Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego

Fenomenalny esej, w którym era średniowiecza jest ukazana, wbrew powszechnym opiniom, że był to regres, jako okres rozwoju. Ogromny wpływ miała miała wiara, która była odzwierciedlana w architekturze, kulturze, sztuce. Wraz z nią sięgnięto po dzieła starożytnych mężów, które wracały z odmętów historii i miały ogromny wpływ nie tylko na nauki przyrodnicze, jak i na literaturę. Esej napisany jest z niezwykłą miłością i poetyckością. Czytelnik nie raz czuje się, jakby obcował z opisywanymi przedmiotami, przechadzał się po tamtej epoce. Pozycję gorąco polecam.

Właściwie to już moja 3 lektura tego dzieła. Gdy przeglądam komentarze na LC, to widzę, że nie tylko mną zawładnęła i zaraziła pasją do historii ludów wielkiego stepu te lata temu. Śmiało więc można założyć, że to jedna z kultowych pozycji polskiej historiografii. Lektura nadal pochłania czytelnika, aczkolwiek z perspektywy czasu dostrzegam pewien mankament - a mianowicie uporczywe używanie przez autora sformułowania "powinności feudalne" wobec cywilizacji, która z ziemi nie żyła. Książka wydana już w latach '80 więc i dziwi używanie tego sformułowania w kontekście ustrojowym (a ze względu wymogów cenzorskich).

Cenne opracowanie na temat życia zakonnego, rozwoju idei monastycznych i ich postrzegania na przestrzeni średniowiecza. Autor chronologicznie opisuje zagadnienia od początków idei pustelniczych, przez powstanie pierwszych reguł i kolejnych zakonów po kryzys życia zakonnego i nowe idee realizowane przez zakony żebracze. Omówienie tych tematów jest bardzo szczegółowe, ale tak obszerna wiedza dotycząca wielu zagadnień wymaga dodatkowego poszerzenia. Książka wzbogacona jest ilustracjami oraz zdjęciami klasztorów. Polecam tylko osobom zainteresowanym średniowiecznym chrześcijaństwem i czytelnikom, których nie odstręcza długa i pełna szczegółów lektura.

dobra, krótka synteza. Autor (zawinął się młodo, 55 lat, w 2018) dopiero stawał się wybitnym hispanistą kiedy pisał tą książkę. Jego główny własny dorobek to badania z okresu rzymskiego i średniowiecznego. Główny atut książki w porównaniu z innymi syntezami (np. u nas Miłkowski/Machcewicz) to zacięcie komparatystyczne, wynikające zresztą z nieco obsesyjnej inklinacji autora by zweryfikować tezę o odmienności Hiszpanii. Ale to jest tylko 300 stron (M/M 450, Tunon de Lara et. al. po polsku 650), więc zbytnio rozwinąć skrzydeł się nie da. Chyba jedna z najkrótszych syntez historii Hiszpanii w ogóle. Więc jak ktoś chce od tego zacząć, super sprawa. Niestety jeśli ktoś chce traktować rzecz jako punkt referencyjny, to już nieco gorzej. Do XX wieku bez zastrzeżeń. Potem niestety autor ześlizguje się nieco w typową historiografię o "far-right", która wywołała wojnę domową, bez dania racji i ze zsypem uproszczeń. Ale tylko nieco, bez paniki, to nie jest ten poziom zelotyzmu co u Prestona.

Książka ma już swoje lata i stan wiedzy oraz badań nad kulturą Krety już dawno uległ zmianie. Tym niemniej warto sięgnąć po tę pozycję, aby mieć dobry wstęp do dalszych lektur o kulturze wysp egejskich. Dużo informacji o właściwie wszystkich sferach życia Minojczyków podane zostało w dość przystępnej formie co sprawia, że książkę czyta się bez trudu i nie odstręcza ona zbyt "naukowym" żargonem.

Wszyscy wiemy ze szkoły że jak rzymianie to wspaniałe drogi. Z tej książki dowiemy się tylko o drogach, ich budowie i przebiegu ale także o sposobach podróżowania, o zajazdach, restauracjach, przewodnikach turystycznych i innych elementach niezbędnych dla podróży po Imperium. Dodatkowo - szlaki poza granicami Cesarstwa. Świetna praca!

Ramy chronologiczne niniejszej książki to lata 44 p.n.e. – 235 n.e. Blisko trzy wieki dziejów rzymskich musiał Autor zmieścić na nieco ponad trzystu stronach. Już sama niewielka objętość sprawia, że nie można „Cesarstwa rzymskiego” uważać za podręcznik historii starożytnego Rzymu. Stosunkowo najbardziej przypomina mi „Europę rzymską” (red. Edward Bispham) z serii „Zarys historii Europy”: nieduża publikacja, która ukazuje podstawy faktografii i ilustruje pewne istotne – acz niekoniecznie najistotniejsze – problemy epoki. Książka Colina Wellsa w moim odczuciu jest bardziej udana niż „Europa rzymska”. Bardzo klarowny podział rozdziałów: jeden poświęcony dziejom politycznym i militarnym, drugi gospodarce, społeczeństwu i życiu codziennemu, sprawdza się dobrze. Polityka dobrze tłumaczy sytuację mieszkańców Imperium i vice versa. Jak każdy badacz ma Wells swoje ulubione zagadnienia: sam przyznaje się do tego, że poświęcił rzymskiej prowincji Afryce więcej miejsca, niż to się zwykle czyni. Myślę jednak, że właśnie takie pogłębione spojrzenie skierowane na prowincje, na limes dunajski czy Wał Hadriana, pozwala lepiej zrozumieć fenomen Cesarstwa, niż ciągłe opisywanie samych tylko kampanii wojennych Trajana czy Septymiusza Sewera. Odnoszę wrażenie, że właśnie Autor chciał mocniej zaakcentować wyjątkowość Rzymu, pokazując zarazem, jak ułatwiał (i jak utrudniał) on życie swoim poddanym. Dużo miejsca poświęcił on również różnicom między okresem republikańskim a cesarskim. To niezwykle ważne kwestie, gdyż umożliwiają zrozumienie kluczowych procesów zachodzących w państwie cezarów: upadkowi dawnej arystokracji, czy wzrostowi znaczenia prowincji. W każdej publikacji poświęconej tak obszernemu zagadnieniu, historyk musi ująć pewne zagadnienia w sposób specyficzny, nieraz nowatorski. Musi uwypuklić pewne fakty kosztem innych. Wellsowi udało się to zrobić, a w jego subiektywnej narracji nie pominięto żadnych spraw pierwszorzędnych. Wiele jest natomiast uwag niezwykle trafnych, których brak w klasycznych podręcznikach. W książce znaleźć można dużą liczbę cytatów ze źródeł. Warto podkreślić, że ich proweniencja nie jest jedynie rzymska: Autor często korzysta choćby z tekstów Nowego Testamentu czy piśmiennictwa żydowskiego. Dla zrozumienia tego, czym było Imperium Romanum trzeba się też posiłkować taką bazą źródłową, wszak żyli w tym państwie nie tylko łacińskojęzyczni Italowie. Współczesnemu czytelnikowi mogą się też przydać liczne odwołania do kultury – zwłaszcza literatury – nowożytnej. Tego typu zabiegi w książkach historycznych często sprowadzają się do prób zestawiania starożytności z dzisiejszą popkulturą. U Wellsa jest inaczej, oczywiście in plus. Według mnie Autor trochę zbyt mało poświęcił wiekowi II (zwłaszcza w porównaniu z I stuleciem), przez co przyczyny kryzysu III w. nie zostały należycie wyeksponowane. Pewien niedosyt odczują też z pewnością miłośnicy rzymskiej wojskowości – o tej jest w książce niewiele. Mimo tych drobnych niedostatków z pewnością trzeba uznać „Cesarstwo rzymskie” Colina Wellsa za pozycję bardzo wartościową i stanowiącą dobre uzupełnienie podręczników historii Rzymu. Tomasz Babnis

Poważna praca znanego egiptologa. Raczej dla mocno zainteresowanych. Z całą pewnością nie dla tych, którzy spodziewają się opisów kampanii wojennych, intryg dworskich itp.Rzetelny wykład ewolucji osadnictwa i architektury, struktur społecznych, administracji, sposobów rozliczeń handlowych.

Książka już dosyć wiekowa, bo oryginalnie ukazała się na początku lat siedemdziesiątych, a polski przekład Państwowy Instytut Wydawniczy wypuścił w latach osiemdziesiątych, ale pomimo upływu czasu jest to wciąż interesująca pozycja. Michael Grant postanowił ukazać nie tylko Pompeje, lecz Herkulanum. Momentami to trochę analiza porównawcza pozostałości obu miast. Generalnie ta książka dosyć mocno koncentruje się na architekturze i sztuce. Czytelnik zobaczy jak wyglądały budynki mieszkalne w obu miastach, komu były poświęcone świątynie, jak prezentowały się budynki publiczne, sklepy, jak wyglądały wnętrza domostw pokryte mozaikami oraz wypełnione rzeźbami i meblami. Ponadto, autor w skrótowej formie opowiada o dziejach miast do wybuchu Wezuwiusza, opisuje samą katastrofę, ale też omawia takie kwestie jak prostytucję, handel, jedzenie czy rolnictwo. Wiadomo, w dobie internetu ta pozycja nie robi aż takiego wrażenia, ale trudno przejść obojętnie obok tego, że książka zawiera ponad 150 ilustracji. Pozwala się to w naprawdę dużej mierze zaznajomić z zabytkami znajdującymi się w Pompejach i Herkulanum. Przyczepić się można oczywiście do jakości, bo jednak sporo detali jest zwyczajnie nieuchwytnych na czarno-białych zdjęciach. Mimo to, szanuję pomysł, a sama książka Granta jest bardzo dobrym opisem odkopanych obiektów oraz prac wykopaliskowych na terenie miast. Podobały mi się też nawiązania do wrażeń pisarzy jak Goethe czy Shelley, którzy mieli okazję zobaczyć na własne oczy Pompeje i Herkulanum.

Mam prawdziwy dysonans moralny w stosunku do wystawiania opinii tej książce. Z jednej strony jest to pozycja, która sama w sobie jest już historią. Napisana pierwotnie w połowie XIX wieku, a mimo to można ją przeczytać dzisiaj i dalej należy stwierdzić, że aż tak bardzo się ona nie zestarzała (w pewnych kluczowych kwestiach). Sam autor zaś wykazuje się ogromną wiedzą w zakresie politeistycznej/rzymskiej religii oraz rytuałów z przed czasów Konstantyna. Z drugiej strony "przyjemność" była to wątpliwa. Tytuł zdecydowanie mylący. Większość książki to nie czasy Konstantyna, a bardziej takie "preludium Konstantyna". Jesteśmy koło 100 strony o Konstantynie jeszcze nic nie wiadomo, ale już 2 razy dowiedzieliśmy się, że Dioklecjan nosił złote buty z perłami. Nie jest to ani biografia Konstantyna, ani jego czasów, natomiast autor w fenomenalny sposób opisuje kryzys politeizmu oraz przede wszystkim triumf Chrześcijaństwa. Mimo pewnych wad i moich osobistych trudności z tą książką, muszę jednak stwierdzić, że pozycję uznać należy do kanonu tych, które powinno się chociaż raz przeczytać.(Aktualnie, nie planuję czytać jej drugi raz, ale kto wie co jeszcze życie przyniesie)

Książka co najpierw jest nie do podważenia ciężka. Mimo to uważam po latach wciąż będąca najlepszym opisaniem tematu, jakim dysponujemy w ramach polskojęzycznej literatury (a przynajmniej najlepszym, z jakim się spotkałem). Praca sporych rozmiarów i liczna w zawartość przydatną dla studentów historii, którzy nie mają prawa ominąć tej książki, chociaż w części oraz cenne źródło wiedzy dla pasjonatów nie tylko samej historii jako tematu literackiego, ale również jej warsztatu naukowego.

„Manicheizm średniowieczny” Autor: Steven Runciman Moja ocena: 9/10 To znakomita i niezwykle wartościowa publikacja, która — mimo swojej niewielkiej objętości — w precyzyjny sposób przybliża czytelnikowi złożony świat ruchów dualistycznych obecnych w średniowieczu. Steven Runciman, znany z erudycji i umiejętności syntetycznego ujmowania tematu, prowadzi nas przez historię idei manichejskich, ukazując ich ewolucję oraz wpływ na religijność i życie społeczne Europy i Bliskiego Wschodu. Autor rozpoczyna od gnostyckich korzeni dualizmu, a następnie śledzi jego rozwój przez kolejne stulecia, przyglądając się szczegółowo takim ruchom jak paulicjanie, bogomiłowie, patareni, a także – choć marginalnie – kwakrzy. Runciman nie tylko przedstawia ich doktryny, ale również analizuje kontekst historyczny, w jakim funkcjonowali, oraz ich relacje z Kościołem i władzami świeckimi. Dużym atutem książki jest jej klarowny, przystępny język oraz logiczna struktura, która pozwala uporządkować i zrozumieć omawiane zjawiska. Publikacja ma charakter naukowy, ale nie przytłacza akademickim stylem – będzie więc wartościową lekturą zarówno dla historyków, jak i dla zainteresowanych duchowością oraz historią religii. Serdecznie polecam tę pozycję każdemu, kto pragnie zgłębić temat średniowiecznych ruchów religijnych i alternatywnych nurtów duchowości w ujęciu jednego z najwybitniejszych historyków XX wieku. ** 16:12 * 21.04.2025 * 36/2025 *

Kolejna pozycja z doskonałej serii „Życie codzienne” już za mną. Tym razem książka poświęcona była codzienności w Galii w okresie długotrwałego pokoju, znanego jako Pax Romana, czyli pierwszym trzem wiekom naszej ery. Autor bardzo szczegółowo opisuje geograficzne położenie Galii i jej mieszkańców, prezentując ich styl życia, funkcjonowanie przestrzeni, rolę i znaczenie miast, a także wygląd domów oraz podział i funkcję czasu. Przedstawia życie domowe i codzienne czynności, zwracając uwagę na funkcje poszczególnych członków rodziny, ubiór, toaletę oraz dietę mieszkańców Galii. Książka przechodzi następnie do kwestii pracy – zarówno rzemiosła (obróbki drewna, kamienia, metalu, gliny, szkła), jak i pracy na roli oraz w handlu. Ciekawie przedstawione są różne zawody, z naciskiem na profesje wolne oraz urzędnicze i nauczycielskie. Szczególnie interesująca jest część dotycząca kariery i służby wojskowej, która pozwala zrozumieć strukturę społeczną i możliwości awansu. Autor wiele miejsca poświęca także komunikacji drogowej w Galii oraz zamiłowaniu mieszkańców do polowań i widowisk, w szczególności teatru i cyrku. Zwieńczeniem książki są rozdziały poświęcone wierzeniom i obrzędom galijskim, gdzie szczegółowo opisane są pogańskie zwyczaje, które przetrwały nawet w okresie rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa na tych terenach. Publikacja napisana jest bardzo przystępnie, mimo naukowego charakteru monografii. Widać, że autor szeroko korzysta ze źródeł archeologicznych, co nadaje książce wiarygodności i głębi. Słabą stroną może być fakt, że została napisana ponad 50 lat temu – od tego czasu zarówno badania archeologiczne, jak i historyczno-graficzne znacznie się rozwinęły. Niemniej jednak lektura pozwala zyskać solidny ogląd na codzienne życie w rzymskiej Galii i stanowi wartościowe źródło wiedzy dla miłośników historii starożytnej.  

Do lektury „Dziejów i upadku imperium Seleucydów” J. Wolskiego przystąpiłem z błędnym mniemaniem co do treści książki. W istocie tytuł nie w pełni jej odpowiada. Zasadniczym tematem tej naukowej monografii są III- i II-wieczne wojny państwa Seleukidów z Partami, stopniowa utrata przez tę dynastię władzy nad posiadłościami w Iranie i Mezopotamii. Kluczowa teza umieszcza przyczyny upadku państwa seleukidzkiego w trudnym okresie 245-238 p.n.e., gdy monarchią syryjską wstrząsnęły wojna z Egiptem, wojna domowa oraz uniezależnienie się wschodnich satrapii Partii (wkrótce opanowanej przez koczowniczych Parnów-Dahów pod wodzą Arsakesa) i Baktrii. Pod tym względem można mówić, że praca ma za temat upadek imperium Seleukosów i Antiochów. Tematyka pracy wynika oczywiście z wieloletnich zainteresowań badawczych Wolskiego problematyką trzech starożytnych monarchii irańskich: achemenidzkiej, partyjskiej i sasanidzkiej. Sami Seleukidzi stoją tu trochę na uboczu, raczej jako pendant dla państwa Arsakidów. Autor akcentuje znaczenie monarchii partyjskiej i zwalcza zakorzenione w nadmiernie europocentrycznej historiografii poglądy o jej barbarzyńskim charakterze. Mocno podkreśla także konieczność postrzegania wojen seleukidzko-partyjskich nie tylko w perspektywie syryjskiej rekonkwisty, ale także w perspektywie walki forsowanej przez Arsakidów ideologii neoirańskiej z cywilizacją hellenistyczną. Myślę, że przyjęcie takiej optyki pozwala nieco inaczej spojrzeć na znaczenie tego konfliktu oraz na rolę cywilizacji irańskiej w dziejach Azji starożytnej. Narracja książki jest miejscami nieco chaotyczna, Autor często podkreśla najistotniejsze jego zdaniem punkty swego wywodu, co prowadzi do niepotrzebnych powtórzeń. Jeśli idzie o kompozycję, to czasem brak jest płynnego przejścia między różnymi kwestiami. W wielu punktach brak też ułatwiającego niespecjaliście szkieletu chronologicznego i genealogicznego. Trzeba natomiast bardzo pozytywnie odnieść się do interesujących aneksów (objętościowo w sumie równych zasadniczej części pracy!) autorstwa M. Olbrychta i J. Bodzka. Poświęcone są one sztuce oraz mennictwu Seleukidów i zawierają dużą liczbę ilustracji z odpowiednim komentarzem. Biorąc pod uwagę fakt, iż praca Wolskiego została wcześniej wydana przez PAU po angielsku bez tych aneksów, wydanie polskie trzeba uznać za dużo cenniejsze merytorycznie. Podsumowując można stwierdzić, że „Dzieje i upadek imperium Seleucydów” to praca bardzo interesująca, ukazująca w mniej europocentrycznym świetle losy rywalizacji śródziemnomorskiego i irańskiego kręgu kulturowego. Należy zwrócić uwagę na skorygowanie przez Wolskiego pewnych nieposiadających wystarczającego oparcia w źródłach koncepcji historiograficznych, które zaciemniały obraz dziejów tej części świata w epoce hellenistycznej. Mimo pewnego chaosu narracyjnego, który miejscami towarzyszy Autorowi, a także drobnych niedostatków kompozycyjnych, oceniam tę pracę bardzo pozytywnie i myślę, że zainteresuje ona czytelników chcących zgłębić przyczyny upadku monarchii Seleukidów i uzyskania potęgi przez imperium partyjskie. Tomasz Babnis

Solidna, choć niezbyt obszerna książka poświęcona życiu codziennemu we Francji oraz Anglii w XII i XIII wieku. Ze względu na źródła, autor, co dość oczywiste, w większej mierze skupia się na rycerstwie niż na chłopstwie czy mieszczaństwie. Książka napisana dość przyjemnym, gawędziarskim stylem. Autor porusza sporo zagadnień poczynając od wyglądu zamków, posiłków jakie spożywano, wojskowości, mody tamtego okresu przechodząc do takich spraw jak obraz zwierząt w oczach tamtych ludzi. Interesujące są zwłaszcza liczne nawiązania do poezji czy literatury tamtego okresu (co zresztą trochę sugeruje tytuł). Trochę mi brakowało czasem odniesienia do konkretnych przypadków podczas opisywania poszczególnych kwestii (na przykład przy zagadnieniu fortyfikacji) .

Jeden z najbliższych przyjaciół Jerzego Ciechanowicza określił go następująco w dedykowanym mu epitafium: "Życie krótkie, sztuka długotrwała" - za wzorem pewnego ze starożytnych. Autor zmarł przedwcześnie w 43 roku swego życia. Jednak spędził je wyjątkowo twórczo. Był człowiekiem zupełnie niezwykłym (ciekawym polecam zapoznać się z informacjami o nim w Internecie), parał się filologią klasyczną, archeologią śródziemnomorską, tłumaczeniem z łaciny, greki i włoskiego, poezją, wreszcie był wolnomyślicielem i współzałożycielem Towarzystwa Humanistycznego, pierwszego w III RP stowarzyszenia ludzi propagujących kulturę świecką i wolność od religijnych dogmatów. Tyle tytułem wstępu o tym niezapomnianym popularyzatorze antyku. A teraz o książce. "Rzym. Ludzie i budowle" to rzecz świetna. Taki informator o Wiecznym Mieście, który pod płaszczykiem rozważań o kapitalnych jego dziełach sztuki architektonicznej zapoznaje nas zarazem z czasami i ludźmi, którzy tworzyli te pomniki geniuszu rzymskiego i rozsławili je po wsze czasy. To co chyba najważniejsze (przynajmniej dla mnie), to fakt, iż Jerzy Ciechanowicz wzorował się w swym pisarstwie na niedoścignionym w popularyzacji wiedzy o starożytności Aleksandrze Krawczuku. Oczywiście ciężko dorównać mistrzowi z Krakowa, szczególnie w jego specyficznym, niepowtarzalnym dowcipie, ale reszta jest bardzo podobna. Obaj autorzy snuli swe rozważania w sposób lekki i przyjemny dla oka. Obaj także poruszali się z gracją po wielu dziedzinach wiedzy o kulturze, łącząc wiadomości historyczne z tymi o sztuce, filozofii, nauce i - w tym przypadku - architekturze. Jeśli miałbym komuś zachwyconemu piórem Aleksandra Krawczuka polecić kogoś, kogo czyta się w ten sam zajmujący sposób, to byłby to z pewnością Jerzy Ciechanowicz. Na koniec wspomnę, że książka ta towarzyszyła mi w niedawnej podróży i podziwianiu zabytków stolicy dawnego Imperium. Można powiedzieć, że była jak znalazł w tej sytuacji. Jerzy Ciechanowicz był moim przewodnikiem i wydaje mi się, że o lepszego w tej roli byłoby trudno.

Uwaga do wydania: Wydawnictwo Akademickie "Dialog", 2018, wydanie III. Na początek trzeba zaznaczyć, że wyżej wymienione wydanie jest niskiej jakości reprintem, wyraźnie widać artefakty kompresji wokół liter oraz blady druk, co może niektórym osobom utrudniać czytanie. Książka jest też uboga w ilustracje i mapy, te są dodatkowo nieczytelne. Wszystkie niezbędne mapy można znaleźć na worldhistory.org