Zwłoki Mickiewicza. Próba nekrografii poety

DNI ULATUJĄ, ON POZOSTAJE „Autorka tej książki nie znała Apollinaire’a” – dwukrotnie poczynione przez Julię Hartwig zastrzeżenie wywołuje dziś nostalgiczny uśmiech na ustach czytelnika. A jednak było ono wtedy niezbędne. W 1962 roku, kiedy Julia Hartwig kończyła pracę nad książką, od śmierci Apollinaire’a upłynęło bowiem mniej lat, niż dzisiaj od publikacji tej monografii. Nie zapominajmy też, że zaledwie trzech lat zabrakło, by doszło do symbolicznego, ale jakże znamiennego zazębienia się życiorysów dwojga poetów (Apollinaire zmarł w 1918 roku, Hartwig urodziła się w 1921). Trudno nie zauważyć, że książka ta zrodziła się z fascynacji, stała się przestrzenią spotkania dwojga poetów. Spotkanie to, choć nieoczywiste, jest przecież nieprzypadkowe, Julia Hartwig poświęciła bowiem twórczości francuskiego poety dużą część swojego życia, badając ją i przekładając (częściowo w duecie z mężem, Arturem Międzyrzeckim). W wywiadzie przeprowadzonym w 2015 roku, poetka dała dosłowny wyraz swojej fascynacji, mówiąc, że „Paryż widzi oczami Apollinaire’a”. Książka Julii Hartwig, mimo iż pretenduje do monograficznego ujęcia postaci Guillaume’a Apollinaire’a, jest jak najdalsza od naukowego hermetyzmu, czy jałowej sprawozdawczości, z którą często mamy do czynienia w biografiach. Guillaume Apollinaire sportretowany został przez Hartwig w szczególny sposób, jako postać żywa, „z krwi i kości”. Na ten fakt zwróciły uwagę już wielkie nazwiska recenzujące tę książkę tuż po jej publikacji w latach sześćdziesiątych – Julian Rogoziński w „Przeglądzie Kulturalnym” stwierdził, że „Apollinaire (…) nie przypomina w niczym figury woskowej spreparowanej rękami monografisty-naukowca, lecz jest postacią żywą, potraktowaną tak, jak to robi powieściopisarz”. Zaś Jarosław Iwaszkiewicz na łamach „Życia Warszawy” napisał, że „książka Julii Hartwig (…) rysuje obraz bohatera tak, jak rysuje się on we wrażliwej wyobraźni pisarza-autora”. Obydwa stwierdzenia można uznać za wyjątkowo trafne – myślę, że jedną z największych zalet tej książki są właśnie te momenty, w których Hartwig pisze o jednym z największych francuskich poetów własnymi słowami, „od siebie”, swoją wrażliwością i poetyckością, niejako abstrahując od całego materiału bibliograficznego. Wtedy, gdy poetka nie sili się na przesadnie zawiłe analizy Apollinaire’owskiego dorobku, czytelnik ma wrażenie obcowania z bohaterem powieści, co daje złudzenie partycypowania w jego życiorysie. „Apollinaire” to dzieło właściwie niemożliwe do streszczenia, będące prawdziwą kopalnią wiedzy na temat życia i twórczości jednego z najważniejszych francuskich poetów, który zainspirował pokolenia. Zasygnalizuję zatem zaledwie jeden wątek, który przynajmniej w teorii powinien najbardziej zainteresować czytelnika nad Wisłą. Chodzi tu mianowicie o polskie korzenie Guillaume’a Apollinaire’a. Urodzony w Rzymie w 1880 roku, naprawdę nazywał się Wilhelm Apolinary Kostrowicki, pochodził ze szlacheckiego rodu posługującego się herbem Wąż. Nazwisko odziedziczył po matce, tożsamość ojca do dziś pozostaje zagadką. Jak z dozą specyficznej ironii pisze Hartwig, Apollinaire „tolerował wszystkie możliwe warianty dotyczące swego pochodzenia, pod warunkiem, by przypisywany mu ojciec był osobą wysoko postawioną, stąd jego chętna zgoda nawet na papę kardynała”. Co istotne, poeta miał świadomość swojego polskiego dziedzictwa, leżała mu na sercu sprawa polskiej niepodległości. Choć nie posługiwał się językiem polskim, czuł się spadkobiercą kultury kraju swojego pochodzenia, takich jak choćby ludowych legend. Hartwig przytacza fragment z korespondencji poety, w którym wprost określa się on mianem polskiego pisarza: „Nietzsche był Polakiem jak ja. Wielki pisarz niemiecki to znów Polak, Przybyszewski (nie czytałem go). Trzech jest dziś Polaków znanych w literaturze, a żaden z nich nie pisał po polsku: Conrad w Anglii (ma talent), Przybyszewski w Niemczech. I ja we Francji”. Choć mało przenikliwe to stwierdzenie, ignorujące zupełnie dokonania polskiej literatury epoki romantyzmu, to jednak bardzo ujmujące i dziś niezwykle cenne. W innym miejscu opisuje Hartwig poetę bardzo wyrazistymi słowami: „Ten potomek starej kultury, ten znakomity mieszaniec noszący w sobie ziarna tragizmu co najmniej trzech nacji”. Tragicznym chichotem historii jest fakt, że Guillaume Apollinaire, ciężko raniony w głowę na froncie, a później dobity przez epidemię hiszpanki, umiera 9 listopada 1918 roku, niecałe dwie doby od niepodległości kraju jego przodków. W trakcie pogrzebu poety, 13 listopada, uliczny tłum wznosił okrzyki „À bas Guillaume!” („Precz z Wilhelmem!”), rzecz jasna pod adresem ostatniego cesarza niemieckiego Wilhelma II, ale owa koincydencja musiała wówczas sprawiać cokolwiek upiorne wrażenie. Wyzwanie, jakim bez wątpienia była próba sporządzenia portretu Guillaume’a Apollinaire’a, wiązało się dla Julii Hartwig z koniecznością naszkicowania całego kontekstu epoki. Opowieść rozwija się niejako dwutorowo – w szerszym kontekście widzimy również losy ówczesnej bohemy Paryża – wszystkich artystów-głodomorów, żyjących nadzieją na wielką karierę. Pośród nich gwiazda Apollinaire’a świeciła wyjątkowym blaskiem – nie tylko jako natchnionego poety, ale również jako poważanego krytyka, zawsze gotowego stanąć po stronie swoich przyjaciół. Czym byłby kubizm bez Apollinaire’a? Poeta był twórcą na wskroś nowoczesnym, konsekwentnie popierającym wszelkie awangardy w sztuce, choćby nie cieszące się chwilowo popularnością. Było też w Apollinairze coś z wizjonera, który przewidział powstanie wielu wynalazków „radia, nawet telewizji, kto wie czy nie komputerów”, jak pisze Hartwig w posłowiu. Nade wszystko jednak za jego sprawą dokonała się rewolucja w poezji, swoimi utworami przewietrzył stęchliznę dawnej poetyckiej frazy i zainspirował pokolenia. To jego twórczość była jednym z najważniejszych fundamentów, na których później miał wyrosnąć surrealizm. Aż dziw bierze, że żaden z twórców francuskich, przyznających się do inspiracji dziełem Apollinaire’a nie wystawił poecie tak wspaniałego pomnika, jak uczyniła to poetka z Polski. Z pewnością jest to książka bardzo erudycyjna, choć tego komplementu akurat należy używać z rozwagą, gdyż jak dowiadujemy się z książki, to właśnie „erudycyjności” używano jako inwektywy pod adresem dzieł Apollinaire’a, zrównując wyżej wymienioną z przesadnym eklektyzmem, eksperymentatorstwem, czy wręcz pensjonarskością. Dziś, „Apollinaire” jest również dziełem-wyrazicielem pewnej dokumentalnej nostalgii – jak zaznaczyłem wyżej, w momencie, w którym autorka kończyła pracę nad książką, od śmierci jej bohatera minęły zaledwie 44 lata, więc jego duch mógł wciąż być obecny. W posłowiu poetka przytacza niezwykle wzruszającą historię osobistego doświadczenia dziedzictwa Apollinaire’a. Na początku lat sześćdziesiątych, napisała z Warszawy list pod stary adres z 1918 roku, który, ku zaskoczeniu Hartwig, okazał się wciąż aktualny. Tak oto autorka została zaproszona przez wdowę po poecie, do odwiedzenia miejsca, w którym Guillaume Apollinaire spędził sporą część życia, pracował i przedwcześnie zakończył życie. Julia Hartwig cytuje słowa jednego z przyjaciół Apollinaire’a: „Nie twierdzę, że znajdę klucz do jego istnienia (…) Przed zbliżeniem się do niego trzeba się zastanowić długo i rozważnie. A i to jeszcze nie daje pewności, ponieważ jest to człowiek tajemniczy i niemożliwy do całkowitego poznania”. To zdanie można uznać za motto tej niezwykle wartościowej książki, Hartwig już we wstępie zaznacza, że poza poezją, musiała posłużyć się głównie dokumentami i wspomnieniami. Jej książka zatem nie rości sobie prawa do miana jedynej i niepodważalnej prawdy na temat poety. Ale w jednym momencie napisała Hartwig zdanie ważne i ujmujące: „(…) w sprawie poezji przyzwoitość nakazuje zawsze stanąć po stronie poety, nie zaś anegdoty, choćby najdowcipniejszej”. Tej zasadzie bowiem wierny był Apollinaire wobec otaczających go zewsząd poetów, tak też postąpiła wobec Apollinaire’a Julia Hartwig. Choć książka ta bez wątpienia jest pomnikiem, to na pewno daleko jej do apokryfu. Autorka wielokrotnie nie zawahała się przed opisywaniem swojego bohatera w sytuacjach, w których daleko mu do jakiegokolwiek ideału. Ale stoi po jego stronie, świadoma duchowego pokrewieństwa. Życiorysy poetów to bardzo niepewne tworzywo, wymagające delikatności i empatii. Myślę, że książka Julii Hartwig jest dowodem na to, że biografię poety może dobrze napisać tylko inny poeta.

Opowieść o trzech róznych wcieleniach Jasieńskiego (Polska, Francja, Rosja), napisana troszeczkę chwilami za bardzo jak praca magisterska lub doktorska, bez literackiej smykałki. Ale dobrze udokumentowana, napisana jasno i przejrzyście. Brakowało mi niestety cytatów z dzieł, te które włączono są jakieś nieudane, a właściwie większość cytatów to wiersze lub teksty o Jasieńskim pisane przez innych poetów czy dziennikarzy. Od tej strony byłem rozczarowany, mieszkam bowiem za granicą i dostępu do dzieł Jasieńskiego nie mam. Oczywiście czasy radzieckie są najsmutniejszym momemtem w tej biografii, komunistów polskich pomordowanych z kaprysu Stalina rzadko ktoś dziś wspomina. byli bowiem raczej entuzjastycznie antypolscy. Potem Stalin musiał znaleźć sobie nowych. Nie ma ciągle odpowiedzi na pytanie czy Jasieńskiego należy brać na poważnie. Czy Jasieński wogóle miał jakieś własne głęboko przemyślane poglądy poza byciem obrażonym na wszystkich? Tu nasz autor nie daje odpowiedzi, czytelnik nie wie czy to życie to była po prostu tragiczna w skutkach farsa czy prawdziwa tragedia.

Napisana z rozmachem, barwnym językiem bogata biografia jednego z najbardziej znanych artystów młodopolskich, który w swojej epoce był także bardzo popularny w Europie Zachodniej i Północnej. Autor sporo miejsca poświęca skandalicznemu trybowi życia Przybyszewskiego, jego kobietom i dzieciom, przyjaciołom i wrogom oraz literackim konkurentom. Zastanawia się też, jakim sposobem pisarzowi udawało się gromadzić wokół siebie wielbicielki i wielbicieli, czy był geniuszem czy sprytnym szarlatanem, na ile stał się "smutnym szatanem", a na ile świadomie wykreował taką pozę... Świetnie oddane są też realia całej epoki. Czyta się jednym tchem, jak najlepszą powieść.

Niestety dość nudna książka, bez większych ciekawostek - w sumie nic nowego się nie dowiedziałem, może poza paroma wyjątkami. Nie wiedziałem o tym, że Słowacki spotkał się kiedyś z Wagnerem i że grał też na pianinie. Na duży minus niestety to, że autor pisze o rzekomym satanizmie Słowackiego bądź homoseksualizmie, a nie podaje na to żadnych przekonujących dowodów i przeważnie wątek się szybko urywa. Ani słowem o tym, że poeta pisał często pod natchnieniem Ducha Świętego, o czym dowiedziałem się w jednym z filmów dokumentalnych na temat wieszcza. Dodatkowo prawie nic konkretnego na temat jego twórczości - wiersz "Słowiański Papież" zostaje podany dopiero jako wzmianka w spisie chronologicznym, a to przecież ważna ciekawostka, warta na pewno omówienia. Da się przeczytać, ale jest na pewno wiele innych, lepszych biografii.

Trudno mi o tej książce pisać, bo kiepsko mi się ją czytało. Muszę przyznać, że kiedy połączyłam "klocki" to mnie zmroziło, rzeczywiście kiedy dwie pozornie niezwiązane narracje schodzą się w jedno można docenić pomysł autora. Jednak dochodzę do wniosku że chyba ten nadmiernie precyzyjny, poukładany, analityczny sposób pisania mnie drażni. Nie jestem widać "smakoszem" Pereca, mimo że "Rzeczy" pierwsza jego pozycja jaką przeczytałam, kompletnie mnie zachwyciła. Może za słaby ze mnie "smakosz" ;)

Ileż postaci, wydarzeń, dat przewija się przez te 300 stron. Od średniowiecza do współczesności, Matei Cazacu misternie opisuje losy jednej z najżywszych i najbardziej enigmatycznych postaci historycznych. Biorąc pod uwagę, jak niewiele pozostało, jak nieliczne są rzetelne źródła wiedzy, autor dokonał niezwykłego dzieła. Cała książka to utkana z koronkową starannością żywa historia, a jedynie w ostatnich rozdziałach Matei Cazacu pozwala sobie na spojrzenie na postać najsłynniejszego wojewody wołoskiego przez pryzmat popkultury. Ale i tutaj znajdziemy dochodzenie, jakimi ścieżkami Bram Stoker dotarł do tej fascynującej postaci. Niesamowicie wnikliwa i treściwa analiza, porządna pozycja dla ceniących sobie prawdziwą historię.

Jest warta uwagi ta pisana lekkim piorem biografia de Sade. Ogromną jej zaletą był przyjemny dystans autora do opisywanej postaci - ale dystans nie znaczy tu tyle, co neutralna obojętność , dystans znaczy tu , po pierwsze, pozbawiony fanatycznego uwielbienia realizm, a po drugie, wyzbyte zamilowaniu do sensacji skupienie na faktach - a wlasnie te cechy wydały dobrą biografię.

Dziennik, który mimo różnych pór roku, jakie się w nim przewijają, zapamiętuje się jako spisany w środku lata, dziennik letni; jako całość jest raczej nierówny i przypomina szkicownik; warsztatowe wprawki - wierszy i prozy - sąsiadują w nim z prozą i poezją dojrzalszą, a nawet wyborną, z opowiadaniami i szkicami, które oszlifowała ręka mistrza - mowa tu o świetnym szkicu o Gruberze do powieści wojskowej, której Rilke nigdy nie ukończył, fatalistycznej przypowieści o grabarzu-ogrodniku czy końcowej relacji z wyjazdu do Bremy; na uwagę zasługuje także fragmencik o spotkaniu Rilkego z Tołstojem. (Parne letnie noce i księżyce jak z Lorki)

„Witkacy. Portret wielokrotny” to monumentalna praca Janusza Deglera, która stanowi owoc trwającej pół wieku fascynacji postacią Stanisława Ignacego Witkiewicza. Autor rezygnuje ze sztampowego życiorysu na rzecz fascynującej mozaiki. Zamiast suchego wykładu otrzymujemy wielowymiarowy obraz ułożony z listów, mało znanych dokumentów i relacji z pierwszej ręki, co pozwala spojrzeć na Witkacego z wielu perspektyw jednocześnie. Degler po mistrzowsku dekonstruuje mit „szalonego artysty”, ukazując Witkiewicza jako postać tragiczną, uwięzioną między proroczymi wizjami zagłady cywilizacji a osobistymi lękami. Książka szczegółowo analizuje przełomowe doświadczenia, które ukształtowały jego psychikę: od surowych lekcji ojca, przez egzotyczną podróż z Bronisławem Malinowskim, aż po brutalne zderzenie z rosyjską rewolucją. Autor z niezwykłą pasją opisuje też kulisy działalności Firmy Portretowej, pokazując, że za każdym obrazem stała skomplikowana gra psychologiczna z modelem. Dzięki badaniom Deglera Witkacy przestaje być tylko ekscentrykiem z Zakopanego, a staje się głębokim filozofem i tytanem intelektu. To lektura obowiązkowa, która porządkuje wiedzę o twórcy „Szewców” i udowadnia, że jego sztuka była nierozerwalnie związana z dramatyzmem epoki. To portret kompletny, od którego nie sposób się oderwać.

Moja fascynacja postacią Rafała Wojaczka, i tak już całkiem rozwinięta jeszcze przed lekturą jego biografii, teraz urosła do niebotycznych rozmiarów. Całe to zagubienie, nieprzystosowanie do świata, ból i cierpienie poety jest u Szczawińskiego przedstawione bardzo emocjonalnie i nie ma nic wspólnego z krytycznoliteracką publikacją okraszoną suchymi faktami z życia artysty. Dostajemy za to listy i wspomnienia, z których powoli wyłaniała się postać Wojaczka, tego kim był i jaki był.

Jak zwykle u Safranskiego, dostajemy bardzo rzetelny kawał biograficznego rzemiosła. Jest to jedna z wcześniejszych prac jego autorstwa, także momentami można się tu i ówdzie przyczepić, np. do dłużyzny niektórych fragmentów, zbyt subiektywnych uwag autorskich, przesadnego odnoszenia się do interpretacji autorów, którzy pojawili się wiele lat po Schopenhauerze (np. kontrowersyjny Michel Foucault). Mimo wszystko gorąco polecam.

Kiedy Oscar Wilde spotkał żebraka w zdeformowanym kapeluszu i postrzępionym garniturze, zaprowadził go do najlepszego krawca w Londynie, aby ten uszył mu… strój żebraczy z prawdziwego zdarzenia, biorąc za wzór przedstawienia z dawnych malowideł rodzajowych. Nie wiem, czy ta anegdota przytoczona przez Jana Parandowskiego jest prawdziwa, ale jeśli nawet nie, to należało ją wymyślić, aby zademonstrować się, czym był estetyzm w późnowiktoriańskiej Anglii. Myliłby się jednak ten, kto by sądził, że estetyzm Wilde’a w podejściu do ludzkiej nędzy był wyłącznie pochodną jego dandysowskiej osobowości. Krył się bowiem za nim całkiem pokaźny korpus poglądów społeczno-politycznych, wywodzących się mniej lub bardziej pośrednio od księcia anarchistów, Piotra Kropotkina, według których każda działalność charytatywna służy wyłącznie utrwalaniu systemu kapitalistycznego. Ten wymiar aktywności Wilde’a został całkowicie pominięty w biografii Parandowskiego, z czego jednak nie sposób czynić jej zarzutu, wszak mamy do czynienia z powieścią, a ta korzysta w sposób uprawniony z pełni wolności, jaką zapewnia licentia poetica. I chyba wolność indywidualna jest jej głównym tematem: wolność ekspresji w sztuce i w życiu. Można nawet przyjść, że Oscar Wilde był męczennikiem tak rozumianej wolności (przebiegowi procesu Wilde’a, pobytowi w więzieniu i poniewierce powięziennej poświęcona jest większa część powieści). Była to wolność pojmowana na sposób lewicowo-liberalny, a więc należy się dziwić, że „Dusza człowieka w socjalizmie”, autorstwa Wilde’a właśnie, wciąż nie doczekała się wysokonakładowych wznowień. Może się jeszcze doczeka, poczekajmy… Chyba się trochę zagalopowałem. Piszę to w pierwszej osobie liczby mnogiej, choć mnie akurat model kultury liberalno-lewicowej nie za bardzo odpowiada. Oczywiście, nie wpływa to na moją ocenę „Portretu Doriana Graya” czy „Ballady o więzieniu w Reading”. No i bardzo sobie cenię bon moty Lorda Paradoksa. Jednym z nich zakończę ten krótki komentarz do „Króla życia”: Kiedy rozlegną się trąby na sąd ostateczny, udajmy, że ich nie słyszymy.

W zasadzie wybitna, szczególnie jeżeli nie ma się wobec książki specjalnych wymagań, bo kupiło się ją od faceta na pchlim targu, którego wygląd nie dawał podstaw do sądu, że jest jakimś amatorem i właścicielem dobrej literatury. Oczywiście Wat może być różnie kojarzony ( na przykład z Wattem od maszyny parowej), ale mi się kojarzył z "Moim wiekiem". I myślałem trochę, że tamta mu się udała z pomocą Miłosza, a tutaj takie samodzielnie pisane literackie cacko. Oczywiście prawdopodobnie nie każdy będzie pod jego (cacka) urokiem (może ma wybitnie wyrafinowany gust i tym samym sięgające zenitu oczekiwania). Mi przypadła do gustu. Tym bardziej że zawsze chciałem zostać strażakiem, a w niej zawarł Wat taki mniej więcej wywód: Rozlega się głośny komunikat "Dom się pali". I Wat radzi aby najpierw zorientować się o jaką definicję słowa "dom" chodzi osobie komunikującej. Czy ten sam "dom" mają na myśli autor zdania i ci, którzy są jego adresatami. Jeżeli ustaliliśmy, że myślimy o tym samym domu, wówczas musimy wiarygodną metodą ustalić, czy rzeczywiście się pali i po wyborze rodzaju akcji gaśniczej ustalić czy ta ta wersja gaszenia jest wersją optymalną, czyli najskuteczniejszą. I jeżeli przeszliśmy te wszystkie etapy możemy przystąpić do akcji gaszenia.

Jako fanatyk zarówno Leśmiana (wszystkiego, co napisał), jak i Rymkiewicza (do lat 2000) bylem i wciąż jestem zachwycony. To kolejna pseudoencyklopedia - a nazwa może zmylić nieświadomego odbiorcę - w której nie trzeba się trzymać naukowych zasad, linearności wywodu. Można zaś, a nawet trzeba, całkiem subiektywnie opisywać to, co Autorowi wyda się ważne i ciekawe w twórczości i życiorysie Poety, uważanego przez niego za największego w XX wieku, z czym nie sposób się nie zgodzić. Jedno z największych moich zaskoczeń po lekturze, to nienawiść - aż do przemilczenia - jaką Leśmiana darzyło najważniejsze opiniotwórcze środowisko II RP, "Wiadomości Literackie". W swoich rankingach umieszczało go gdzieś tak w piątej pięćdziesiątce poetów polskich. Złośliwie pisząc, tym samym Grydzewski z ekipą wręcz sekundowali atakom na Poetę środowisk antysemicko-nacjonalistycznych, w swej nieopisanej głupocie wściekłych za rzekome "zaśmiecanie polszczyzny". A Leśmian z roku na rok coraz większy....

Bardzo dobre i wnikliwe studium życia i śmierci Dagny Przybyszewskiej. Podparte wieloma cytatmi i fragmentami utowór epoki, dla niektórych pozycja ta może być, aż nadzbyt szczegółowa. Ciężko sie czyta historię tej pokrzywdzonej i nierozumianej kobiety, jeszcze ciężej nie poczuć nienaiwści do jej męża- Stanisława. Myślę, że jest to dobra książa dla każdego entuzjasty Młodej Polski.