Poezja dla początkujących

Cudowna, niesamowita, oniryczna podróż poety w czasie i w przestrzeni historycznej. Z symbolicznego Tomi, gdzie na wzgórzu króluje kolorowy uniwersytet przerobiony z dawnego szpitala, a poeta sugeruje , że w razie potrzeby( zaraza, w domyśle Covid)mozna zrobic ruch wstecz i awaryjnie przekształcić go z powrotem w szpital, przebierając kadrę naukową w białe kitle i pozostawiając feudalną hierarchię stanowisk. Rektor to ordynator, asystentki to pielęgniarki, a jedynie doktorzy , zgodnie z nazewnictwem, zachowują te same stanowiska i czynności - leczą, może nie umysły , a raczej ciała. Z tego więc Tomi, tak naprawdę nie ma ucieczki, bo ten który jest na nie skazany, wciąż poszukuje związku z tym miejscem , pogodzenia z niedopasowaniem, znajdując w zamian pustkę, miejsca obce i ślady własnej nieobecności. Pisze więc próbując znależć lub odzyskać coś co kiedyś, jak mniema , utracił. Ta utrata , jak pisze, jest tożsama z samym zyciem i jest absolutna, a to co ma jest niewiarygodnie piękne i pięknieje kazdego dnia. Zachęcam bardzo do przeczytania, mieszkanka Tomi, miejsca postoju...

Ostatni tom wybitnego tryptyku Herberta o "złotych wiekach" sztuki i cywilizacji europejskiej. Z recenzji Andrzeja Franaszka: Można byłoby powiedzieć, że głównym bohaterem "Martwej natury… " jest XVII-wieczne malarstwo holenderskie, poeta zaś wybiera dla siebie malarzy mniej znanych, mniej oczywistych – takich jak Gerard Terborch albo autor tytułowego obrazu, tajemniczy, niezrozumiały do końca Torrentius, jak pisze Herbert: „Orfeusz martwej natury”. Jednak podobnie jak w "Barbarzyńcy w ogrodzie" także i tutaj historia sztuki, osobiste doświadczenie i interpretacja przykuwającego uwagę płótna nie pozostają w pustce, lecz łączą się z obserwacją krajobrazu, wiedzą historyczną, próbą zrozumienia mentalności społeczeństwa. Herbert nie chce być jedynie bywalcem sal muzealnych i choć w swoje szkice nie wplata już np. opisów przeżyć kulinarnych, jak czynił to wędrując po Włoszech czy Grecji, to w otwierającym książkę eseju Delta wyraźnie zaznacza: „moje dotychczasowe podróżowanie po Holandii odbywało się zawsze ruchem wahadłowym, wzdłuż wybrzeża – czyli, mówiąc obrazowo, od "Syna marnotrawnego" Boscha w Rotterdamie do "Straży nocnej" w amsterdamskim Muzeum Królewskim (…). Zdawałem sobie jednocześnie sprawę z mego ograniczenia, bowiem wiadomo, że idealny podróżnik to ten, kto potrafi wejść w kontakt z przyrodą, ludźmi, ich historią – a także sztuką, i dopiero poznanie tych trzech elementów przenikających się wzajemnie jest początkiem wiedzy o badanym kraju”. Stąd zmiana wcześniej wyznaczonej marszruty, wędrówka po holenderskiej prowincji, by odnaleźć pejzaż znany z obrazów, na przykład Jana van Goyena, ale też by doznać czegoś więcej, uczucia nieledwie mistycznego: „miałem uczucie, że wystarczy byle jaki pagórek, aby objąć wzrokiem cały kraj (…). Nie było to wcale uczucie dostępne pięknoduchom, a więc czysto estetyczne, ale jakby cząstka wszechmocy zastrzeżona istotom najwyższym – ogarniania nieobjętych obszarów z całym bogactwem szczegółów, traw, ludzi, wód, drzew i domów – to, co mieści się tylko w oku Boga – ogrom świata i serce rzeczy”. Stąd także chęć zrozumienia specyfiki holenderskiego społeczeństwa, odrębności jego etosu na tle Europy XVII stulecia. Herberta najwyraźniej fascynują mieszczańskie wartości Holendrów, ich trzeźwość, zdrowy rozsądek, praktycyzm. Zauważa właściwie nieobecność tematyki militarnej wśród płócien niderlandzkich mistrzów, podkreśla pokojowy duch społeczeństwa, a zarazem niechęć do epatowania abstrakcyjnymi wartościami: „wolność, o której napisano tyle traktatów, że stała się pojęciem bladym i abstrakcyjnym, była dla Holendrów czymś tak prostym jak oddychanie, patrzenie, dotykanie przedmiotów. Nie trzeba jej było definiować ani upiększać. Dlatego w ich sztuce nie ma podziału na to, co wielkie i małe, ważne i nieistotne, podniosłe i pospolite. Malowali jabłka, portrety kupców bławatnych, cynowe talerze, tulipany z taką cierpliwą miłością, że gasną przy nich obrazy zaświatów i hałaśliwe opowieści o ziemskich tryumfach” (Andrzej Franaszek, Dawni mistrzowie, fundacjaherberta.com).

O tym, że poeci umieją pisać listy. Mam trochę etyczny problem z czytaniem listów, bo wydaje mi się to jakimś strasznym naruszeniem prywatności i z lekturą takich rzeczy czuję się nie do końca komfortowo. No i, to być może niepopularna opinia, uważam, że im mniej się wie o autorze prywatnie, tym lepiej się odbiera jego twórczość. Tutaj mamy do czynienia z korespondencją w dużej mierze zawodową, choć przy tym bardzo serdeczną, przyjacielską i dowcipną. Nie jest to aż tak intymne i osobiste, jak dajmy na to listy miłosne, więc się człowiek czytający przynajmniej nie czuje jak ostatni oblech podglądacz. Poza tym trzeba przyznać, że jest to książka wybitnie pozbawiona jakiejkolwiek treści (szczerze mówiąc nie do końca czuję sens wydawania tego drukiem). Nazywanie większości z tych tekstów "listami" wydaje się wręcz lekkim nadużyciem - to bardziej liściki, króciutkie, często tylko kilkuzdaniowe, pozdrowienia na pocztówkach, dedykacje w książkach. Nie dowiadujemy się z tego zbyt wiele o autorach, ale otrzymujemy za to bardzo ciepły obraz łączącej ich relacji. No i nie da się ukryć, że literacko jest to perełeczka - napisana pięknie i uroczo, skrząca się od dowcipu i licznych literackich aluzji. Bardzo miła, przyjemna książka. Można przeczytać, ale chyba wyłącznie dla wrażeń estetycznych (bo i treść i wydanie urodne są wielce), i ewentualnie dla podniesienia na duchu.

"...bo też z biegiem stuleci niemiecka krew wymieszała się ze wszystkimi rasami europejskiego świata. Było to z pożytkiem dla innych, zapewne, a rzadko z pożytkiem dla nas". Wprawdzie następny paragraf nieco łagodzi tę niezaprzeczalnie übermenschowską konstatację, jednak jeśli Roth to wyjątkowo wrażliwy, tolerancyjny I kosmopolityczny przedstawiciel swojego pokolenia, ogólny obraz mentalności społeczeństwa niemieckiego lat 20. i 30. musiał być szczerze przerażający. To tylko jedno zdanie, w większości felietonów towarzyszyło mi jednak poczucie, że ten obserwator-erudyta, choć bardzo by chciał, nie może wyjść z pozycji protekcjonalnego pobłażania.

Skrawki, zapiski, wspomnienia, (?)- o tyle mi bliskie, że sama jestem na etapie poznawania Krakowa i studiowania w tym mieście. Ale to nie książka o Krakowie, raczej o życiu w nim, z dala od domu, o ludziach, spotkaniach, miejscach, troskach. Nie potrafiłam jej przeczytać jednym tchem, co jakiś czas pewien fragment. To jedna z takich książek, którą chciałabym mieć u siebie na półce.

Ebook Esej autobiograficzny o wydźwięku intymnym - nie mogłam przejść obok niego obojętnie. Uderzyły mnie przede wszystkim słowa: " Wszyscy szydzili z Hitlera malarza, a okazało się, że był akwarelista lepszym, niż wielu profesorów z polskich Akademii Sztuk Pięknych. Tak, malował zupełnie nieźle, żaden szyderczy śmiech tego nie przekreśli". Cóż z tego?! Zbrodni ludobójstwa, tego "teatru zbrodni o mocnym pięknie " też nikt nie przekreśli - nie ma takiej gumki, aby można ją wymazać! Zło przybiera się w piękne piórka, jak choćby wygląd tego oficera SS, o którym pisarz Chwin wspomina i zdjęcie jego załącza do tego eseju o pięknie. Dalej, Autor konfrontuje się z chrześcijaństwem, z jego przykrymi obrazami itp. Za przykład podaje Dostojewskiego, który był bliski utraty wiary, kiedy zobaczył w namalowanym obrazie brzydotę umęczonego Chrystusa. W związku z tym sięgnęłam do źródła nt twórczości Dostojewskiego- Studia Gdańskie XXI (2007)ks.Penke-Piekno Słowa Wcielonego u Fiodora Dostojewskiego. Dostojewski zawsze interesował się tematem piękna. U niego piękno, które zbawi świat odnosi się do Chrystusa. Esej jest frapujący, a sięgnęłam po niego zainspirowana tą lekturą jednej z moich znajomych portalu Lubimy czytać. Mój odbiór jest jednak różny od jej odbioru. Trudno, różnić się w duchu prawdy jest rzeczą ludzką.😘

Esej Brodskiego o nudzie, wygloszony do kończących Dartmouth College młodych ludzi to przewrotna pochwała tego stanu. Ucieczka przed nudą jest jego zdaniem niemożliwa, prowadzi tylko do frustracji. Lepiej się jej poddać, zachęca rosyjski poeta w tym ironicznym i w gruncie rzeczy optymistycznym tekście. Nuda to okazja, by się zatrzymać, pobyć tu i teraz. Erudycyjny drobiazg: 6.5/10

Zdecydowałam się na przeczytanie tej książki, aby poznać sens codzienności, dostrzeżenia dużego znaczenia w rzeczach małych. Ta książka jest właśnie o tym. I pomimo, że jest ciężka do czytania, to zostaje ze mną to, że uważność na codzienność, w czasach gdy szybkość życia przyspiesza, jest pewnym ratunkiem.

Dużo ciekawych wierszy poetów mało u nas znanych. Poszerza to horyzonty i pokazuje, co dla wielkiego poety było poetycko dobre i piękne. Ciekawe są też komentarze Miłosza przed każdym tekstem. Trzeba czytać powoli, bo ilość wierszy jest naprawdę duża, więc to pozycja do spokojnego delektowania się.

To fantastycznie erudycyjny, a zarazem bardzo autorski - by nie powiedzieć: intymny, jak przystało na esej - obraz życia i twórczości autora "Pani Bovary”. Zostałem zwłaszcza wręcz uwiedziony szerokim kontekstem kulturowym, prezentowanym przez Autorkę. A nie stroni ona także od komentarzy czy wręcz domysłów psychologiczno-społecznych co do swego bohatera. Ba, sięga także po - jakże to francuskie - szczegóły z jego życia seksualnego. Jest tam miejsce i na relację z innym mężczyzną, i ze słynną a toksyczną Lousie Colet, i z egipską kurtyzaną, i chyba z najważniejszą: angielską guwernantką jego siostrzenicy (która wprawdzie przetłumaczyła „Pani Bovary” na angielski, ale książka ta ukazała się na wyspach w przekładzie… córki Karola Marksa!) . Mimo że nigdy się nie ożenił, kobiety były dla niego ważne i to nie tylko jako obiekty seksualne, choć ten wymiar był dlań hmmm… nie bez znaczenia… Ale najbardziej rzuca się w oczy to, co było istotą i twórczości Flauberta, i jego samego czyli nienawiść do mieszczaństwa – a zatem do większości Francuzów. Nie znosił ich postawy rozumianej jako brak ideałów, ciasnota umysłowa, wąskie horyzonty i jeszcze węższe zainteresowania, przyziemność egzystencji, a zarazem łzawy sentymentalizm, pretensjonalność, małostkowość. Nie przypadkiem wiele tych cech przypisał najgłośniejszej postaci literackiej, jaką powołał do życia. A potem do śmierci. Za tę niechęć odpłacono mu pięknym za nadobne. W relacji z pogrzebu Flauberta Zola dziwi się, że w pogrzebie w Rouen nie uczestniczyli w zasadzie mieszkańcy miasta, a przecież chowano największego jego obywatela. A to taka właśnie była zemsta tychże mieszczan, których nb. bardziej interesowała paryska socjeta przybyła na pogrzeb niż zmarły pisarz…. A za życia mieszczaństwo, w postaci państwa francuskiego, wymierzyło mu konkretny cios – został oskarżony o obrazę moralności w „Pani Bovary”. Prok. Pinard przed sadem zwracał uwagę zwłaszcza na to, że „Emmy nikt nie potępia” (a jak podkreśla Autorka, nikt też przecież jej nie współczuje….). Ostatecznie sąd uniewinnił pisarza, którego proces dał książce tylko reklamę. Jednocześnie jednak Renata Lis przypomina, że pół roku potem prok. Pinard doprowadził do skazania Charlesa Baudelaire’a za „Kwiaty Zła”- przy poecie wyklętym Flaubert był wręcz wzorowym obywatelem. Niezwykle ciekawy jest także wątek spotkania Wschodu i Zachodu w kontekście przyjaźni Flauberta z Turgieniewem (a Autorka specjalizuje się w kulturze rosyjskiej - polecam także jej rzecz o nobliście Iwanie Buninie pt. „W lodach Prowansji”). „Ręka Flauberta” to lektura dająca, oprócz wiedzy o Pisarzu i jego współczesnych, olbrzymią satysfakcję. Wielka to zasługa Autorki, której eseistykę od dawna śledzę ze wzrastającą przyjemnością.

Świetnie napisana biografia, jest tam wszystko co trzeba. Począwszy od korzeni rodziny Gombrowiczów i Kotkowskich (matka pisarza), po dokładne tło polityczne i obyczajowe opisywanych czasów, po szczegóły z życia pisarza. A to wszystko napisane, jak to się mówi lekkim piórem, dzięki czemu trudno się od książki oderwać. Dobra wiadomość jest taka, że to zaledwie pierwszy tom. Oczywiście skutek uboczny jest taki, że chce się sięgnąć po książki Gombrowicza.

Prawdopodobnie jeden z trudniejszych tekstów jakie miałam przyjemność czytać. Nie wiem czy to kwestia obcego języka, w którym przyswajałam tę lekturę lub niezwykłe pióro Brodskiego, które jeszcze nie czas mi zrozumieć. Natomiast jestem zachwycona wrażliwością autora, umiejętnością zauważenia oraz uchwycenia niezwykłego piękna w otaczającej go rzeczywistości.

Osoba Czesława Miłosza jest dla mnie odpowiednikiem kosmicznych świec standardowych. Pozwala mi oceniać wartość publicystów na podstawie ich stosunku do jego twórczości. Mimo, że Benedyktyńska praca Andrzeja Franaszka zbierającego przez 10 lat materiały przekłada się na taki sam benedyktyński odbiór. Mimo, że książka siląc się na obiektywizm staje się subiektywna, o czym pisze sam autor. Mimo pobieżnie tylko zarysowanego tła społecznego i politycznego. Nad wszystkim unosi się postać Miłosza, która spina to wszystko w spójną całość. Dlatego po 41 godzinach słuchania (nie wiem dlaczego portal podaje, że to 16 godz. i 32 min.) mam i tak spory niedosyt. Dla mnie osobiście 7/10. Dla osób nie ceniących Czesława Miłosza może mieć jednak wartość śmieciową, za co ja dodaję jeszcze jedną gwiazdkę.

Zaprzyjaźniłam się bardzo mocno z Máraiem tym tomem. W dwóch pierwszych irytował mnie jego snobizm i protekcjonalne myślenie. Teraz, im jest starszy, tym bardziej mi go szkoda, mam dla niego wzruszenie, ubolewa bowiem nad światem, często sam będąc godnym ubolewania. Nie rozumie konieczności zmian, chce stagnacji w świecie, którego wprost rozrywa pęd naprzód. I choć dalej momentami strasznie pierdzieli głupoty, to jednocześnie zachwyca mądrościami. Bo nawet w największych twórcach jest coś śmiesznego i budzącego litość (parafrazując samego Máraia). Wzrusza mnie jego stosunek do zwierząt, wzrusza mnie podejście do starości i upływu czasu, przyjmowanie ze spokojem, co przynosi życie, wzrusza stosunek do przybranego syna: "Nie przeczytał nigdy ani jednej mojej książki – ale to pewnie lepiej dla niego. Myślę, że nas kocha – ale z rezygnacją, jak ktoś, kto nie może pomóc". Ogromnie mnie ujął opisami swoich turystycznych spostrzeżeń z południowych stanów i Meksyku – to było fascynujące przeżywać te miejsca jego oczami. Cała ta część była jak rozmowa z dobrym przyjacielem, niekoniecznie musimy zgadzać się we wszystkim, ale świetnie spędza się z nim czas i go słucha.

Bałam się tej lektury, bo trudno mi było uwierzyć, że można tak szeroko, wciąż i wciąż pisać o sobie, swoich bliskich i swoich przeżyciach i jednocześnie nie zanudzić czytelnika. A przecież już wcześniej poznałam Mistrza, Jego dom rodzinny, Jego warsztat pisarski, przyczyny Jego wyjazdu z ojczyzny, Jego żonę, przybranego synka – cóż nowego i ciekawego mogę się jeszcze dowiedzieć? Zwłaszcza, że minęły czasy bezpośredniego zagrożenia życia ze strony Niemców lub komunistów, wszystko się powoli stabilizuje, a my z perspektywy historycznej wiemy, że przed Maraiem jeszcze długie i twórcze lata? A jednak, a jednak! Ciężko było oderwać się od lektury i wyjść z tego maraiowskiego świata idei i przemyśleń. Wciąż ogarniało mnie wrażenie niewyobrażalnego bogactwa myśli, wrażeń, refleksji, tematów do rozważań, zamkniętego w wyrafinowanej a jednocześnie prostej i czystej formie. Warstwa fabularna jest taka, że Marai wraz z żoną i „chłopaczkiem” wyemigrował do Neapolu a potem do USA. We Włoszech żył niemal jak nędzarz, ale szczęśliwie, w Ameryce zaś obrasta nieco w piórka, ale za to schnie jak roślina w nieodpowiedniej glebie. Lata włoskie zachwycają opisami wypraw do pełnych zabytków miasteczek, spacerów po Neapolu, podziwem dla rozkołysanej urodą życia włoskiej duszy i bezbrzeżnym zachwytem nad tą niepowtarzalną sztuką, którą Italia dawała niedościgły przykład całemu europejskiemu światu. Wszystko skąpane w południowym upale, omiatane śródziemnomorską bryzą i otoczone odwiecznym poszumem morza. Jeśli czas jakiś temu zachwycałam się frazą i wrażliwością Muratowa, tak tu moje zachwyty nad Italią przefiltrowaną przez indywidualne spojrzenie Maraia, wzrosły w dwójnasób. Uroda włoskich kościołów i malowideł nie zmniejszyła bynajmniej stanu melancholii, depresji, przeczucia śmierci , rozpaczliwej tęsknoty za Węgrami i niepokoju o pozostałych tam bliskich. Ten straszny, nie do opanowania lęk ogarniał Autora najczęściej przy rozmowach z dzieckiem. Co się stanie, jeśli mały, rezolutny, ufny i dzielny Janos zostanie sam na świecie? Przynajmniej jedyną pewną rzeczą, jaką przybrany ojciec mógł dać synkowi, było obywatelstwo amerykańskie… I nie ma co się dziwić, że skoro smutku Autora nie rozgoniła italska słodycz, to w USA mogło być tylko gorzej. Nowy Jork jest dla Maraia ziemią niezwykłą; przy swej niewysłowionej brzydocie architektury, prostactwie i nieokrzesaniu mieszkańców, braku życia duchowego, staje się też przedmiotem fascynujących obserwacji. Marai nie jest w stanie zapomnieć, że granicą USA i Europy są długie wieki powolnego rozwoju idei i sztuk – filozofowie, Leonardo, Dante i wielu innych. Amerykanie tej skały nie mają i budują swe światy na nowej ziemi i na nowych zasadach, a nawet bez nich. Jedyną pociechą jest bezbrzeżny Ocean i … amerykańskie biblioteki. Nowoczesne, świetnie wyposażone, bogate w najróżniejszą literaturę, w których Marai przekonuje się, że Jego książki są tam obecne i nawet bardzo często wypożyczane! Oto amerykański paradoks i dowód, że USA potrafią zaskoczyć nawet najbardziej wzgardliwego, melancholijnego i krytycznego europejskiego intelektualistę.

Intrygujące jest to, że jest to autobiografia Adama Bromberga, napisana przez Henryka Grynberga, a paradoksalne jest to, że ten paradoks jest jednak możliwy. Sama ta historia jest ciekawa i warta poznania, ale jest dodatkowo uzupełniona wstawkami o historii Żydów europejskich, wklejonymi w taki sposób, że praktycznie nie widać szwów. I udaje się autorowi dać mi do myślenia: czy rzeczywiście powojenne losy polskich Żydów nie są dalekim echem piętnastowiecznego "strzyżenia"? Nie dość, że ciekawe to jeszcze stawiające wyzwania. Czego chcieć więcej?

Porywać się na recenzję Barańczaka to tak, jakby próbować krytykować logiczny wywód członka Mensy, będąc wioskowym głupkiem. I na tym powinienem zakończyć ten tekst. Ale ja przecie wioskowym głupkiem jestem! Takim cwanym głupkiem, co to całkiem nieźle umie się kamuflować. Mimikra utkana z grafomańskiej elokwencji. Wymyśliłem więc: chwalił jeno będę. Barańczak mistrzem jest, choć fizycznie już tylko: mistrzem był. Krytyka przez pochwałę — spryciarz ze mnie. Dzięki tej książce poczułem się znowu dzieckiem. Mały, głupi, niczego nie rozumiejący, a świat mądrych dorosłych jawi się tak fascynującym i złożonym. Szkoda, że dziad, od bardzo dawna zagnieżdżony we mnie, natychmiast uniósł dłonią moją brodę, abym spojrzał mu w oczy i przeczytał w nich, że to bzdura. Owszem, świat jest złożony i fascynujący, ale jeśli chodzi o Barańczaka, to on był po prostu wybitnym specjalistą w pewnej dziedzinie. Rozumiał słowa — szczególnie te poukładane w wersy — lepiej, niż ktokolwiek mi znany. Widział ich znaczenie nie tylko poprzez definicję, czy informację, które niosą, ale też znaczenia ukryte, a wydobywane przez rytm, powtarzalność, bądź unikalność, miejsce w szyku, moment wystąpienia lub nawet ich brak tam, gdzie spodziewalibyśmy się je zobaczyć, bądź usłyszeć. Nigdy nie lubiłem czytać poezji, a jeśli już czytałem, to jej nie rozumiałem. Prawdopodobnie nie lubiłem, bo nie rozumiałem. I nic się do dziś w tym względzie nie zmieniło. A jednak na przydechu czytałem „barańczakowe” analizy nieznanego mi wiersza Miłosza. Przerwałem dopiero wtedy, kiedy pociemniało mi w oczach z niedotlenienia. I to tylko po to, aby wziąć głęboki oddech. Fascynujące, ile znalazł w nim treści. Wyjaśnił wszystko klarownie, ja to nawet rozumiałem, a jednak, kiedy wracałem do samej treści wiersza, to nadal nic — żadnych wyjątkowych zachwytów doskonałą poezją. Co jest ze mną nie tak? A może autor odnajduje sensy tam, gdzie tak właściwie ich nie ma? Może je dzięki swej inteligencji nieświadomie „dorabia”? Tak się chyba tylko próbuję pocieszyć, że moja ślepota jest tylko pozorna. A Barańczak był po prostu przenikliwy, wrażliwy nie tylko na słowa, ale i na zjawiska. Już w latach osiemdziesiątych pisał: “W dzisiejszej zdawkowej, migawkowej, powierzchownej kulturze pośpiesznego czytania i obrazu zastępującego słowo [...]” Prorok? Wtedy to była chyba jedynie forpoczta zjawiska, które dziś się zintensyfikowało, zamiast zaniknąć. Barańczaka jako autora nie znam. Kojarzę nazwisko ze szkoły, ale nic więcej, ani tytułu, ani treści. Wypadałoby nadrobić chyba. Taka wrześniowa obietnica noworoczna. Ta książka jest ponoć kultowa w niektórych środowiskach. Przez wiele lat była nie do kupienia, a jeśli pojawiła się na rynku wtórnym, to w horrendalnie wysokich cenach. I w końcu wznowienie. No to kupiłem. A czynu tego nie żałuję. Tablica to książka objawiająca mi nie tylko technikalia pisania, ale i przybliżająca wielkie postaci literatury. Oto błyskotliwy Barańczak opowiada mi o osobowości Schulza (a przy okazji też o historycznej otoczce utkanej z Gombrowicza, Nałkowskiej i innych), o mądrości Havla. Pięknie ujęła to w Posłowiu Joanna Szczęsna: “[...] nad wszystkim, co wychodziło spod jego pióra, unosił się duch naukowej wnikliwości i erudycji oraz eseistycznej lekkości i wdzięku.” Spotkanie z takim intelektem, jak Barańczaka jest mocno odświeżające; szczególnie dziś, kiedy rządzą nami cwani idioci, w mediach brylują pełniący obowiązki dziennikarzy półanalfabeci, a sztuką są przyśpiewki o majteczkach w kropeczki. Dobrze jest przypomnieć, czy też uświadomić, że są na świecie ludzie o umysłowości innego kalibru. Nie wiem dokładnie gdzie, ale na pewno są. Wzywam was: ujawnijcie się!

"Malarstwo nie może być realizacją projektu. To jest absolutnie zasadnicza sprawa! Możesz mieć szkic, pomysł, ale zawsze trzeba zostawić miejsce dla pomyłek, prób, błędów. To negocjacja, renegocjacja i znowu negocjacja – z samym sobą. Często podejmuję wiele prób, żeby ostateczna decyzja była zadowalająca. Robisz dwa kroki do przodu, ale potem jeden do tyłu. Permanentny taniec.“ Czy rozmowa z malarzem może być ciekawa? Tak, pod warunkiem, że interlokutor jest osobą inteligentą z dystansem do siebie i swojej sztuki. Sasnala dobrze się słucha.

Książka podpatrzona u co najmniej dwóch moich tutejszych znajomych, a będąca erudycyjnym i rozbudowanym esejem sławiącym właściwie nie tytułową rzekę, a biorącym ją sobie za pretekst do budowania wielkiej opowieści o Europie Środkowej, zwłaszcza owej Mitteleurope, której już dziś nie ma ani w sensie czasowym, ani geograficznym, ani - zwłaszcza - społeczno-narodowościowym. Autor przemieszcza się więc od źródeł rzeki do jej ujścia w delcie i obserwuje własne impresje, jakie rodzą w nim kolejne mijane miasta i okolice. Sięga zwłaszcza do czasów potęgi Habsburskiej i jej poświęca wiele z mini-esejów poszczególnych, widząc - pars pro toto - jak przez soczewkę czy dziurkę od klucza świat (czy słusznie?) miniony. Kilka esejów - mimo skromnych rozmiarów - zaskakuje ogromem treści i głębią obserwacji (jak ten choćby o mundurze Arcyksięcia Ferdynanda) czy zaskakują po prostu pięknem literackim, jak ten o myśliwych zatrudnionych do redukcji pogłowia zwierzyny na wiedeńskim cmentarzu. Zresztą autor posłużył się wspaniałą figurą pomijania głośnych miejsc, budowli i wydarzeń, a “głos” oddając wydarzeniom i miejscom peryferyjnym i z nich budując obraz Mitteleuropy licznych i zniuansowanych odcieni. Nie rości więc sobie książka prawa do bycia kompedium wiedzy o kontynencie czy choćby świecie post-habsburskim, a jedynie do bycia kroniką pewnej podróży i impresyjnym jej zapisem. Jeśli by podróż geograficzną od niepewnych i nieco rozmywających się (geograficznie!) źródeł rzeki ku jej w pełni zdefiniowanej i uobecnionej delcie potraktować nieco historycznie i oś odległości przemienić w oś czasu, to mamy oto wędrówkę od drgającej jak w gorącym powietrzu Europy historycznej do w pełni ukształtowanej (czyżby? a ileż jeszcze przemian tego kontynentu dzieje się za naszych żywotów?) Europy współczesnej. A zaznaczyć należy - i ważne jest to dla samej książki - że za wielkie dla dorzecza Dunaju przemiany dziejowe uznaje autor rozpad świata habsburskiego, podział Europy żelazną kurtyną w okresie po II Wojnie, a w ogóle (z racji czasu jej powstania) nie sięga poza wydarzenia roku 1989 w tej części Europy. Sam autor uznaje, że innym byłoby to dzieło, gdyby na rejon spoglądać przez pryzmat pięknych ale też i okrutnych wydarzeń końca XX wieku. Zaskakuje, jak popularną okazała się ta książka na przestrzeni piętnastu lat od jej napisania, na jak wiele języków ją przetłumaczono. Choć jeśli my możemy z prawdziwym zainteresowaniem czytać o boliwijskiej górze, która “zjada ludzi”, to i mieszkańcy Ameryki Południowej (w Północnoamerykańczyków jakoś mniej wierzę) mogą chcieć czytać o Dunaju w swych starych europejskich językach, nad Dunajem wszak nie występujących. Zapłodniła też książka wielu do podjęcia prób przełożenia jej na własne języki geograficzne; w dniu przeczytania ostatniej strony “Dunaju” na półce księgarni dostrzegłem pozycję “Wisła. Biografia rzeki”, a jest jeszcze i “Odrzania” w moich książkach do przeczytania. Długo się czyta, wiele błądzi po Internecie, sporo myśli. Cholerna - angażująca - lektura! Z genialną okładką, wspaniale stapiającą się z wielkością treści książki.