Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego

Ramy chronologiczne niniejszej książki to lata 44 p.n.e. – 235 n.e. Blisko trzy wieki dziejów rzymskich musiał Autor zmieścić na nieco ponad trzystu stronach. Już sama niewielka objętość sprawia, że nie można „Cesarstwa rzymskiego” uważać za podręcznik historii starożytnego Rzymu. Stosunkowo najbardziej przypomina mi „Europę rzymską” (red. Edward Bispham) z serii „Zarys historii Europy”: nieduża publikacja, która ukazuje podstawy faktografii i ilustruje pewne istotne – acz niekoniecznie najistotniejsze – problemy epoki. Książka Colina Wellsa w moim odczuciu jest bardziej udana niż „Europa rzymska”. Bardzo klarowny podział rozdziałów: jeden poświęcony dziejom politycznym i militarnym, drugi gospodarce, społeczeństwu i życiu codziennemu, sprawdza się dobrze. Polityka dobrze tłumaczy sytuację mieszkańców Imperium i vice versa. Jak każdy badacz ma Wells swoje ulubione zagadnienia: sam przyznaje się do tego, że poświęcił rzymskiej prowincji Afryce więcej miejsca, niż to się zwykle czyni. Myślę jednak, że właśnie takie pogłębione spojrzenie skierowane na prowincje, na limes dunajski czy Wał Hadriana, pozwala lepiej zrozumieć fenomen Cesarstwa, niż ciągłe opisywanie samych tylko kampanii wojennych Trajana czy Septymiusza Sewera. Odnoszę wrażenie, że właśnie Autor chciał mocniej zaakcentować wyjątkowość Rzymu, pokazując zarazem, jak ułatwiał (i jak utrudniał) on życie swoim poddanym. Dużo miejsca poświęcił on również różnicom między okresem republikańskim a cesarskim. To niezwykle ważne kwestie, gdyż umożliwiają zrozumienie kluczowych procesów zachodzących w państwie cezarów: upadkowi dawnej arystokracji, czy wzrostowi znaczenia prowincji. W każdej publikacji poświęconej tak obszernemu zagadnieniu, historyk musi ująć pewne zagadnienia w sposób specyficzny, nieraz nowatorski. Musi uwypuklić pewne fakty kosztem innych. Wellsowi udało się to zrobić, a w jego subiektywnej narracji nie pominięto żadnych spraw pierwszorzędnych. Wiele jest natomiast uwag niezwykle trafnych, których brak w klasycznych podręcznikach. W książce znaleźć można dużą liczbę cytatów ze źródeł. Warto podkreślić, że ich proweniencja nie jest jedynie rzymska: Autor często korzysta choćby z tekstów Nowego Testamentu czy piśmiennictwa żydowskiego. Dla zrozumienia tego, czym było Imperium Romanum trzeba się też posiłkować taką bazą źródłową, wszak żyli w tym państwie nie tylko łacińskojęzyczni Italowie. Współczesnemu czytelnikowi mogą się też przydać liczne odwołania do kultury – zwłaszcza literatury – nowożytnej. Tego typu zabiegi w książkach historycznych często sprowadzają się do prób zestawiania starożytności z dzisiejszą popkulturą. U Wellsa jest inaczej, oczywiście in plus. Według mnie Autor trochę zbyt mało poświęcił wiekowi II (zwłaszcza w porównaniu z I stuleciem), przez co przyczyny kryzysu III w. nie zostały należycie wyeksponowane. Pewien niedosyt odczują też z pewnością miłośnicy rzymskiej wojskowości – o tej jest w książce niewiele. Mimo tych drobnych niedostatków z pewnością trzeba uznać „Cesarstwo rzymskie” Colina Wellsa za pozycję bardzo wartościową i stanowiącą dobre uzupełnienie podręczników historii Rzymu. Tomasz Babnis

Kolejna pozycja z doskonałej serii „Życie codzienne” już za mną. Tym razem książka poświęcona była codzienności w Galii w okresie długotrwałego pokoju, znanego jako Pax Romana, czyli pierwszym trzem wiekom naszej ery. Autor bardzo szczegółowo opisuje geograficzne położenie Galii i jej mieszkańców, prezentując ich styl życia, funkcjonowanie przestrzeni, rolę i znaczenie miast, a także wygląd domów oraz podział i funkcję czasu. Przedstawia życie domowe i codzienne czynności, zwracając uwagę na funkcje poszczególnych członków rodziny, ubiór, toaletę oraz dietę mieszkańców Galii. Książka przechodzi następnie do kwestii pracy – zarówno rzemiosła (obróbki drewna, kamienia, metalu, gliny, szkła), jak i pracy na roli oraz w handlu. Ciekawie przedstawione są różne zawody, z naciskiem na profesje wolne oraz urzędnicze i nauczycielskie. Szczególnie interesująca jest część dotycząca kariery i służby wojskowej, która pozwala zrozumieć strukturę społeczną i możliwości awansu. Autor wiele miejsca poświęca także komunikacji drogowej w Galii oraz zamiłowaniu mieszkańców do polowań i widowisk, w szczególności teatru i cyrku. Zwieńczeniem książki są rozdziały poświęcone wierzeniom i obrzędom galijskim, gdzie szczegółowo opisane są pogańskie zwyczaje, które przetrwały nawet w okresie rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa na tych terenach. Publikacja napisana jest bardzo przystępnie, mimo naukowego charakteru monografii. Widać, że autor szeroko korzysta ze źródeł archeologicznych, co nadaje książce wiarygodności i głębi. Słabą stroną może być fakt, że została napisana ponad 50 lat temu – od tego czasu zarówno badania archeologiczne, jak i historyczno-graficzne znacznie się rozwinęły. Niemniej jednak lektura pozwala zyskać solidny ogląd na codzienne życie w rzymskiej Galii i stanowi wartościowe źródło wiedzy dla miłośników historii starożytnej.  

Dość solidne opracowanie opisujące w zwięzły sposób różne aspekty życia codziennego we Francji w XV wieku, przybliża czytelnikowi zarówno mit rycerzy czy sprawy domowe (od małżeństwa i mody po kulinaria i prowadzenie domu) po wojnę i okupację angielską. Pozycja z pewnością warta sięgnięcia, choć tłumaczenie nie jest zawsze adekwatne.

Uwielbiam starożytność, i miałem okazję bronić się w 2007 roku z antyku chrześcijańskiego. Jednak tym razem nie o antyku chrześcijańskim mowa, a o hellenizmie. O wspaniałej epoce trwającej od 323 roku p.n.e. do 30 roku pn.n.e. Muszę przyznać, że oprócz tego, iż w tym momencie odkurzam angielski i łacinę, a także biorąc się na poważnie za hebrajski i i grekę klasyczną - ta książka przypadła mi do gustu, mimo ,że w lwiej części na jej kartach mamy olbrzymią ilość historii dyplomatycznej i wojen. Aleksander Macedoński pozostawił po sobie olbrzymie imperium, które się rozpadło, zaś klasyczna greka zagościła na obszarze od Egiptu po dolinę Indusu. Nie ma tutaj kolorowych map, za to mamy prezentację awersów i rewersów wybitnych postaci epoki. Lekturę ułatwiają tablice chronologiczne, na początku każdego rozdziału - i zamieszczone pod nimi najważniejsze daty - wokół których toczy się akcja. Lektura - mimo objętości - jest bardzo frapująca, i nie zajmuje tak wiele czasu, chociażby z tego względu, że poprowadzona jest sprawnie, z historiograficznym wyczuciem. Na końcu jest też przydatna bibliografia.

Poważna praca znanego egiptologa. Raczej dla mocno zainteresowanych. Z całą pewnością nie dla tych, którzy spodziewają się opisów kampanii wojennych, intryg dworskich itp.Rzetelny wykład ewolucji osadnictwa i architektury, struktur społecznych, administracji, sposobów rozliczeń handlowych.

Widać wiek tej pozycji (właściwie pół), choćby w jednostronnym opisie skutków odkryć geograficznych, albo samego przebiegu podboju Nowego Świata. Widać też katolicyzm autora, zapewne najdobitniej w bardzo ostrożnym podchodzeniu do tematu homoseksualizmu, ale też w sposobie przedstawienia zagadnień reformy religijnej i niepokojów społecznych. W tej wielkiej syntezie wieków odrodzenia (które Delumeau często traktuje naprawdę szeroko bo łącznie z wiekiem XIV i manieryzmem) nie otrzymali prawa głosu ani chłopi ani kobiety. Rozdział poświęcony „rehabilitacji” kobiety w renesansie jest zresztą najbardziej kuriozalną częścią tej pracy, de facto ogranicza się do 4 stron i prezentuje jedynie nowe sposoby traktowania kobiet przez męski świat. Jednocześnie jest to chyba nadal najpełniejsza synteza epoki jaką można przeczytać po polsku. Budzi podziw ogromna erudycja autora, nie ma tu w treści szwów tak uciążliwych w większości syntez historycznych, w których precyzyjnie można określić, kiedy autor zmieniał źródło wiedzy. Podobały mi się rozdziały o wynalazczości: nawigacji, inżynierii, o filozofii ( z bardzo ciekawymi analizami obrazów, przede wszystkim Wiosny Botticellego), omówienie renesansowych utopii, dużo ciekawych danych statystycznych. No i to ostatnie zdanie: „Nauki ścisłe, piękno, miłosierdzie: oto trzy warunki powodzenia ludzkich zamierzeń.”

F. W. Walbank był jednym z najwybitniejszych znawców epoki hellenistycznej i autorem wielu prac z tej dziedziny, choćby niezwykle ważnego komentarza do "Dziejów" Polibiusza. Jego przełożona na język polski książka "Świat hellenistyczny" stanowi bardzo ciekawe wprowadzenie w problematykę tej epoki. Autor skupił się w tym opracowaniu w mniejszym stopniu na problemach politycznych i dziejach państw takich jak królestwa Seleukidów czy Lagidów, a bardziej na kwestiach kultury i cywilizacji. Bardzo ciekawe są np. rozdziały o nowościach w dziedzinie nauki i religii, a także bardziej związany z historią społeczną rozdział o kontaktach między poleis i państwach związkowych. Czytelnik może z tej książki wychwycić bardzo wiele cennych uwag i spostrzeżeń dotyczących tego, co w epoce hellenistycznej nowe i tego, co stare i przetworzone. Walbank w wielu miejscach odwołuje się do ciekawych przekazów źródłowych, a całość narracji utrzymana jest na bardzo wysokim poziomie merytorycznym. Moim zdaniem niniejsza książka wybija się nawet w skali dobrej serii Fontana History of the Ancient World (w Polsce pod szyldem wydawnictwa Prószyński i S-ka). Tomasz Babnis

Wybitny historyk epoki nowożytnej Stanisław Grzybowski zabiera nas w fascynującą podróż po historii Zielonej Wyspy. I jak na wstępie zaznaczył - „najmłodsze państwo i najstarsza kultura: oto najkrótsza synteza dziejów Irlandii”. Państwo to, gdzie nie ma żab, kretów i węży, których wypędzenie pogańska legenda przypisywała Fionnowi, natomiast chrześcijańska, jak zwykle, przejęła tę tradycję i zasługą tą obdarowała św. Patryka, gdzie nigdy nie postała stopa rzymskiego żołnierza (a przynajmniej nie dochowały się na ten temat żadne źródła), ma przebogatą kulturę. Klasztory irlandzkie oraz mnisi pochodzący z tej wyspy byli prawdziwymi apostołami cywilizacji wieków średnich. To w Irlandii odnotowano pierwsze w dziejach literatury europejskiej adaptacje Homera, Sofoklesa, Wergiliusza i Cezara na język narodowym. Kraj św. Patryka miał jedną kardynalną wadę – leżał zbyt blisko Anglii. Geopolityka spowodowała, iż po okresie wczesnego średniowiecza, gdy Irlandia promieniała na resztę Europy dorobkiem swej pierwszorzędnej kultury, wyspa ta musiała uznać wyższość (brutalnej siły) i potęgę swego sąsiada. Przez około siedemset lat musiała znosić butę i dominację klas panujących Anglii, których militarna i gospodarcza przewaga z wieku na wiek była coraz większa. Kolonializm jaki Anglicy uprawiali w Irlandii można porównać do tego, który Europa urządziła sobie w Afryce w drugiej połowie XIX wieku. Nienawiść pomiędzy dwoma narodami była olbrzymia, doprowadziła do pasma nieszczęść i wielopokoleniowej wrogości. Oczywiście wielkie znaczenie miały tu różnice na tle religijnym, ponieważ po zerwaniu Anglii z katolicyzmem, wyznanie to było w tym kraju synonimem zdrady. Kościół katolicki, który był bastionem irlandzkiego społeczeństwa, stanowił dla Albionu przedmiot szyderstw i wyrafinowanego ataku, co jeszcze bardziej zaogniało i tak już nabrzmiałe konflikty. Kler irlandzki twierdził wręcz, iż zabicie Anglika nie jest grzechem, z kolei wśród kleru angielskiego można było się spotkać ze stanowiskiem, że w ogóle nie ma tu dylematu, gdyż Irlandczyk nie jest po prostu człowiekiem. Zabicie Irlandczyka w mniemaniu tamtejszych duchownych nie różniło się od zabicia psa. Ciemiężenie Irlandii przez Anglię było totalne. Szczególnie w czasach Cromwella i po nim. Stanisław Grzybowski przytacza mnóstwo przykładów na chore relacje pomiędzy obiema wyspami. Celtycka Irlandia była solą w oku protestanckiej Anglii, a jednym z największych tragedii Zielonej Wyspy było zainstalowanie się w jej północno-wschodniej części, czyli Ulsterze, olbrzymiej liczby angielskich kolonistów. Powstanie jakie wybuchło tam w roku 1641 było przez z górą trzy wieki wielką protestancką legendą, która podsycała nienawiść wyznaniową pomiędzy Irlandczykami a Anglikami. Irlandzkie ruchy narodowowyzwoleńcze rozbijały się o mur potęgi Imperium Brytyjskiego. W XIX wieku nie mogli Irlandczycy liczyć nawet na papiestwo, gdyż Wielka Brytania liczyła się dla niego bardziej jako ostoja starego porządku i przedmurze przed rewolucjami. Dramat ich kraju przybrał w połowie tegoż wieku niebotyczne rozmiary, wraz z katastrofalnym głodem oraz wielką emigracją (w większości do USA). Po I wojnie światowej, gdy powoli rodziła się Republika Irlandii, problemy na tle wyznaniowym oraz kwestia podziału wyspy kładły się cieniem na życiu jej społeczeństwa. Książka doprowadzona jest do okresu, gdy bomby oraz zamachy były jeszcze na porządku dziennym w tym kraju. Stanisław Grzybowski stworzył dzieło, które czyta się z niesłabnącym zainteresowaniem. Historia Irlandii, jej bogatej kultury i tragicznych losów, przedstawione są w sposób bardzo klarowny, bez zbędnych dłużyzn. Z pewnością książka ta należy do jednych z lepszych z serii historii krajów i narodów.

Książka już dosyć wiekowa, bo oryginalnie ukazała się na początku lat siedemdziesiątych, a polski przekład Państwowy Instytut Wydawniczy wypuścił w latach osiemdziesiątych, ale pomimo upływu czasu jest to wciąż interesująca pozycja. Michael Grant postanowił ukazać nie tylko Pompeje, lecz Herkulanum. Momentami to trochę analiza porównawcza pozostałości obu miast. Generalnie ta książka dosyć mocno koncentruje się na architekturze i sztuce. Czytelnik zobaczy jak wyglądały budynki mieszkalne w obu miastach, komu były poświęcone świątynie, jak prezentowały się budynki publiczne, sklepy, jak wyglądały wnętrza domostw pokryte mozaikami oraz wypełnione rzeźbami i meblami. Ponadto, autor w skrótowej formie opowiada o dziejach miast do wybuchu Wezuwiusza, opisuje samą katastrofę, ale też omawia takie kwestie jak prostytucję, handel, jedzenie czy rolnictwo. Wiadomo, w dobie internetu ta pozycja nie robi aż takiego wrażenia, ale trudno przejść obojętnie obok tego, że książka zawiera ponad 150 ilustracji. Pozwala się to w naprawdę dużej mierze zaznajomić z zabytkami znajdującymi się w Pompejach i Herkulanum. Przyczepić się można oczywiście do jakości, bo jednak sporo detali jest zwyczajnie nieuchwytnych na czarno-białych zdjęciach. Mimo to, szanuję pomysł, a sama książka Granta jest bardzo dobrym opisem odkopanych obiektów oraz prac wykopaliskowych na terenie miast. Podobały mi się też nawiązania do wrażeń pisarzy jak Goethe czy Shelley, którzy mieli okazję zobaczyć na własne oczy Pompeje i Herkulanum.

Nie porwała mnie jakoś szczególnie ta książka. Można odnieść wrażenie, że w dużej mierze za panowania Ludwika XIV Francja składała się z Paryża i Wersalu, zwłaszcza szkoda, że autor nie pokusił się o napisanie jakiegoś fragmentu poświęconego życiu we francuskich koloniach. Mam też mieszane odczucia co do stylu autora. Z jednej strony jest on całkiem przyjemny, można z tekstu wyciągnąć sporo ciekawostek, ale z drugiej strony sporo tam hagiografii Ludwika XIV i wydaje mi się, że pewnej idealizacji państwa francuskiego w tamtym okresie - według Bluche'a nawet los galerników był całkiem w porządku. Żeby nie było, sporo rozdziałów mi się podobało, zwłaszcza te o życiu Ludwika XIV, jego dworu czy ogółem rzecz mówiąc Wersalu, ciekawy był również rozdział o życiu żołnierzy i marynarzy czy wspomniany już przeze mnie fragment o galernikach. Inne rozdziały poświęcone oświacie czy pobożności jakoś mnie szczególnie nie zainteresowały.

Autora chyba nie trzeba zbytnio przedstawiać. Był wybitnym mediewistą. Książka ta została wypożyczona w Bibliotece Publicznej. Twórca porusza w niej ważne problemy, na przestrzeni kilku stuleci, takie jak bieda , nędza w średniowieczu i wczesnej epoce nowożytnej. Lektura nie zabiera zbyt wiele czasu, jest to właściwie taki dłuższy esej. Gros treści został poświęcony analizie tzw. ludzi wykluczonych, czy prawie marginesu społecznego. Czyta się dość szybko. Zawartych jest w niej wiele ciekawostek. Odebrałem książkę jako lekko lewicującą - ale takie jest jedynie moje odczucie. W dziele tym zawarto wiele ilustracji, obrazujących tekst książki. Przeważnie są to miniatury średniowieczne, oddające ducha epoki. Dysertacja ta zawiera także wiele analiz ekonomicznych, co jest na plus, gdyż pozwala nam bliżej poznać ducha epoki. Czyta się dość szybko - jak wspomniałem na początku. Zakres chronologiczny to kilka stuleci, zaś geograficzny - cała Europa. Powstał świetny fresk, będący genialną ilustracją problemów ludzi, przede wszystkim - zwykłych ludzi, którzy codziennie musieli walczyć o przeżycie, ludzi wykluczonych. Dodać jeszcze należy coś jeszcze - nie ma tutaj historii politycznej, lecz przede wszystkim, zgodnie z duchem francuskiej historiografii - mamy tutaj wiele wątków mikro - historycznych - a więc nie wielcy ówczesnego świata, lecz przede wszystkim - zwykli ludzie.

Książka ma już swoje lata i stan wiedzy oraz badań nad kulturą Krety już dawno uległ zmianie. Tym niemniej warto sięgnąć po tę pozycję, aby mieć dobry wstęp do dalszych lektur o kulturze wysp egejskich. Dużo informacji o właściwie wszystkich sferach życia Minojczyków podane zostało w dość przystępnej formie co sprawia, że książkę czyta się bez trudu i nie odstręcza ona zbyt "naukowym" żargonem.

Rewelacyjna. Autor przedstawia, za pomocą dostępnych nam źródeł oraz świadectw archeologicznych, procesy społeczne i ich przyczyny, zachodzące u schyłku Wieków Ciemnych mających wpływ na powstawanie polis. Wskazuję na warunki geograficzne oddziałujące na: handel i kontakty ze Wschodem i ich znaczenie w rozwoju i kształtowaniu się cywilizacji greckiej. Ukazuję liczne procesy przyczynowo skutkowe w jej dziejach na płaszczyznach: kulturowych, religijnych, gospodarczych oraz wojskowych. Wysuwa tezy oraz polemizuje z dotychczasowym stanem wiedzy ówczesnych badaczy. Wszystko w przystępnej dla czytelnika formię.

Bardzo dobra autorska wizja cywilizacji oświecenia napisana w duchu szkoły Annales. Istotne w tym opracowaniu jest pokazanie skąd się to całe oświecenie wzięło i czym było w istocie. Zazwyczaj tego typu podręczniki ograniczają się do podania paru prostych definicji i paru nazwisk, które tak naprawdę niczego nie wyjaśniają. Dopiero takie opracowania rzeczywiście wyjaśniają zjawiska, wchodzą wgłąb. Minus jest taki, że dla początkującego czytelnika raczej książka jest ciężka do ogarnięcia. Warto mieć pewną wiedzę na ten temat, bo to jednak wyższy level niż zwykły studencki podręcznik do epoki. Generalnie jestem wielkim fanem szkoły Annales i jestem niemal bezkrytyczny dla tego typu historiografii.

Ciekawe kompendium wiedzy na temat kultu z punktu widzenia "przeciętnego" starożytnego Greka, nie tylko literackich elit. Dla mnie lektura ok, napisana dość lekkim językiem jak na tego typu materię. W zestawieniu z ceglastą i dość trudną w odbiorze syntetyczną pracą W. Burkerta ("Religia grecka"), może nie tak komplementarna, ale z dobrze argumentowanymi tezami. Minusem jest brak odwołań w tekście do zamieszczonych w końcowej części książki ilustracji (tak jak to fajnie zrobił K. Kerenyi w swym "Dionizosie").