Przerwane życie: Pamiętnik Etty Hillesum 1941-1943

Książka o muzyce, a nie tylko o Gouldzie. Błyskotliwa i otwierająca oczy. Dla laika momentami trudna do zrozumienia - Rieger jest krytkiem muzycznym, więc terminologia musiała się pojawić (nie mówię tego z zarzutem). Zadziwił mnie podział książki na 4 rozdziały dziełami Bacha, ponieważ np. w rozdziale 4 - Wariacje Goldbergowskie, Rieger wspomniał o tym utworze tylko pare razy.

Książka bardzo obszerna i interesująca, przybliża sylwetkę kompozytora, zawiera wiele cennych wskazówek wykonawczych (dotyczących m.in. frazowania, realizacji ozdobników, rozplanowania dynamicznego i agogicznego, cyfrowania, instrumentacji). Sporą część pracy Schweitzera stanowi opis związków słowa i muzyki w twórczości J. S. Bacha i tu pojawia się poważne zaniedbanie w polskim wydaniu: wiele z przytoczonych w języku oryginalnym (niemieckim) fragmentów librett nie jest przetłumaczonych na język polski, co w efekcie utrudnia lub wręcz uniemożliwia czytelnikowi nie niemieckojęzycznemu zrozumienie danego odcinka lektury. W takim przypadku warto zajrzeć do internetu i poszukać polskich tłumaczeń wybranych dzieł wokalno-instrumentalnych Bacha (ja korzystałam z dwóch stron internetowych: kbpp.org.pl/audycje i muzyka.ofm.pl/bach/pasja/pasjatxt.htm). Niemniej uważam, że tłumaczenia te (choćby "robocze") powinny się znaleźć w książce!

Warto przeczytać dla każdego zapisanego słowa, wyjątkowy zmysł-umiejętność łączenia obserwacji z ich wiernym, obrazowym opisywaniem. Lektura pamiętników zapada głęboko w pamięć, szczególnie opis podróży po południowej części Francji oraz późniejsze, oddalone w czasie, wstrząsające porównanie Powstania Warszawskiego z wyzwoleniem Paryża. Najważniejsza rzecz, pamiętniki to tak naprawdę poszukiwanie samego siebie w świecie który: zmusza, tłamsi, dusi, nie daje wytchnienia, ogranicza, nie pozwala, dlatego ten diariusz Andrzeja Bobkowskiego jest tak wspaniały, tak wybitny, mój osobisty top. Ps; oczytanie Autora wzbudza ogromny szacunek, łatwość z jaką przychodzi Pisarzowi przytaczanie fragmentów wybranych dzieł jest imponująca, niesamowita.

Uwielbiam twórczość Herberta. Można w niej sięgnąć dna, odbić się od niego, wzlecieć wysoko w kosmos i wędrować po najbardziej ukrytych zakamarkach ludzkiej duszy i umysłu. Dla mnie to poeta totalny. Szkoda, że nie wyszło z Noblem... Zawsze stawiał na jakość, zarówno w sztuce jak i w życiu. Doceniam wiarygodne przedstawienie powojnia i komunistycznej codzienności. Ta końcówka jego życia: Warszawa, burza, szpital, brak lekarza prowadzącego, on i jego serce. Miejscami niepotrzebnie się dłuży i to mój jedyny zarzut. Pozycja obowiązkowa dla sympatyków Mistrza, ale i tak nic nie zastąpi lektury jego wierszy :)

Bardzo dobra książka nie pisarza. Czasem bywam na spotkaniach z piszącymi nie pisarzami - aktorami, piosenkarzami itp., zawsze kupuję książkę żeby mieć pamiątkę z autografem, a potem zazwyczaj nie doczytuję do połowy, bo się nie da. Tym razem się dało, bo pan Krzysztof studiował filozofię i napisał świetną książkę filozoficzną o tym jak dobrze żyć. I napisał ją nie w formie poradnika, ale w formie wielu pytań, na które czytelnik sam ma sobie odpowiedzieć. Na właściwe odpowiedzi mają naprowadzić cytowane fragmenty filmów, osobiste wspomnienia autora i filozoficzne teorie. Arcyciekawe myśli, trafne wnioski, inteligentne rozważania, bardzo przyjemnie się czytało. Niebanalna, nierozrywkowa książka.

Wyjątkowo barwna i pełna opisów biografia jednej z największych ikon świata filmu w historii. Mimo tak wielu sukcesów Chaplin spotkał się z wieloma niedogodnościami, które miały miejsce w epoce faszyzmu i komunizmu. Jak wiele musiał się wyrzec, aby ostatecznie zmuszony osiąść w Szwajcarii. Wiele znanych osób, artystów, pisarzy, aktorów pojawia się w życiu Chaplina, brakuje jedynie większej ilości dat, w których dzieje się akcja gdyż bez tego trudno określić poszczególne ważne etapy życia największego aktora i reżysera 20 wieku.

Lektura tej książki to właściwie ukoronowanie mojej fascynacji osobą Nowosielskiego. Malarza, filozofa, też trochę teologa, ikonopisa i osoby o fascynującej, ale też pogmatwanej i tragicznej (trochę na własne życzenie) biografii. To chyba zasługa też Nowosielskiego (jako teologa prawosławnego), że w zasadzie na przemian ( jedna niedziela cerkiew, następna kościół parafialny) uczęszczam na msze katolickie i te celebrowane w obrządku prawosławnym. To dzięki Nowosielskiemu w zasadzie po raz pierwszy odwiedziłem Łódź, gdzie w ubiegłym roku w tamtejszym muzeum odbyła się wystawa prac (tych wcześniejszych) Jerzego Nowosielskiego. W tym roku (przed chwilą powitałem miesiąc czerwiec)ścienny kalendarz to ten wydany przez wydawnictwo Bosz z ikonami Jerzego Nowosielskiego. A biografia Nowosielskiego, którą otwiera cytat Różewicza (polecam korespondencję słynnego poety i niemniej słynnego malarza)? Znakomita. Nie jest to laurka, ale widać, że jej autorką była osoba która była zafascynowana Nowosielskim. Zafascynowana i zaintrygowana jego wyborami życiowymi, które doprowadziły go na szczyty artystycznej sławy, ale nieopuszczająca swojego mistrza, kiedy pod koniec życia na rynku w Krakowie za parę groszy brakujących na kolejną flaszkę obdarowywał turystów jakimiś swoimi rysunkami, szkicami, czy robionymi w pięć minut portretami, będących dzisiaj utrapieniem tych, którzy chcą skatalogować dorobek malarski Nowosielskiego. Wrażenie robi też kończący książkę rozdział poświęcony kobietom Nowosielskiego, chociaż Krystyna Czerni uważa, że Nowosielski właściwie nie był kobieciarzem. Kobiety pełniły w życiu Nowosielskiego rolę Muz. Jako ciekawostkę muszę wspomnieć o okresie łódzkim w życiu Nowosielskiego, kiedy współpracował z tamtejszymi teatrami lalkowymi. Proszę sobie wyobrazić plakat (jest zdjęcie tego plakatu) bajki "Krzesiwo" Hanny Januszewskiej do którego scenografię wykonał Nowosielski, a muzykę skomponował... Krzysztof Penderecki. Autorka podaje też, że z tamtejszymi tatrami lalkowymi współpracował też... Tadeusz Kantor. To były czasy. Bardzo, bardzo polecam.

Ona mu przesyłała słowa pocieszenia i dodawała odwagi w walce pasji tworzenia z destrukcją niemocy. On ją próbował zarazić mistycznym spojrzeniem na otaczający ich świat. Oboje wzajemnie się gubili i na nowo odnajdywali. Skazani na wieczność, w takim samym stopniu odczuwali jej specyficzny chłód. Jednak on dodatkowo już za życia osiągnął wielkość, którą Lou Andreas-Salomé rozgłaszała po kres swoich dni. Natomiast ona do końca życia Rainera Marii Rilkego wzbudzała w nim podziw i szacunek, za swoją kobiecą intuicję i urok wyszeptanych już na łąkach Schmargendorfu słów. W poszukiwaniu najdoskonalszych form trafiłem na listy, będące spowiedzią lub czymś na kształt rekonwalescencji w okresach nawracającej choroby duszy. Szedłem po śladach wewnętrznych przemian aby poznać związek z zupełnie innej sfery, zawiązany w celu kroczenia wespół z nauką i sztuką, powołany do opisywania piękna rzeczywistości. Jakakolwiek by ona nie była, podczas wstępowania na wyżyny literackich sukcesów, jak i zstępowania do piekieł fizycznego bólu. Wspaniale jest wzajemnie się wspierać w przeżywaniu życia. W poszukiwaniu własnej tożsamości mieć punkt oparcia, odzyskiwać wiarę we własne siły i znajdować bodźce niezbędne do dalszego istnienia. Miałem okazję śledzić pospieszną wędrówkę po świecie dwóch niespokojnych dusz. Dla mnie to tryb przyspieszony, w kilkanaście dni pokonałem to, co dwojgu kochających się artystom zajęło kilkadziesiąt lat. Widziałem rysy na znajomości, odczuwałem prośby Rilkego o czas na samotność, wyobrażałem sobie twardy charakter Lou, której odwaga musiała wtedy imponować niejednej kobiecie. Ich korespondencja może stanowić studium poetyckiego rozwoju Rilkego. Może też być odbierana jako próba otwarcia się na wszystkie niepokojące go lęki i działanie zmierzające do nadania im kształtów, sprzyjających dalszemu tworzeniu. Listy te są naznaczone śladami po gwałtownych erupcjach osobistych wyrzutów i jednocześnie noszące piętno paraliżu woli. Można by pośród nich wyznaczyć granicę, od słynnych dowodów tęsknoty austriackiego poety: "Zagaś mi oczy, Twój obraz nie zgaśnie, Uszy mi zasłoń, usłyszę Cię zawsze, Bez nóg za Tobą pójdę nad przepaście, Bez ust zaklinać będę imię najłaskawsze". aż po opadnięcie towarzyszących zauroczeniu zasłon: "Błogosławieństwem byłaś, wzniosłym ideałem, I stałaś się przepaścią, co mnie pochłonęła". Lou Andreas-Salomé zabarwiała pełen samotnej wędrówki żywot Rilkego. Przytłoczenie zamieniała w uskrzydlenie a jej pomoc odnosiła skutek w postaci powstania największych dzieł austriackiego poety. Pisał do niej gdy szukał równowagi, kiedy zapytując o drogę wszystkich innych wiedział, że ona tylko może dla niego stanowić najczulszy drogowskaz. Prześwietlenie uczuciem dwojga subtelnych osobowości dało mi wiarę w istnienie czegoś lepszego. Przychodzą takie chwile, kiedy przy systematycznym obniżaniu się poziomu akceptacji dla jakości trwania, nadwrażliwość pewnych twórców pomaga odnaleźć ledwo dostrzegalny płomień nadziei i rozpalić go w oczekiwaniu na lepsze czasy. Właśnie to odnalazłem w intelektualnej przygodzie, podczas której bunt przeciw oficjalnej moralności spotkał się z melodią słowa i wysubtelnionymi formami językowymi. Analizując wewnętrzne stany Rilkego wyczuwałem jak bardzo mu była potrzebna samotność. Tak jak Lou była jego bramą do Rosji Tołstoja, tak cisza i cień murów Château de Muzot okazały się kodem do tajnego szyfru, dzięki któremu osiągnął sławę. Wtedy właśnie dotknięcie Niewyrażalnego stało się możliwe a ja mogę po stu latach czerpać garściami ze źródła wzruszenia.

"Innego końca świata nie będzie", to rozmowy z Barbarą Skargą, filozofką, profesorem Polskiej Akademii Nauk oraz członkinią Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Rozmowy dotyczą wielu aspektów: filozofia, sens, przyjaźń, miłość w całym tego słowa znaczeniu. Po prostu życie, bez wszelakiego ubarwiania. Dobre momenty, jak i te złe, na które nie zawsze człowiek ma wpływ. Jak podkreśla autorka, cierpiętnictwo jest jej obce, nie użala się nad tym, czym życie ją zaskakiwało w sposób negatywny. Mała Barbara przez trzy lata mieszkała u rodziny Żeromskich, w ich willi w Konstancinie. Córka Stefana Żeromskiego, Monika, opiekowała się Barbarą i jej siostrą, chociaż była tylko kilka lat starsza od nich. Autorka referuje też, o sytuacji Polski międzywojennej. Między innymi o marszałku Piłsudskim, który razem z jej matką trzymał do chrztu kuzyna Pani Barbary, Ziuka. Niestety prowadzący wywiad, publicystka Katarzyna Janowska i redaktor Piotr Mucharski, potrafią zadawać pytania nad wyraz naiwne, infantylne. Na szczęście Pani Barbara zauważa to i zwraca uwagę odpowiednim komentarzem. Bo jakże można zapytać: "Z tego się wychodzi osłabionym nie tylko fizycznie?" mając na myśli łagier i zesłanie. Nie no! psychicznie pełen luzik! Gdyby to była forma stwierdzająca, uznałabym, że osoby te, mają jakieś pojęcie na temat tego, o czym mowa. Barbara Skarga opowiada interesująco, ma się ją ochotę ją czytać. Odsłania wiele wątków historycznych Polski, ale też i pobliskiej Białorusi czy Rosji. Pani Barbara po śmierci ojca, wyprowadziła się do Chocieńczyc, należącej wtedy do Polski (obecnie Białoruś), a w późniejszym czasie do Wilna. Nie jest to książka, którą czyta się jednym tchem. Dużo informacji powoduje, że czasami umysł musi odpocząć. Jednak jako świadectwo czasów minionych, godna jest uwagi.

Książka opowiada o życiu Paderewskiego wyłącznie pod kątem jego kariery muzycznej. Inne kwestie jak polityka, kobiety, życie prywatne, choroba syna zostają ledwo poruszone albo wręcz wcale. Jednak o dziwo nie jest to wadą lecz zaletą książki. Bardzo ciekawie i przyjemnie było mi towarzyszyc Paderewskiemu po stopniowym acz konsekwentnym wspinaniu się po szczeblach kariery. Swoją drogą zadziwiające jak wiele ludzi, w tym szanowanym nauczycieli, powtarzało mu, że nie ma talentu i żadnego pianisty albo wręcz muzyka z niego nie będzie. Na nasze szczęście ludzie tacy jak Paderewski dążący do spełniania marzeń nie słuchają takich przepowiedni :) Książka pozostawia spory niedosyt. Chciałoby się usłyszeć te wszystkie historie pozostawione na 'inną okazję'.

"Między panem a plebanem" to zapis fascynującej rozmowy, jaką w połowie lat 90. przeprowadził Jacek Żakowski (w świetnej formie!) z Adamem Michnikiem i Józefem Tischnerem. Książka stanowi pewnego rodzaju appendix do głośnej publikacji Michnika "Kościół, lewica, dialog" z 1977 r. Jest próbą, tym razem już w wolnej Polsce, skonfrontowania i jednocześnie zbliżenia dwóch odmiennych perspektyw: laickiej i katolickiej. Redaktor Michnik był wówczas u szczytu powodzenia. Otaczała go aura niezłomnego dysydenta, a jako szef "Gazety Wyborczej" – najbardziej opiniotwórczego medium w kraju – miał ogromny wpływ na życie społeczno-polityczne. Natomiast ksiądz Tischner jawił się jako oryginalny myśliciel i duchowny, może nawet autorytet moralny (był autorem słynnej "Etyki Solidarności" z 1981 r.), a na dodatek: bliski znajomy papieża. Tych dwóch nietuzinkowych intelektualistów opowiada nam o PRL-u (zwłaszcza: o Październiku 56, Marcu 68 i Sierpniu 80), a także o transformacji i początkach III RP – w sposób zupełnie wyjątkowy. Występują jako świadkowie historii i zarazem jej interpretatorzy, przepuszczając wygłaszane poglądy przez własne biografie. Opowiadają żywo, wielowątkowo, z godną podziwu erudycją. Ksiądz Tischner wychodzi od religii i filozofii (fenomenologia, personalizm), aby dojść do refleksji politycznej. Adam Michnik odwrotnie: zaczyna od sporu politycznego, który od wczesnej młodości był jego żywiołem, by dotrzeć do punktu metafizycznego: namysłu nad ludzką kondycją w kontekście wyższego ładu. Michnik swą gawędziarską frazą porywa i zaraża – tak że jego myśl staje się niezwykle atrakcyjna. Lektura tekstu pozwala zrozumieć tę złożoną osobowość – komunisty, który zanegował komunizm i moralisty przebaczającego "w imieniu tych, których zdradzono o świcie" (nieprzypadkowo nawiązuję do Herberta, który się na Michniku zawiódł). "W tym, co pisałem, starałem się raczej rozumieć niż oskarżać. A jednocześnie nigdy nie pozwalałem sobie na luksus wyrozumiałości wobec siebie. Właśnie dlatego, że chciałem być tolerancyjny wobec przeszłości innych ludzi, nie chciałem być tolerancyjny wobec siebie" – wyjaśnia, dość pokrętnie, pan Adam. A w innym miejscu z urzekającą szczerością wyznaje, że łatwo mu było buntować się przeciw komunistom, ponieważ się ich nie bał. Zaś nie bał się dlatego, że sam był jednym z nich, więc nie wierzył, że mogą mu zrobić krzywdę. Rzeczywiście: krytyka systemu z wnętrza systemu jest zawsze groźniejsza dla sankcjonującej go władzy. Wyznawcom doktryny najbardziej zagrażają heretycy, a nie obojętni niewierzący. Żeby zrozumieć Adama Michnika, trzeba pochylić się nad jego doświadczeniem Marca 68. Dużo o tym w wywiadzie przeczytamy. Ten moment był traumą, która pozostała w redaktorze na zawsze i sprawiła, że w wolnej Polsce demonizował i piętnował nie postkomunistów, a wszystkie ruchy prawicowe, które sięgały do retoryki narodowej. Fobia na punkcie endecji i polskiego antysemityzmu, która w czasach III RP stawała się u Michnika wręcz groteskowa, ma swoje źródło właśnie w Marcu. Czytając "Między panem a plebanem", skłonny jestem z tym człowiekiem sympatyzować. A z drugiej strony wiem, ile szkód wyrządziła porządnym ludziom „Gazeta Wyborcza” i pamiętam rolę redaktora w układaniu się z nomenklaturą – tę żenującą fraternizację w Magdalence czy w domu generała. Kiedy jednak dzisiaj widzę chłystków z tak zwanej prawicy, biegających za Michnikiem z mikrofonem i pokrzykujących: „Przeproś za brata!” – robi mi się niedobrze. Natura ludzka ma wiele twarzy, podobnie jak rzeczywistość społeczna, w której się przejawia. Kaczmarski to celnie wyraził: „Jestem egzemplarz człowieka, a to znaczy – diabli, czyśćcowy i boski”. Radykalne oceny nieczęsto są prawdziwe. Co nie oznacza, że można tolerować świństwa. A jeśli chodzi o księdza Tischnera? Ciepły i mądry dystans (zwłaszcza do siebie samego i swego środowiska), łagodnie ironiczny dowcip oraz szlachetna refleksja – cechują większość jego wypowiedzi. 1) „Żeby być naprawdę wolnym, człowiek musi sam siebie wyzwolić” (s. 175). 2) „Każdy z nas musi być dla siebie Kolumbem” (s. 178). 3) „Tomiści usiłowali budować mosty tam, gdzie drugiego brzegu nie było. Dziś okazuje się, że ich mosty wiszą w powietrzu” (s. 200/201). 4) "W najgłębszej chrześcijańskiej tradycji grzech nie był pojmowany jako przekroczenie, ale jako zbłądzenie, czasem jako splamienie siebie, jako przyduszenie ciężarem, który nie pozwala ulecieć – a najczęściej jako zagubienie" (s. 367). 5) „Nie spotkałem w moim życiu nikogo, kto by stracił wiarę po przeczytaniu Marksa i Lenina, natomiast spotkałem wielu, którzy ją stracili po spotkaniu ze swoim proboszczem” (s. 562). Tischner chętnie przywołuje anegdoty. Na przykład wspomina, jak po lekcji o powstaniu świata zapytał dzieci, które ze stworzeń najbardziej się Panu Bogu udało. Rączkę podniosła rozkoszna złotowłosa dziewczynka i odpowiedziała: „No, chyba ja”. Niemało z tego obszernego tekstu (prawie 700 stron) dowiemy się o polskich losach i sporach, a także o ważnych postaciach drugiej połowy XX wieku (m.in. Karolu Wojtyle, Stefanie Wyszyńskim, Lechu Wałęsie, Tadeuszu Mazowieckim, Leszku Kołakowskim). Niejedno nas zaskoczy i zafrapuje. "Między panem a plebanem" to znakomita lekcja historii. Ciekawsza i bardziej pouczająca od wielu akademickich publikacji. Szkoda, że dzisiaj nieco już zapomniana...

Piękno oddziałuje na czlowieka, może przynosić ukojenie lub wytrącać z równowagi, może być święte i bluźniercze, może cieszyć, pociągać, inspirować, mrozić krew w żyłach. Można zadać sobie pytanie, czy piękno może być amoralne? Czy moda decyduje o tym kto ma być nagrodzony? Piękno jest realną i uniwersalną wartością, zakorzenione w rozumnej naturze. Poczucie piękna odgrywa ważną rolę w kształtowaniu ludzkiego świata. Gdzie jest piękno? W konkretnych przedmiotach, abstrakcyjnych ideach, w wytworach przyrody, w dziełach sztuki, w rzechach, zwierzętach, ludziach, w obiektach, właściwościach i działaniach. Piękno jest wartością ostateczną. Piękno jest prawdziwe i dobre. „Dobro i prawda, (…) nie konkurują ze sobą, a poszukiwanie jednego z nich daje się zawsze pogodzić z respektem dla tego drugiego.” „W przypadku planowania urbanistycznego celem jest w pierwszym rzędzie poczucie dopasowania, a nie sytuacja, w której coś się wyróżnia. Kiedy chcesz się wyróżniać, powinieneś być godzien uwagi, której się domagasz, tak jak to czyni kościół Longheny.” „Piękno nie jest źródłem bezinteresownej przyjemności, lecz przedmiotem uniwersalnego zainteresowania – tego, jakie znajdujemy w pięknie, i zainteresowania przyjemnością, jakiej ono dostarcza.” „Jeśli wszystko może być sztuką, jaki jest zatem cel i wartość w zabieganiu o miano sztuki?” Jak autor zauważa, że istnieje różnica pomiędzy artystycznym traktowaniem przedmiotu a jedynie poszukiwaniem efektu. „Sztuka odpowiada na zagadkę istnienia: wyjaśnia, dlaczego istniejemy, napełniając nasze życie poczuciem zgodności. W najwyższej formie piękna życie staje się swoim własnym uzasadnieniem, odkupionym dzięki logice, która łączy początki i końce rzeczy (…). W tym tkwi prawdziwa podstawa wartości sztuki, ponieważ właśnie sztuka, i tylko ona, może nam to podarować.” Ta książka jest napisana z perspektywy filozoficznej na temat piękna, to nie jest historia. Zawiera wiele otwartych pytań i zachęca do zbadania tematu głębiej. Bardzo inspirująca książka.

Lektura Dziennika Sándora Márai przyspiesza intelektualne dojrzewanie. To jest książka „skok milowy” — w swej kategorii na przestrzeni lat nie daje się wielu podobnym wyprzedzić! Jest w niej tak dużo i na każdy temat, że aż nie warto szybko czytać. Chce się przebywać w towarzystwie S. Márai - w tak dobrym towarzystwie ! — który pisze frapująco i mądrze. Pomimo, że sporo lat upłynęło od napisania, treść nadal jest żywa, aktualna. Przyjemnie jest przekonać się, że w wielu poglądach nie jesteśmy odosobnieni — Sandor Márai też się bulwersował, przejmował i nie raz żachnął! Czytając ma się poczucie niezwykłej bliskości z pisarzem. Przyznam się, że jest to książka, w której mam najwięcej zaznaczonych stron. Pastelowy pióropusz plastikowych plasterków powiewa z prawego brzegu książki :) Ponad wszystko przebija się Sándora Márai postawa — człowieka świetnie wykształconego, z dobrej rodziny. Był uprzywilejowany od samego startu, mógł korzystać, fetować, a jednak całe życie poświecił na doskonalenie myśli — niosło go jakieś godne naśladowania posłannictwo. Czytajmy ten mistrzowski Dziennik, może doczekamy się wydania kolejnych fragmentów. Brawo Tłumaczka, za wybór doskonały także :)

Miałem trochę zgryz z oceną. Z jednej strony biografia Rubinsteina jest tak barwna i pełna, że już w zasadzie nie wiem, co budzi większy podziw: jego fortepianowa wirtuozeria czy też niezwykłe umiłowanie życia i czerpanie z niego garściami. Lista wybitnych osobistości, które spotkał na swojej drodze – od wielkich kompozytorów po artystów i polityków – może przyprawić o zawrót głowy. Z drugiej strony książka jest wymagająca i obnażyła zupełnie moje braki w dziedzinie muzyki klasycznej. Te wszystkie sonaty, koncerty, mnogość wykonawców i autorów w dużej mierze zlewały się w jedno i często nużyły. Pewnie ktoś bardziej wyrobiony w temacie może mieć inne zdanie, ale dla takiego laika jak ja te spore fragmenty były trudne do przebrnięcia. Zwraca też uwagę fenomenalna pamięć do szczegółów – nic dziwnego, w końcu był cudownym dzieckiem, które już w wieku trzech lat grało na fortepianie. Brakowało mi jednak szerszego tła historycznego, kiedy już się pojawiało, to były to bardzo interesujące smaczki. Oby druga część, obejmująca okres po 1918 roku, miała tego trochę więcej, bo pomimo pewnego niedosytu ten życiorys jest na tyle fascynujący, że sięgnę po resztę.

Ta książka to prawdziwa uczta dla wielbicieli malarstwa. Dla każdego innego czytelnika może być, jak sądzę, nudnawa i męcząca. Nieciekawe życie wielkiego impresjonisty jakim niewątpliwie był Camille Pissarro (bieda, długi, bieda, długi, bieda, długi plus ciągle przeprowadzki, znowu bieda i długi...) podane w zbeletryzowanej formie okazuje się nie tylko strawne, ale wręcz wciągające. Czytelnik, uczestnicząc w wirze życia malarzy-biedaków, którzy ciągle walczą o uznanie i przetrwanie, przechadza się razem z nimi po przebudowywanym przez Napoleona III Paryżu, czuje się tak, jak gdyby również tam był. Wielkie (dziś) nazwiska (Corot, Delacroix, Ingres, Coubert, Cezanne, Monet, Whistler, Sisley,Renoir,Zola, von Gogh, Gauguin i wiele innych) pojawiają się na kartach powieści wcale nie przelotnie. Ich losy śledzimy często równolegle z losami głównego bohatera. Dodatkowo autor zamieścił mnóstwo wiadomości o wydarzeniach z malarstwem zupełnie niezwiązanych, z dziedzin takich jak medycyna, literatura, historia, polityka i militaria, co dodatkowo wzbogaca obraz tamtych lat. Ciekawe są również obficie cytowane opinie krytyków na temat nowego kierunku w malarstwie – rzadko pozytywne, zazwyczaj ironiczne, prześmiewcze lub wręcz miażdżące. Główny bohater, co tu dużo mówić, wzbudza (w każdym razie we mnie) uczucia ambiwalentne. Z jednej strony sympatię dla kogoś, kto dąży do celu uparcie i bez wytchnienia, z drugiej kogoś, kto skazuje rodzinę na wieczną biedę (wręcz nędzę) i tułaczkę. Najpaskudniejszą postacią, wyjątkowo denerwującą, okazuje się , nie wiadomo dlaczego bezkrytycznie przez malarza kochana, matka. Toż to nasza, wypisz-wymaluj, jakże znajoma, Pani Dulska z obrzydliwej powieści Gabrieli Zapolskiej. Obszerne opisy jej zachowania wobec syna czytałam naprawdę ze wstrętem, a równocześnie z refleksją, że jednak kołtuństwo to rzecz powszechna wszędzie... Zaletą i jednocześnie wadą książki są makaronizmy. Dla wielbicieli języka francuskiego ciekawe (wynotowałam sobie wiele wcześniej nieznanych przysłów i idiomów), dla zwykłego czytelnika - prawdopodobnie denerwujące. “Bezmiar sławy” to książka z nielicznej grupy tych, które czytałam ze smartfonem w ręku. Wyszukiwanie wymienianych artystów, a przede wszystkim ich dzieł w Internecie wydłuża co prawda czas czytania, daje jednak ogromną przyjemność z równoczesnego poznawania nieznanych czasem obrazów (największą radość sprawiają oczywiście te , które się widziało “na żywo”). Niestety, nie wszystkie można odszukać, a niektóre okazują się mieć odmiennie brzmiące tytuły co utrudnia ich odnalezienie. Jednak zdecydowanie warto. Jak dla mnie – fantastyczna, bardzo wartościowa książka. Jedyna poważna wada to jej wydanie w jednym tomie. Dlaczego, u diaska, w obrzydliwym PRL-u można było tak opasłe pozycje wydawać w dwóch lub trzech, a obecnie wydawcy upierają się przy jednym? Drętwiejące ręce, trudności z wygodnym otworzeniem książki – to cena, którą trzeba za jej czytanie zapłacić ...

Odświeżająca lektura, powrót po latach. Światopoglądowo już jestem gdzie indziej, niż w czasach pierwszego czytania tych esejów, ale sposób pisania, wiedza, oczytanie i kultura bycia autora przebijają z każdego zdania. Doskonały przewodnik dla szukających lektur. No i wzór dla tych, którzy jeszcze cały czas wierzą w coś, co kiedyś nazywano "formacją intelektualną", a co dziś zaginęło.

Niesamowita jest to książka, bo o niesamowitej postaci. A przy tym bardzo taka ludzka. Kolejne strony to wspaniała gawęda o człowieku. Czytając można przeoczyć, że właśnie było o napisaniu "Etyki solidarności", czy innego szeroko znanego dzieła, bo to jakoś takie zwyczajne było dla księdza profesora. Ot napisał. Nie jest to tylko opis życia jednego człowieka, ale raczej opis czasu, w którym on żył. Kończy się smutno, bo główny bohater umiera. Ale tak wiele zostało do poznania. Ta książka to świetnia pozycja. Obowiązkowa dla nie tylko dla tych, którzy chcą czytać o Tischnerze, albo o czasach słusznie minionych i początkach III RP. Obowiązkowa jest też dla tych, którzy chcą być wolni i myśleć.

Mądre przemyślenia na temat jakości życia, tego, co dla każdego z nas fundamentalne: sens życia, miłość, cierpienie, umieranie... Prof. Tadeusz Gadacz pisze o tym zwięzłym, zrozumiałym językiem, odwołując się do starożytnych filozofów, ale także do literatury i własnych doświadczeń. Dobra do snucia własnych refleksji. Powinno się mieć ją tuż przy łóżku i sięgać po nią ciągle.