Polowania na czarownice

Mimo ciekawego tematu nie jest to bynajmniej książka, którą czyta się z wypiekami na twarzy. Jest to bowiem rozprawa naukowa, podsumowująca w sposób zwięzły i pozbawiony emocji ten niechlubny rozdział w dziejach świata, jakim było polowanie na czarownice. Autor rozprawia się w niej z kilkoma mitami, a przede dowiadujemy się, że brak nam wielu danych, aby wyrokować w różnych kwestiach. Książka jest dobrze ustrukturyzowana i napisana zwięźle, co może zachęcić czytelnika poszukującego wprowadzenia do tej tematyki. Jednak polecam przede wszystkim osobom zainteresowanym tym tematem ze względów naukowych.

Opis na LC podaje, że jest to mitologia bez stylizowania na bajki - zdecydowanie się z tym nie zgadzam. Dialogi wydają się być dosyć często infantylne czy sztuczne. Czuć też momentami powtarzalność historii i bohaterów. Myślę, że można było skondensować losy poszczególnych postaci, i w ramach jednego rozdziału opisać różne wersje danego mitu, zamiast rozbijać to na kilka rozdziałów o mniej znanych postaciach. Książka ma 700 stron, spokojnie można to było skrócić. Nadal jest to pozycja godna polecenia, zawierająca zarówno powszechnie znane opowieści uzupełnione o niekoniecznie znane szczegóły, jak i mity o postaciach szerzej nieznanych. Mitologia z całą jej brutalnością, hipokryzją bóstw i słabościami herosów pokazuje, że nigdy nie było żadnych "starych, dobrych czasów". Ludzie zawsze potrafili być zarówno odważni, jak i okrutni; romantyczni, jak i perwersyjni; mądrzy i sprytni, jak i głupi i naiwni.

Po przeczytaniu tej księgi, człowiek ma wrażenie jakby przeczytał wszystkie książki świata. Wszystkie księgi, mity i legendy jakie stworzyła ludzka cywilizacja. Oczywiście przesadzam - ale takie właśnie uczucie jest we mnie tuż po ukończeniu "Złotej Gałęzi". Dzieło znamienite, które na zaledwie 500 stronach uczy nas o genezie i znaczeniu ludzkich mitów oraz o tym jak przenikają się one wzajemnie, a ich echa słychać poprzez czas i przestrzeń, poprzez wieki i kontynenty. Książka ta daje czytelnikowi ogromną wiedzę, inspiruje do dalszych poszukiwań, a także uczy szacunku do rytuałów, obrzędów i obcych kultur. Bo choć różne populacje modlą się do różnych bogów, to tak naprawdę wszyscy myślimy tymi samymi schematami i jesteśmy do siebie bardziej podobni niż nam się wydaje.

To nie jest łatwa książka do czytania przy kominku, ani tekst naukowy - i o tym trzeba pamiętać podczas lektury. Choć większość teorii autora została obalona przez specjalistów, co również należy mieć na uwadze, moim zdaniem warto po nią sięgnąć, jeśli jest się miłośnikiem dawnych wierzeń, tradycyjnych opowieści i wysiłku intelektualnego. Graves nie wpiera, a zachęca czytelnika do myślenia i wysnuwania własnych wniosków, zaś jego wiedza na temat mitologii jest ogromna. Lektura bardzo trudna, naszpikowana danymi i wymagająca skupienia, ale w zasadzie obowiązkowa dla religioznawców i wszystkich, którym bliskie jest współczesne zainteresowanie czarami i pierwotną magią

To książka, która wymaga skupienia i pewnego samozaparcia. Jak też ogólnej orientacji w kierunkach polityki europejskiej końca średniowiecza. Wysiłek opłaca się - Samsonowicz całościowo opisuje koloryt epoki, pozwala jej dotknąć w sposób doskonalszy niż książki skupiające się tylko na polityce, kampaniach i bitwach. Choć trzeba się przygotować na to, że to nie opowieść, gawęda, tylko kawał solidnego eseju historycznego, momentami dość wymagającego dla czytelnika.

Pierwszy raz z książką miałam styczność będąc nastolatką. Jak można się domyślić lektura nie należała do najłatwiejszych, mimo to uświadomiła mi dwie ważne kwestie. Po pierwsze, mitologia egipska to nie zbiór opowiastek wymyślonych przez poetów, a zmieniające się na przestrzeni wieków koncepcje, mające swoje źródło w drobiazgowej obserwacji otaczającego świata- za równo natury, jak i polityki. Po drugie, ikonografia, sztuka i architektura stanowią jej nieodzowne dopełnienie. Książka zachęciła mnie do dalszych poszukiwań i po latach mogę do niej wrócić z wielkim sentymentem. Profesor Niwiński jest jednym z największych polskich egiptologów i należy, niewątpliwie, do grona pasjonatów swojego zawodu. Wszystkich zainteresowanych Krajem Faraonów z czystym sercem odsyłam do jego książek. Laikom natomiast radzę uzbroić się w tablice chronologiczne (by nie zgubić się w dynastiach) oraz „symboliczną wyobraźnię”, bez niej zabawa traci sens :)

Starożytny Egipt wciąż pasjonuje. Zaś egiptologia jest dyscypliną raczej ścisłą, wciąż ukazują się nowe wyniki badań, nowe odkrycia. Osoby zainteresowane tematami egiptologicznymi zmuszone są do aktualizowania wiedzy. Niniejsza recenzowana książka jest dziełem przekrojowym - obejmuje swą treścią czas od od początków Egiptu do po okres dostania się pod wpływy perskie i hellenistyczne. Lektura - szczerze przyznam - zajmuje trochę czasu. Ale nie będzie to dla Was - Drodzy Czytelnicy - czas stracony. Obok zawikłanej historii politycznej - mamy plastyczne opisy życia codziennego, starożytnych Egipcjan, a także mnóstwo ciekawostek. Między innymi na temat balsamowania zwłok. Jak wiemy - starożytni Egipcjanie wierzyli, że dusza po śmierci będzie trwać, dopóki zwłoki będą w nienaruszonym stanie. W publikacji jest mnóstwo zdjęć, map, wykresów, schematów, ilustracji, a także kolorowych i czarno białych zdjęć. Są też zamieszczone tablice genealogiczne. Jak na początku wspomniałem - odkryć wciąż przybywa, ale książka Grimala jest dziełem przekrojowym, więc można śmiało po nią sięgnąć , między innymi planując wypoczynek w Egipcie.

Spodziewałem się czegoś głębszego. Zaskakująca może być najwyżej dla kogoś, kto o średniowieczu wie tylko tyle, że było: ciemne, mroczne, brudne, przesądne, zacofane i „zwalczało naukę”. Dość pobieżne studium zagadnień związanych z ciałem (ubiór, dieta, współżycie, higiena, sztuka, medycyna, pogrzeby…). Mam wrażenie, że środowiska akademickie, zmuszone pisać o czymkolwiek, by zdobywać tytuły i pieniądze, mnożą niepotrzebnie kategorie i rozbijają na części pierwsze zagadnienia, które stają się niewiele mówiącą papką oderwaną od czegokolwiek. Nie dowiedziałem się niczego, czego bym wcześniej nie wiedział z innych ogólnych książek o średniowieczu. Mało tego, wiele tu rzeczy, które są po prostu ogólnoludzkie, niezależne od epoki: „Nasze pokolenie ma tę silnie zakorzenioną przywarę, że odrzuca wszystko, co zdaje się pochodzić od nowożytnych. Toteż kiedy zaświta mi jakiś własny pomysł, gdy chcę go upublicznić, to przypisuję go komuś innemu i oznajmiam: «to powiedział taki a taki, nie ja», żeby zaś uwierzono mi całkowicie, o wszystkich moich poglądach mówię: «wykoncypował je ten a ten, nie ja». Ażeby uniknąć kłopotów stąd, że inni będą myśleć, iż ja, ignorant, z własnego umysłu wysnułem idee, robię tak, by sądzono, że są one owocem moich studiów arabskich. Tak więc bronie sprawy Arabów, nie swojej”. Kiedy zatem lekarz średniowieczny stosuje metodę wydającą mu się nową, oznajmia, że wyczytał ją u Galena. Co sugeruje, że medycyna średniowieczna nie tkwiła w takiej stagnacji, jak próbuje się nam wmawiać”. Przecież to była standardowa praktyka w starożytności wśród filozofów i jest ona stosowana przez naukowców do dziś! Książka nie jest zła… ale dla mnie nie wnosi niczego nowego. Obala dużo utartych współczesnych przesądów i to właściwie jej największa zaleta. Ale są też takie przesądy, które powiela: „To średniowiecze jest zdecydowanie męskie – pisze Georges… gardzą nimi”. [kobietami] Nie powiedziałbym, aby miało to cokolwiek wspólnego ze średniowieczem, a raczej z ogólnym nieuporządkowaniem wewnętrznym i kompleksem niższości (co można zaobserwować u Schopenhauera czy Nietzschego). W każdej epoce kobietami pogardzano i je czczono - wszystko zależy od indywiduum. Tutaj kuleje "metoda naukowa" - wystarczy, że wielu autorów pism pogardzało kobietami, historycy wnioskują, że tak robiło całe społeczeństwo. A czy dziś, w przestrzeni prywatnej wolni jesteśmy od pogardzania? Śmiem w to wątpić. Uściślając, nie twierdzę, że w średniowieczu nie gardzono kobietami - twierdzę, że nie jest to charakterystyczna cecha średniowiecza. ----------------------------------------------- „Niektóre z nich [analogii] korzystały z pośrednictwa doktryn filozoficznych: bez wątpienia pomysł, że celem nie może być rozkosz, wpoili chrześcijaństwu raczej filozofowie niż lekarze. Ale istnieją bezpośrednie kontynuacje: traktat Bazylego z Ancyry o dziewictwie – jego autor uchodzi zresztą za byłego lekarza – posługuje się wprost rozważaniami medycznymi. Święty Augustyn wykorzystuje Soranusa w polemice przeciw Julianowi z Eclanum. Gdyby ograniczyć się do wspólnych rysów, można by sądzić, że etyka seksualna przypisywana chrześcijaństwu czy nawet współczesnemu Zachodowi była już w pełni ukształtowana, przynajmniej w istotnych zarysach, w epoce największego rozwoju kultury grecko-rzymskiej. Ale świadczyłoby to o niezauważeniu fundamentalnych różnic, związanych ze stosunkiem jednostki do siebie, czyli ze sposobem, w jaki owa jednostka zmienia te recepty w osobiste przeżycie”. „(…) z nieznajomości czasów minionych wypływa nieuchronnie niezrozumienie teraźniejszości. Ale również daremne będą zapewne próby zrozumienia przyszłości, jeżeli się nie wie nic o dniu dzisiejszym”. Marc Bloch „Homoseksualizm najpierw potępiony, później tolerowany – do tego stopnia, że, jak twierdzi Boswell, w XII w. w samym łonie Kościoła ukształtowała się kultura „gejowska” – od XIII w. staje się zboczeniem porównywanym niekiedy do kanibalizmu”. „Grunt pod ten wielki chrześcijański zwrot ciała przeciw sobie był już poniekąd przygotowany. „Chrześcijanie absolutnie niczego nie stłumili, to zostało już dawno zrobione”, oznajmia wręcz Paul Veyne”. „Jednak dzięki temu kunszt lekarski uzyskał popularyzację własnych metod i nobilitację własnego wizerunku. Ojcowie Kościoła, myśląc o świecie w kategoriach medycznych, zapewnili tej sztuce rozmach i godność bez precedensu, choć bywała ona często wyśmiewana bądź szkalowana”. „W tej kwestii czarna legenda obskuranckiego średniowiecza trzyma się uporczywie, „gdyż Kościół nigdy wyraźnie nie zakazywał rozcinania ludzkich zwłok”, przypomina Danielle Jacquart”. „Wbrew utartej opinii ludzie średniowiecza nie nienawidzili nagości”. „Tak jak zniknięcie stadionów podkreśla zanik sportu w średniowieczu [sportu a nie kultury fizycznej – wtrącenie moje], tak też zniknięcie term – zanik publicznych zakładów kąpielowych. Z tego powodu Michelet napisał w Czarownicy: „Ani jednej kąpieli przez tysiąc lat”. Stwierdzenie to fałszywe: w średniowieczu kąpano się. O kąpielach indywidualnych i domowych w tej epoce wiemy jednak niewiele”. „Trzeba było dopiero renesansu, aby w Europie zaczęto potępiać nagość, , publicznie praktykowaną coraz rzadziej. W średniowieczu mężczyźni i kobiety ani w łaźni, ani w łóżku nie odrzucają nagości”.

Dawno mnie żadna książka tak nie wymęczyła. Czytana przez prawie miesiąc. Napisana ponad 100 lat temu po holendersku. Przetłumaczona po wojnie na niemiecki. W latach 60-tych z niemieckiego na polski. Ogromne ilości cytowań w językach francuskim, niemieckim, angielskim, łacińskim - często bez tłumaczenia - masa archaizmów (niektórych nie znalazłem w internecie np "pasztet" w którym grała orkiestra)- całe strony przypisów. Książka niestety raczej dla biegłego erudyty, którym nie jestem. Między okładkami jest historia późnego średniowiecza - czyli głównie XV wiek - koncentrująca się na pograniczu Burgundii i Francji. Książka często wskazywana jest jako dzieło przełomowe - po raz pierwszy tak mocno koncentrujące się na mentalności ludzkiej analizowanej przez pryzmat kultury. Nie ma tu chronologicznych opisów wojen, wynalazków czy koronacji. Mamy rodziały podzielone wg najbardziej typowych ideologii świeckich i religijnych oraz z podziałem na rodzaje dostępnej wtedy sztuki z wywodami autora co ona oznacza dla pobudek ludzi tamtego okresu. Jeśli chcemy poznać co kierowało życiem w tej schyłkowej epoki myślę, że warto sięgnąć po tą pozycję.

Na wstępie krótkie Ad vocem do niektórych przeczytanych poniżej opinii, jeśli ktoś po lekturze tej książki stwierdza, że autor podaje tylko kto ile i za co musi konkretną ilość solidów zapłacić to zdecydowanie nie załapał przesłania książki. Średniowiecze, a szczególnie to wczesne przez wiele lat uważane było za epokę ciemną, zacofaną, bez praw i reguł, gdzie wygrywał ten Pan, który najlepiej oddzielał mieczem głowę od tułowia swojego oponenta. Karol Modzelewski pokazuje, że wczesnośredniowieczna, barbarzyńska europa budowana była na silnej wspólnocie (nazywanej przez niego krewniaczą), ukazuje rozbudowane "barbarzyńskie" prawa i obowiązujące w tych wspólnotach zasady. Praktycznie każdy z większych barbarzyńskich ludów posiadał swoje prawo zwyczajowe, które później zostało również spisane na pergamin jak Lex Salica, Lex Ripuaria, Lex Burgundionum, Lex Longobardorum itd. K. Modzelewski w ciekawy sposób przedstawia jak kształtowała się sytuacja społeczna w określonych barbarzyńskich społecznościach/plemionach. Autor pokazuje przy okazji ogromny rozgardiasz jaki tam momentami panował pod względem tego, że w danym plemieniu możemy mieć "kilku królów, książąt, wodzów itp." Fakt, autor bardzo ciekawie to opisuje, korzystając z dokładnie znanych mu źródeł historycznych, natomiast brakowało mi pewnego usystematyzowania, może zachowania chronologii w tym momencie. Brakło ewentualnego odwołania do wcześniej ukształtowanych koncepcji/przemian (niektórych już przestarzałych co prawda ale ich wspomnienie zawsze pokazuje kierunki rozwoju badań) w systemach rządów barbarzyńskich społeczności: Volkskönigtum, Sakralkönigtum, Heerkönigtum. Generalnie autor w dobry sposób obrazuje, że nawet w tej "barbarzyńskiej" społeczności nikt nie mógł sobie pozwolić na wszystko, gdyż w tej krewniaczej wspólnocie krwii panują określone zasady, a ich złamanie będzie kosztowne nie tylko dla samego złoczyńcy ale i dla jego wspólnego kręgu. Pozycja na pewno potrzebna, bo zwraca uwagę nie tylko na germańskie plemiona i ich zasady, ale również na nasze społeczności słowiańskie oraz ich zasady i obyczaje. Książkę serdecznie polecam.

Leksykon taki sobie, ale ma pewną ukrytą zaletę - świetnie pokazuje jak średniowieczni i nowożytni kronikarze (także ci znani, o których uczyliśmy się w szkole) przekręcali, zmieniali, budowali własną narrację, a czasem nawet zmyślali wybrane wydarzenia oraz postaci historyczne.

Zauroczył mnie wstęp autorów, którzy postanowili skorzystać nie tylko z popularnych i naukowych źródeł, ale także z pisarzy, poetów i fantastów. Niestety, nie zauważyłem tego w praktyce. Największym mankamentem jest jednak to, że całość sprawia wrażenie nieopracowanych notatek i fragmentów, wielokrotnie się powtarzających. Rzeczowe opisy zdarzają się bardzo rzadko, a przeważają wyrwane, surowe fragmenty oraz "zeznania świadków". Najbardziej denerwowało mnie czytanie po dziesięć razy tego samego. Przykładowo: Upiór -> upier, upir upirz, upierzyca, upiorzyca, ąpir, bezkost, dydul, łap, łupior, łupi, łupir, łupirz, marcholt, marchołt, marchułt, martwiec, mrec, niełop, opi, poczwara grobowa, strzyga, strzygoń, wampir, wampirz, wąpir, wąpierz, wąpirz, wąpiór, wąpior, wampierz, wampirzyca, wąpierz, wieszczy, wieszczyca, wpyr, wupi, wypiór, żywy trup - niemal każde z tych haseł, ujęte jest razem i osobno, a przy wielu powtarzane są dokładnie te same informacje obok unikalnych fragmentów, które właściwie dodają coś innego do wszystkich pozostałych haseł i wzajemnie je poszerzając. Kolejny przykład: lelek i Lelek traktowany jest jako osobne hasło, już pomijając to, że lelek ma 4 pozycje oraz osobnym hasłem są także lelki w liczbie mnogiej. Ogółem ponownie kończymy w miejscu, w którym większość demonów wyglądała tak samo, robiła to samo, tak samo powstawała i tak samo z nimi walczono, z tym że w jednej wsi na dane zjawisko mówili rusałka, a w innej wodna pani, w kolejnej brzeginia, a na wschodzie wiła itp itd. Zdecydowanie wolę bardziej literackie opisy rozbudzające wyobraźnię, także o wiele lepszym wyborem będzie "Bestiariusz Słowiański" Zycha i Vargasa albo książki o mitologii słowiańskiej. (Prostując zamieszczone tu komentarze - ta książka nie opisuje "wszystkich bóstw słowiańskich", a ledwo zahacza o najbardziej znane.)

„Człowiek Średniowiecza” to praca zbiorowa pod redakcją francuskiego historyka Jacques'a Le Goffa, w której znajdziemy 10 szkiców autorstwa wybitnych znawców średniowiecza, w tym Bronisława Geremka. Celem książki jest przedstawienie człowieka wieków średnich w zależności od miejsca, które zajmował w swoim życiu. Średniowiecze jawi nam się jako jedna z najbardziej sztywnych pod względem społecznym epok w dziejach, w której każdy miał swoje określone miejsce w idealnej drabinie feudalnej. Ale czy na pewno? Warto sięgnąć po tę książkę, aby odkryć, jak wiele powszechnych sądów o średniowieczu nie jest do końca zgodnych z prawdą historyczną. Każdy z 10 rozdziałów książki poświęcono konkretnej grupie społecznej, która występowała w omawianej epoce. Oczywiście, w ograniczonej formie tego opracowania nie było możliwe szczegółowe omówienie całego spectrum średniowiecznego społeczeństwa, dlatego autorzy skupili się na kilku określonych, największych i najbardziej znaczących grupach. Warto dodać, że każda z tych grup spokojnie mogłaby się stać podstawą do osobnej pracy monograficznej. W mojej ocenie najwartościowsze są części poświęcone przedstawicielom mieszczaństwa (rozdziały „Mieszczanin i życie w mieście”, „Kupiec”, a także częściowo z tym związany rozdział „Człowiek marginesu”). Trochę rozczarowujące dla mnie było natomiast rozdziały poświęcone chłopom (zbyt ubogi, jeśli weźmiemy pod uwagę stosunek ilościowy) i intelektualistom średniowiecza (szkic za bardzo „tonie” w omówieniu wybitnych intelektualistów epoki, a za mało ukazuje funkcjonowanie ich jako grupy społecznej, ale to oczywiście moja opinia). Wbrew moim obawom natomiast całkiem ciekawy i sprawnie napisany okazał się rozdział IX, poświęcony świętym. Całość książki oceniam jako naprawdę wzorową pozycję, która nie tylko przysparza wielu informacji o ludziach żyjących w średniowieczu, ale także może stanowić przyczynek do dalszych poszukiwań. Wbrew obiegowym opiniom, średniowiecze w ujęciu autorów staje się epoką bogatą dzięki swojej różnorodności. Z jednej strony bowiem mamy do czynienia z odgórną i ideologiczną próbą zamrożenia społeczeństwa w ramach sztywnej drabiny feudalnej (czyli podziału na tych, co pracują, tych, co się modlą, i tych, co walczą), z drugiej natomiast z podskórnym procesem rozsadzania tych podziałów, które nie były w stanie zatrzymać dynamizmu i ruchliwości człowieka wieków średnich. Książka „Człowiek Średniowiecza” pokazuje, jak jednostka, wtopiona w swoją grupę społeczną, wymyka się sztucznym schematom, stopniowo odmieniając oblicze tej długiej epoki historycznej. Książka jest dziełem profesorów akademickich, zatem niekoniecznie jest łatwa w odbiorze dla przeciętnego czytelnika, ale już miłośnicy historii, a średniowiecza w szczególności, nie powinni mieć większych problemów z jej przeczytaniem. Warto również uwzględnić, że mając do czynienia ze zbiorem szkiców różnych autorów, jedne mogą być napisane ciekawiej od innych, ale wszystkie na pewno zawierają ogrom informacji.

Książka została napisana w języku duńskim, ale polski wydawca postanowił, że zrobi przekład z angielskiego przekładu. Stąd nieco kalek językowych, braku zrozumienia sensu wywodów i paskudna okładka z rogatym hełmem, choć wikingowie jako żywo takowych nie nosili. Poza tym treść z gatunku tych podstawowych, raczej jako wprowadzenie niż kompleksowe ujęcie tematu.

Kilka słów o książce. Polski tytuł książki dobrze streszcza całość dzieła, jest to skrótowa opowieść (wzbogacona ilustracjami) o drodze formowania się kompleksu czarownictwa (obszaru europejskiego) w materii historii. Przez czarownictwo nie rozumiane są tu czaro dzieje, czy historia "doktryn" okultnych, a splot: czarów, religii pogańskich, folkloru, herezji chrześcijańskiej, teologii i sądów inkwizycyjnych. Natomiast w obrębie tej matrycy sformułowane zostają problemy m. in. źródłosłowia; przesądu; greckiego zróżnicowania magii na teurgię, mageię oraz goïtię; węzła utożsamienia idei kobiecości z ideą diaboliczności; współczesnego czarownictwa (wiccan, postcrowleyowców), etc. Dwa słowa krytyki. Pierwsze wiąże się z prezentacją tematu, która to, przedstawiona przez autora-historyka, wyczerpuje się na rekonstrukcji ruchu idei i formowania się kompleksu czarownictwa, tym samym zbyt słabo akcentując jej filozoficzne ugruntowanie (jej "życie wewnętrzne"). Co prawda w książce autor kilkakrotnie nieśmiale odsłania swoją sympatię jungowską, acz jest to tylko "puszczenie oka" w stronę czytelnika. Nie istnieją wszak "słowa neutralne", za każdym z nich kryje się jakaś filozofia. Drugą zaś kwestią jest problematyczna redakcja polskiego wydania. Otóż, z niewyjaśnionych powodów, postanowiono usunąć z książki numerowane przypisy, równocześnie pozostawiając same odnośniki do danego przypisu. Tym większe zdziwienie budzi ów zabieg, że pozostawiono przypisy asteriskowe. Ponadto pozbyto się całej zagranicznej bibliografii, w zamian wprowadzając rodzime tytuły. Sam fakt dodania ich, jednakże, nie rekompensuje nieobecności pozycji wymazanych. Słówko wieńczące. Książka sześciogwiazdkowa ze względów sentymentalnych, czterogwiazdkowa ze względów merytorycznych. Jako uzupełnienie lektury - acz niewyczerpujące - można polecić książkę Paolo Lambardi'ego "Filozof i czarownica. Rozum i świat magiczny".

Manuskrypt przetłumaczony na język polski. Pokazuje jak działała instytucja inkwizycji i jakimi krokami kierowała się by ująć heretyków. W sumie są mniej kategoryczne niż słyszało się na lekcjach historii. Ciekawe, choć zaszłości językowe troszkę utrudniają odbiór.

Książka stanowi ciekawe wprowadzenie do tematu życia późnośredniowiecznych mieszczan, każdy rozdział w zasadzie stanowi wartościowy wstęp do tematyki mieszczańskiej epoki późnego średniowiecza. Polecam z tą książką zacząć przygodę każdemu, kto jest tą tematyką zainteresowany. Szczególnie, że każdy rozdział kończy się odnośnikami bibliograficznymi.

Książka opowiada historie rodziny Borgiów, która rządziła Watykanen i prowadziła wojny na Pólwyspie Apenińskim na przełomie XV I XVI wieku. Książka zawiera opis głównych wydarzeń z zycia tej rodziny (na tyle, na ile można było je odtworzyć) oraz syntezę opinii rożnych historyków. Autor także na końcu książki zdobywa się na własną ocenę opisywanych postaci. Minusem tej książki jest pokazanie wydarzeń bez zarysowania szerszego tła historycznego, przez co wielość opisywanych historii powoduje, że bez wiedzy historycznej na temat ówczesnego Pólwyspu Apeninskiego (wtedy na miejscu obecnych Włoch istniały różne księtwa/państewka) książkę czyta się ciężko. Mimo wszystko duży szacunek dla autora za pracę nad researchem i podsumowanie wydarzeń z zycia Borgiów w jednej książce.

Poważna praca znanego egiptologa. Raczej dla mocno zainteresowanych. Z całą pewnością nie dla tych, którzy spodziewają się opisów kampanii wojennych, intryg dworskich itp.Rzetelny wykład ewolucji osadnictwa i architektury, struktur społecznych, administracji, sposobów rozliczeń handlowych.

Fenomenalny esej, w którym era średniowiecza jest ukazana, wbrew powszechnym opiniom, że był to regres, jako okres rozwoju. Ogromny wpływ miała miała wiara, która była odzwierciedlana w architekturze, kulturze, sztuce. Wraz z nią sięgnięto po dzieła starożytnych mężów, które wracały z odmętów historii i miały ogromny wpływ nie tylko na nauki przyrodnicze, jak i na literaturę. Esej napisany jest z niezwykłą miłością i poetyckością. Czytelnik nie raz czuje się, jakby obcował z opisywanymi przedmiotami, przechadzał się po tamtej epoce. Pozycję gorąco polecam.