęścia". Mamy obraz ludzkiej psychiki, manipulacji pojęć, uczuć, wartości. Widzimy to społeczne poczucie absurdu i niejasności w latach stalinowskich.
Sam autor powiedział jednak: "Polska była tylko materiałem przykładowym. Ale w moim zamierzeniu chodziło o pokazanie fenomenu światowego, nie lokalnego, polskiego. Polska to tylko egzemplifikuje." Musimy zwrócić uwagę, że od momentu wydania, w Polsce odczytuję się dosłownie przez co otrzymał stygmat hipokryty. Na zachodzie odczytywano jako głos sumienia broniący podstawowych wartości.
Punktem centralnym książki są przykłady zniewolenia ideologicznego kilku pisarzy. Różne są powody współpracy z reżimem Alfy, Bety, Gammy i Delty. Andrzejewski przez mitomanię, Borowski nadużył wniosków z marksizmu,Putrament jako grafoman z kompleksem mniejszości potrzebował uznania i sławy,Gałczyński był pijakiem potrzebującym pieniędzy.
Moja ambiwalentność polega na uwielbieniu warsztatu, wiedzy i elokwencji poety. Z drugiej strony Miłosz nie jest świętym mężem tylko jedną z ofiar Nowej Wiary, heglowskiego ukąszenia, który jako apostata atakuje ostrością pióra swoich kolegów po fachu.
Podsumowując jest to jedna z książek, które trzeba znać.
Cały czas dojrzewam do poety Miłosza (może do całej poezji jako takiej również muszę dojrzeć) ale uwielbiam Miłosza eseistę. Jednakże jego największe dzieło czytałem z ambiwalentnymi uczuciami.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toMiłosz stworzył świetnie napisaną analizę o relacjach społecznych w trakcie i po II wojnie światowej, esej polityczny przedstawiający uniwersalne zasady funkcjonowania władzy...
No i mam zgryz z tą książką. Zwlekałam z napisaniem opinii licząc, że może jakaś klapka mi w łepetynie zaskoczy i przyłączę się do zachwytu. Niestety.
Abstrahując od komentarzy przyrównujących tę pozycję do przypowieści tudzież alegorii (ani jedno ani drugie w mojej ocenie nie znajduje uzasadnienia) mam nieodparte wrażenie, że brakuje tu przede wszystkim dystansu i obiektywizmu. Nie powiem, pierwszy, drugi i przedostatni rozdział zrobiły na mnie pozytywne wrażenie. Odniesienia do Witkacego i rozważanie możliwych postaw wobec totalitaryzmu warte są analizy. Jednak środek...
Nie rozumiem zabiegu pozbawiania tytułów rozdziałów nazwisk opisywanych postaci świata literackiego, których życie i dorobek przedstawione zostają następnie tak drobiazgowo, że nie sposób ich nie zidentyfikować. Notabene drobiazgowy opis postaci niestety nie przekłada się na rzetelną analizę bodźców dla których ten czy inny stanął po stronie Nowej Wiary. Uwarunkowania historyczne i propaganda to nie wszystko. Zabrakło bardziej osobistych przeżyć, a dokładniej ich potencjalnego wpływu na poszczególne jednostki (w szczególności na Borowskiego!).
Podsumowując pokuszę się o stwierdzenie, że adresatami książki powinni być raczej ludzie tzw. Zachodu. Oni mogą skorzystać na analizie procesów zniewalających wcale nie głupie jednostki, być może uda im się w końcu uchylić rąbka żelaznej kurtyny.
Może czegoś nie zrozumiałam, może po prostu z Miłoszem mam nie po drodze. Może kiedyś do niego wrócę. Na razie mam bardzo mieszane uczucia.
No i mam zgryz z tą książką. Zwlekałam z napisaniem opinii licząc, że może jakaś klapka mi w łepetynie zaskoczy i przyłączę się do zachwytu. Niestety.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toAbstrahując od komentarzy przyrównujących tę pozycję do przypowieści tudzież alegorii (ani jedno ani drugie w mojej ocenie nie znajduje uzasadnienia) mam nieodparte wrażenie, że brakuje tu przede wszystkim dystansu i...
Tej książki nie da się zrozumieć po pierwszym przeczytaniu, a po skończeniu jej przez długi czas nie da o sobie zapomnieć. Mogę wręcz powiedzieć, że... zniewala :)
Przyznam się bez bicia, że do tej pory nie wiedziałam, jak genialna jest proza Miłosza!
Tej książki nie da się zrozumieć po pierwszym przeczytaniu, a po skończeniu jej przez długi czas nie da o sobie zapomnieć. Mogę wręcz powiedzieć, że... zniewala :)
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPrzyznam się bez bicia, że do tej pory nie wiedziałam, jak genialna jest proza Miłosza!
No i ketman chodzi mi po głowie. Niezłe.
No i ketman chodzi mi po głowie. Niezłe.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo to