Galicja

To nie jest książka, którą można tak sobie raz dwa przeczytać od deski do deski. To podręcznik, myślę, że przydatny nadal dla maturzystów, a może nawet studentów. Myślę, że nadal warto sięgnąć po to dzieło. Ja zakupiłem w antykwariacie za całe 10 złotych.

Książka o pierwszym Królu Polski - Bolesławie Chrobry. Pan Jerzy w sposób jasny przedstawia postać tego wielkiego władcy, jego zasługi dla Naszego kraju, a nawet podaje krytyczne opinie o Bolesławie Chrobrym. Sięgnąłem, by nieco przypomnieć sobie ten okres w dziejach Polski ze względu na 1000 rocznicę koronacji. Warta polecania i godna uwagi.

Michael Grant był angielskim popularyzatorem wiedzy o starożytności. Znany jest choćby ze swoich dzieł ,,Neron" czy ,,Miasta Wezuwiusza" cenionych u nas w latach 90. W kręgu zainteresowań Granta znajdowały się także dzieje Żydów co zaowocowało opracowaniem przez niego monografii Heroda Wielkiego czy niniejszej publikacji. ,,Dzieje Dawnego Izraela" to pozycja z zakresu syntez traktująca starożytne dzieje narodu żydowskiego w sposób całościowy począwszy od Abrahama i czasów biblijnych aż po II wiek n.e. i rzymskie rządy cesarskiej dynastii Antoninów. Większa część dzieła Granta oparta jest na Biblii popartej materiałem archeologicznym i inskrypcjami. Mamy tutaj więc do czynienia ze swoistymi komentarzami do poszczególnych ksiąg Starego Testamentu, które oczywiście stanowią absolutną podstawę źródłową także dla historyków. Autor jednocześnie stara się więc zachować formę opracowania naukowego przy jednoczesnym korzystaniu z bogatej tradycji żydowskiej. Efektem jest całkiem przystępna narracja. I tak większy nacisk kładzie autor na postacie które możemy określić mianem historycznych jak pierwsi królowie Izraela (Dawid, Salomon). Grant przedstawia następnie rozpad królestwa na Izrael i Judeę w 930 roku p.n.e., losy obojga z nich, dalsze dzieje narodu mojżeszowego pod rządami asyryjskimi, babilońskimi, perskimi, ptolemejskimi, seleukidzkimi a w końcu rzymskimi. Jeżeli chodzi o czasy po podboju Judei przez Aleksandra Wielkiego czy szczególnie okres rzymski autor korzysta już z wielu źródeł historycznych by wymienić tu choćby Józefa Flawiusza czy Tacyta. Ta część pracy ma więc najszerszą podstawę źródłową. Wyjątkowo ciekawie aczkolwiek skrótowo przedstawiona została walka Żydów o wolność (powstanie Machabeuszy, wojna żydowska 66-73). Oprócz historii politycznej autor często odnosi się do zagadnień natury religijnej. Wyjaśnia nam genezę Judaizmu jako wyznania monoteistycznego. Podejmuje opracowanie zagadnień związanych z przenikaniem się wierzeń kananejskich i mojżeszowych przez cały czas trwania i różne stadia wzlotów i upadków Izraela. Opisuje także działalność najważniejszych proroków judzkich w rodzaju Izajasza, Jeremiasza czy Ezechiela korzystając przy tym znowu z ksiąg Starego Testamentu. Czytamy o kształtowaniu się podstawowych zasad Judaizmu, początku budowania Synagog, powstaniu psalmów i ścierających się ze sobą frakcji Saduceuszy oraz Faryzeuszy. Publikacja Granta daje nam jasny obraz cywilizacji żydowskiej wraz z jej dziejami politycznymi oraz aspektami społeczno-religijnymi. Całość czyta się bardzo dobrze a ilość przypisów nie jest przytłaczająca. Dzieje Dawnego Izraela mimo, że wydane po raz pierwszy w połowie lat 80 (w Polsce w 1991 roku)są nadal rzetelną pozycją popularną odnośnie tego tematu. Jeżeli ktoś szuka czegoś nowszego w sam raz będzie ,,Starożytny Izrael. Od Abrahama do zburzenia Świątyni Jerozolimskiej przez Rzymian" Hershela Shanksa, który stanowi właściwie jedyną sensowną alternatywę dla publikacji pana Granta.

Nie wiem jak obecnie ale 10 lat temu pozycja funkcjonowała jako oficjalny podręcznik akademicki Średniowiecza Polski. Nie jest to może jakieś monumentalne opracowanie ale wspominam je bardzo pozytywnie. Wiadomo że lata lecą i stan wiedzy w stosunku do lat 80 się zmienił ale w moim odczuciu nie czyni to tej książki bezużyteczną. Jest to nadal przyzwoita synteza obejmująca przekrój dziejowy od czasów pierwotnych Słowian aż po rok 1505 zamknięta w niecałych tylko 250 stronach.

Ta książka rzuca inne spojrzenie na taką postać, którą był marszałek Józef Piłsudski. Tutaj poznajemy jego charakter, jego egocentryczne myślenie. Autorzy podkreślają, że sam Piłsudski zaprzeczał jakoby miał dążyć do dyktatury, do posiadania władzy absolutnej. Dzięki niemu Polska powróciła na mapy, ale tu jest smutna prawda, że wielkich ludzi tylko na początku się docenia, a potem ludzie zaczynają mu pluć w twarz. Najbardziej zaskakujące jest to, że ludzie, którzy działali z nim ramię w ramię w Legionach, później odwrócili się przeciwko niemu. Prawdziwi dorobkiewicze, jak Władysław Sikorski albo Edward Rydz Śmigły, zwłaszcza ten drugi, który wydał zdradziecki rozkaz, w 1939 aby z Bolszewikami nie walczyć. No i Józef Beck, którego nieudolna polityka zagraniczna, była kolejnym gwoździem do trumny dla Polski. Mniejsza o to. Z książki można się dowiedzieć, że przez krótkowzroczność i naiwność Piłsudskiego, powstało nowe zagrożenie Rosja Bolszewicka. Nie kiwnął palcem, aby wspomóc Carat w walce z czerwonymi. Nie dziwi mnie, że Bolszewicy uznawali państwowość Polski, mieli w tym ukryty interes… przyszła Polska Republika Rad. Takie można już wyciągnąć wnioski. Wyróżnione cytaty: ,,Sam Denikin szacował we wspomnieniach te siły bolszewickie na czterdzieści tysięcy i twierdził, że to one odebrały mu zwycięstwo. Wręcz oskarżał Piłsudskiego o walne przyczynienie się do ocalenia władzy radzieckiej”. ,, Pisze się nieraz, że Piłsudskiego popychała na wschód antykomunistyczna obsesja. Lecz jest w tym stwierdzeniu tylko część prawdy. Rzeczywiście do komunizmu i przeprowadzonych przez bolszewików zmian społecznych odnosił się z wrogością. Mówił o tym niejednokrotnie, najczęściej zresztą w kontaktach z przedstawicielami Zachodu spragnionymi tego typu deklaracji. W gruncie rzeczy jednak, choć komunizm odrzucał i potępiał, obojętne mu było, jaki ustrój zapanuje w Rosji. Gotów był nawet, acz z charakterystycznym dla antykomunisty grymasem niezadowolenia, zaakceptować rządy bolszewików. Mylnie, bowiem oceniał ich charakter i dlatego był przekonany, że pogrążą Rosję w chaosie, pozbawiając ją mocarstwowości. To zaś oceniał, jako zjawisko nadzwyczaj dla Polski korzystne.”. ,, Oczywiście, to Piłsudski naraził ojczyznę na śmiertelne niebezpieczeństwo, którego widmo oddalił dopiero wysiłek całego narodu. Argumentacja ta, wielokrotnie później powtarzana, miała jednak i słabe strony. Nawet nieparający się wojskowością laik wiedział, że wysiłek narodu wówczas jest skuteczny, jeśli ktoś odpowiednio go spożytkuje. A ów sąd nieuchronnie kierował wzrok w stronę wodza”. Tutaj poznajemy ‘’Dziadka” Piłsudskiego z gorszej strony. Jego krótkowzroczność naraziła Polskę na niebezpieczeństwo. Może za jego życia jeszcze wszystko miało się na dobrze, tylko na pozór, ale później system, który sam zbudował zaczął się walić. Jego wyznawcy zaczęli obierać własne kierunki i w ten sposób Polska straciła później wolność zaraz po wybuchu drugiej wojny światowej. ,, Promienność wielkiego czynu i wielkiego serca przygasła w oczach tych, których marność nie znosi zbyt mocnego blasku. Minął czas ofiary życia, odszedł w cień szary żołnierz polski. Rozpoczęła się krecia, żmudna robota pieniacza i warchoła, pyskacza i demagoga”. W ten sposób wielkie czyny Piłsudskiego zostały „uhonorowane”. Po odzyskaniu niepodległości zaczęli wyrażać wdzięczność marszałkowi, krytykując go, umniejszając mu. Przeważnie dorobkiewicze i endecja. Jak napisałem na początku książka rzuca inne spojrzenie na postać naczelnika i sam też uważam, że względem polityki zagranicznej, a zwłaszcza wobec Rosji Sowieckiej, był bardzo naiwny. Dopadła go krótkowzroczność. Biała czy Czerwona Rosja była złem, jedna i druga wroga Polsce. Jednakże jak można było myśleć, że rewolucja Lenina pozbawi Rosję mocarstwowości? Obalenie caratu nie ostudzi rosyjskiej megalomanii. Uważam, że Piłsudski tutaj dał ciała. Trzeba było ten chwast wyrwać, jak tylko urósł. Ostatnia rzecz? Dziwi mnie, że Niemcy i ZSRR też ogłosiły żałobę po jego śmierci, ale z drugiej strony myślę sobie, że jego, jako wroga bardzo szanowali… Gdyby nie parę rzeczy, gdyby nie parę zaniedbań, to Polska mogłaby być przeciwwagą dla Rzeszy Niemieckiej i dla Związku Radzieckiego. Cały potencjał zmarnowany…

Régine Pernoud, jedna z najbardziej znanych mediewistek XX wieku, znana ze swej skrupulatności źródłowej i z zamiłowania do odmitologizowywania Średniowiecza, podjęła w "Templariuszach" trud sprostowania wielu przekonań i legend, które od stuleci narosły wokół zakonu templariuszy. Książka ma formę zwięzłego studium popularnonaukowego, co nadaje jej charakteru przystępnego lecz nie trywialnego. Pernoud zaczyna od genezy zakonu: potrzebie ochrony pielgrzymów w Ziemi Świętej, chaosie pokoro-krucjatowym po 1099 roku oraz kontekście religijnym i militarnym, który doprowadził do założenia zakonu templariuszy około 1119–1120 roku. Autorka zaznacza, że idea i pierwotny mandat Zakonu były wyraźnie religijne i dobroczynne — ochrona pielgrzymów była zadaniem pierwszoplanowym, a dopiero z czasem templariusze rozwijali inne role. Kolejne rozdziały nieco mnie znużyły, ponieważ drobiazgowo omawiają życie wewnętrzne zakonu: strukturę organizacyjną, regułę (która była pewnym kompromisem między życiem religijnym a wojskowym), zwyczaje, codzienność, odzienie, rytuały przyjmowania nowych członków. Pernoud nie unika detali. Odrębna część poświęcona jest działalności gospodarczej, finansowej i architektonicznej. Autorka ilustruje, jak templariusze, dzięki hojności darczyńców i dzięki swoim własnym inwestycjom i zarządzaniu, stawali się właścicielami wielu komandorii, zarządzali majątkami, pełnili funkcje bankierskie, prowadzili działalność gospodarczą — co z jednej strony wzmacniało ich pozycję, z drugiej — budziło ambicje władców świeckich. Architektura, jak zauważa Pernoud, często bywała mitem: na przykład przekonanie, że wszędzie templariusze budowali okrągłe kościoły, jest przesadą; autorka wskazuje, że przypadków jest kilka, lecz nie stanowią reguły. Kulminacyjnym momentem jest owiany złą sławą proces i kasata zakonu — działania króla Francji Filipa IV („Filip Piękny”) oraz papiestwa. Autorka przedstawia je jako rezultat skomplikowanego splotu czynników: politycznych (potrzeba pieniędzy, długi króla), ambicji władzy świeckiej nad majątkami templariuszy, konfliktów między jurysdykcją papieską a królewską oraz słabości instytucjonalnych, a wreszcie oskarżeń o herezję i praktyki sabatu, które Pernoud uważa za wymyślone, wyolbrzymione lub zmanipulowane w trakcie procesu. Końcowa część dotyczy recepcji templariuszy po ich upadku — symboliki, legend, interpretacji ich dziejów przez kolejne pokolenia (ofiary tyranii?, tajemniczy zakon masoński?, spisek?, na pewno obiekt popularnych mitów). Tu Pernoud stawia na przywrócenie głosu dokumentom głosu (co zresztą można odczytać jako apel o odpowiedzialność historyków. Rzetelność źródłowa jest zresztą znakiem rozpoznawczym książek Pernoud. Badaczka zawsze opiera się na dokumentach - w tym przypadku archiwach, aktach procesów, przepisach zakonu. Jednocześnie – mimo że omawia trudne i czasem niewdzięczne kwestie (struktura zakonu, reguły, administracja, finanse, architektura), czyni to w sposób klarowny dla czytelnika. To, co wyróżnia tę pracę, to niechęć do mitów. Autorka często kontrastuje legendę z dokumentem, starając się rozróżnić, co da się z pewnością udokumentować, a co jest efektem późniejszych przekręceń, symboli, fantazji. Tego rodzaju podejście jest bardzo potrzebne w tematyce templariuszy, ponieważ wokół nich narosło wiele teorii spiskowych, mistycyzmu i sensacyjnych narracji. Oczywiście ze względu na swoją formę i objętość, książka nie może być monografią wyczerpującą. Niektóre aspekty są potraktowane jedynie powierzchownie — np. wewnętrzne konflikty zakonu, różnice regionalne, życie pojedynczego brata / rycerza templariusza, szczegóły duchowości. Czytelnik szukający bardzo szczegółowych analiz znajdzie w niej punkty zaczepienia, ale będzie potrzebował dodatkowych źródeł. Ponadto, chociaż autorka często odnosi się do roli templariuszy w Ziemi Świętej, ich relacji z muzułmanami czy ze światem islamu, te aspekty są raczej tłem, nie głównym wątkiem. Kto chciałby zgłębiać kontakt kulturowy, relacje, wpływ templariuszy na regiony poza Europą Łacińską, może odczuć niedosyt. Ponieważ Pernoud stara się zdystansować od legend, fantasmagorii i mitów, mniej miejsca poświęca analizie tego, dlaczego te mity powstawały, jak były wykorzystywane w literaturze, sztuce, popkulturze. To nie jest krytyka fundamentalna — autorka wyraźnie nie zamierzała tego zrobić dogłębnie — ale jeśli oczekiwać refleksji kulturowej nad mitami templariuszy, należy szukać dalszych lektur. W świecie historiografii temat templariuszy ciągle się rozwija, więc książka Pernoud nie uwzględnia najnowszych odkryć (to naturalne w przypadku krótkiego, popularnonaukowego opracowania). Choć "Templariusze" to przede wszystkim dzieło historyczne, ma również wymiar literacki: język jest elegancki, spokojny, Pernoud potrafi budować narrację bez nadmiernego patosu, ale z widocznym szacunkiem dla postaci i wydarzeń. Jej opisy są nacechowane troską o fakty, ale także – gdy trzeba – o wymiar moralny historii: jakie były konsekwencje pychy władzy, jakie skutki dla zakonu i dla wiernych miały decyzje polityczne, jakie wartości legły u podstaw życia templariuszy. Książka wpisuje się też w szerszy projekt autorki, który polega na rehabilitowaniu Średniowiecza, przeciw stereotypowemu przekonaniu, że był to czas prymitywizmu, fanatyzmu i zamętu. Pernoud pokazuje, że Średniowiecze miało swoje struktury, kulturę, duchowość i że zakony, w tym templariusze, były instytucjami głęboko osadzonymi w ówczesnych realiach społecznych, politycznych i religijnych. Ta książka przypomina, iż historia templariuszy jest wciąż fascynująca — nie dzięki legendom, ale dzięki samej rzeczywistości: ludziom, instytucji, konfliktom, wierzeniom, polityce i zwykłych codziennych obowiązkach zakonników.

Na początku warto zaznaczyć, że ta książka jest de facto skryptem akademickim i to jeszcze z lat 70, więc uważam że dla kompletnego laika lepsza będzie książka Thomasa R. Martina o starożytnym Rzymie. Jednakże polecam tę książkę dla każdego kto już coś wie o temacie i chciałby sobie powtórzyć posiadaną wiedze. Dużym minusem jest bardzo pobieżnie przedstawiony proces upadku cesarstwa zachodniego

Dobra pozycja, końcówka trzyma poziom "Średniowiecza". Udało się rzetelnie wyłożyć historię głównej politycznej areny Europy, a przy tym wnikliwie opisać poboczne teatry wydarzeń, łącznie z Irlandią, Szwajcarią i Danią. Historia gospodarcza i społeczna wyłożona jednak nie nazbyt ciekawie, i ciężko się przez nią przedrzeć do interesujących tematów sztuki, religii i polityki.

Rzetelne kompendium wiedzy na temat dziejów europejskich tego okresu, przybliża również wydarzenia innych kontynentów, choć nie tak szczegółowo. Warto zaznaczyć, ze poza tematami politycznymi jest też rozdział pod tytułem "Życie kulturalne", gdzie jest zestawienie np. światowej literatury tego okresu, choć oczywiście galeria twórców to raczej ludzie biali. Wątpliwości mogą budzić rozdziały traktujące o socjalistach, proletariuszach itp. Autor ma wyraźne tendencje marksizujące. Dodatkowo mam zastrzeżenia do fragmentu dot. wybuchu IWŚ na froncie habsbursko-romanowskim. Autor pisze, jakoby w chwili ataku rosyjskiego na Galicję na stronę przeciwnika przechodziły całe oddziały uciemiężonych ludów oraz były problemy w wieloetnicznej C.K. Armii, a tymczasem z lektury "Wojny galicyjskiej 1914-1915" pióra J. Batora wiadomo, że były to tylko dwa nieduże czeskie oddziały, a wszyscy pozostali poddani Franciszka Józefa daniną krwi potwierdzili swoją lojalność wobec państwa.

Książka dość długo leżała u mnie na półce czekając aż zbiorę siły by ją przeczytać. Wreszcie się doczekała... Poprzedziłam ją obejrzeniem filmu "Zastraszyć księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego" (dostępny na kanale CDA - polecam gorąco!). Jest bardzo obszerna. Rozpoczyna się krótkim wprowadzeniem przedstawiającym sytuację Kościoła w Polsce po 1945r. Następnie otrzymujemy ogromną ilość informacji na temat m.in. represji wobec Kościoła w okresie stalinowskim: liczne zabójstwa oraz mordy sądowe, sfingowane procesy, aresztowania pod fałszywymi zarzutami, przeróżne represje typu administracyjnego, znęcanie fizyczne i psychiczne (tutaj opisana sprawa ks. St. Gurgacza skazanego najpierw na karę śmierci, potem przetrzymywanego miesiącami z tą świadomością w celi, a w końcu zmiana wyroku), liczne perfidne sposoby uprzykrzania życia codziennego np. poprzez jawną obserwacje, wpływanie na przełożonych (co skutkowało często"przerzucaniem" z parafii do parafii) lub zamieszczanie fikcyjnych ogłoszeń (co powodowało zjawianie się hord zainteresowanych w domu rzekomego "ogłoszeniodawcy")czy sposoby rozbijania Kościoła od wewnątrz poprzez tworzenie różnych ugrupowań współpracujących z Kościołem lecz posłusznym komunistom. Dowiadujemy się jak wyglądało pozyskiwanie TW wewnątrz kościoła, na wszystkich prawie szczeblach i we wszystkich środowiskach - zarówno wśród zwykłych duchownych, jak w kurii, zakonach, klasztorach i wśród wysokich hierarchów (wyjątkowo obrzydliwa sprawa biskupa Paetza) a nawet w otoczeniu Jana Pawła II (bo macki bezpieki sięgały również za granicę - tutaj przykład ks. Blachnickiego, twórcy "Oazy"- przez lata inwigilowanego a wreszcie prawdopodobnie zamordowanego - sprawa ciągle nie jest wyjaśniona i zapewne nigdy nie będzie zważywszy jak dobrze mają się w III RP podejrzani o tę zbrodnię) i jak byli wynagradzani. To chyba najbardziej szmatława część zagadnienia...Bo o ile mogę zrozumieć zwykły ludzki strach przed ujawnieniem niecnych uczynków, to już donoszenie za paszport, drobne prezenty czy zwrot zabranego prawa jazdy (sic!) jest wprost nie do pojęcia. Widać tutaj jak na dłoni, że duchowni to też ludzie i pozyskiwani byli na tych samych zasadach co i zwykli "Kowalscy"... Choć to zagadnienie b. smutne to jednak znalazłam dość humorystyczny przykład jak czasem donosiciele mieli "pracę" utrudnioną : otóż ks. Cedro (TW "Andrzej"), którego zadaniem była inwigilacja ks. Tischnera , bardzo się z niego niechętnie wywiązywał gdyż, jak się skarżył, razem z duchownym "zwalali się jego liczni znajomi i trzeba ich było gościć i karmić...":). W książce poruszona jest również kwestia donoszenia kapłanów na osoby świeckie i odwrotnie. Szczególna uwagę pragnęłabym zwrócić na dokumenty zamieszczone na końcu - a jest ich naprawdę dużo. Przede wszystkim odpowiedzi księży , do których autor wysłał pismo z prośbą o ustosunkowanie się. Cóż, jakoś nie byłam zdziwiona czytając je: prawie wszyscy zapytani zaprzeczyli , niektórzy w ogóle nie raczyli odpowiedzieć i tylko jeden uczciwie przyznał się, nie poprzestając jednak na tym - dodatkowo, co naprawdę mnie zaskoczyło i wzbudziło szacunek, wywiesił w swojej parafii ogłoszenie z przyznaniem się i przeprosinami! Nasunęło mi się natychmiast skojarzenie z żenującym widowiskiem jakie zafundowali nam nasi aktorzy, celebryci i ludzie kultury, gdy zaczęto ujawniać TW w ich środowisku. Wyrazy sympatii do tych, którzy na nich donosili (sic!), zapieranie się w żywe oczy faktu bycia TW, a wreszcie mówienie, że to nie ma żadnego znaczenia...I pamiętam tylko jedną osobę, która wiedziała jak się zachować, i swoje zaskoczenie, gdy w porze największej oglądalności zobaczyłam w telewizji Jerzego Zelnika, z wielkim smutkiem przyznającego się do tego, że donosił i przepraszającego każdego kogo w ten sposób skrzywdził... Być może gdyby i TW"Bolek" postąpił w ten sposób nie byłby dzisiaj , gdy dokumenty przekazane przez generałową Kiszczakową do IPN nie pozostawiają cienia wątpliwosci, żałosnym pośmiewiskiem... Na uwagę zasługują, również zamieszczone na końcu książki, dokumenty bezpieki. W jednej z informacji operacyjnych z 1987r. znajdujemy np. stwierdzenia, że na Zachodzie próbuje się zwalić winę za holokaust na Polaków i mówi się o polskich obozach koncentracyjnych...Kto z nas, odciętych przecież od rzetelnej informacji, zdawał sobie wtedy z tego sprawę? Wydaje się, że były to pierwsze kamyczki z lawiny, która przygniata nas dzisiaj... Dziesiątki nazwisk zarówno donosicieli jak i tych którzy się nie złamali, dziesiątki przykładów, obszerne fragmenty dokumentów - "Księża wobec bezpieki" to prawdziwa lekcja historii Kościoła Katolickiego w Polsce powojennej. Polecam książkę gorąco, choć jest męcząca, a od wielości informacji, nazwisk i faktów może zakręcić się w głowie. Oprócz głównego zagadnienia pokazuje bowiem jak wielką rolę Kościół odegrał w ciągu kilkudziesięciu lat mroków komunizmu - warto te zasługi przypomnieć teraz, gdy jest w tak ogromnym kryzysie. Zawsze były w tym koszu zgniłe jabłka - może i tym razem uda się ich pozbyć...

Uważam, że mimo wielu lat od publikacji tej syntezy nadal prezentuje się ona naprawdę przyzwoicie (pierwsze wydanie w 1964 roku). Jest to najważniejszy podręcznik akademicki do okresu 1789-1870. Jego opracowanie dowodzi tytanicznej pracy autora, zwłaszcza że pozycja pisana była na wiele lat przed powstaniem internetu, kiedy dotarcie do niektórych materiałów wymagało licznych kwerend zagranicznych, ogromnego zachodu, czasu pracy, jak i zdolności autora, bo dokonywał rzeczy prekursorskiej w polskiej historiografii. Tom zawiera szereg rozdziałów problemowo-chronologicznych, opatrzony jest szczegółowymi mapami. Pod kątem edytorskim stoi na dobrym poziomie, opatrzony jest w bibliografię końcową i indeksy. Oprócz niezaprzeczalnych zalet posiada on mankament - był pisany w czasach, które narzuciły mu ideologiczne piętno, nie jest to jednak tak odczuwalne, jak w przypadku kolejnej części do XIX w. autorstwa Janusza Pajewskiego. W przypadku tej części zdaje się, że autor bronił się przed marksistowską interpretacją na tyle, na ile mógł. Liczne wznowienia najlepiej dowodzą jego wartości. Polecam studentom w ramach kursu z XIX wieku, jest to pozycja wyjściowa do pogłębiania wiedzy o epoce. Robert Stasiak

Ta książka to wręcz instytucja, więc nie za bardzo potrzebuje recenzji. Mogę tylko dodać, że we fragmentach czytałem ją i wracałem do niej wielokrotnie, dopiero ostatnio zdecydowałem się przeczytać całość "od deski do deski". Nie ocenię tej pozycji jako najlepszej monografii o historii Polski, bo inni autorzy pisali o tej tematyce ciekawiej, operując nowszymi badaniami i prezentując całość o wiele przystępniej. Trudno jednak na poważnie czynić z tego powodu zarzuty, bo jest to pozycja wydana po raz pierwszy 30 lat temu. Nadal zachowuje ogromny walor dydaktyczny, jest ogromnym źródłem usystematyzowanej wiedzy, z klarownym wywodem. Pełni, i pewnie jeszcze długo będzie pełnić, ważny punkt odniesienia, ale raczej dla pasjonatów i badaczy historii. W zawodach czytelniczej popularności z innymi pozycjami w tej dziedzinie, takimi jak monografie Daviesa czy eseje Jasienicy, nigdy nie stanie do prawdziwej rywalizacji. Znaczenie tej pozycji dla nauki o historii Polski sprawia jednak, że wcale do takich zawodów stawać nie musi. Mimo wszystko, chociażby we fragmentach, polecam każdemu kto interesuje się historią!

117/2025 Nie zapomnę swego dysonansu poznawczego, kiedy to w słoneczny majowy dzień siedzieliśmy zziajani w cieniu kawiarnianego parasola na Placu Corredera w Kordobie i z rozkoszą popijaliśmy sangrię z dzbanka wyłożonego lodem… Wspaniała przestrzeń, bodaj największy z andaluzyjskich placów miejskich, otoczony wspaniałymi zabytkami i otulony historią. No właśnie: historią. Popijając wino – równolegle czytałem o tym miejscu i jego przeszłości. I w ramach tego dysonansu – słodka sangria stawała się nieco cierpka, kiedy czytałem o widowiskowych egzekucjach, jakich dokonywała tu Inkwizycja. Kilkaset lat przed realizacją zamówienia przez naszego kelnera – inkwizycyjny terror realizował tu ostateczne stadium swej walki z tzw. herezją, czyli po prostu – palił ludzi, zarówno in persona, jak i in effigie (symboliczne spalenie podobizny „heteryka” którego – jeszcze – nie udało się sięgnąć Trybunałowi). Plac Corredera nadawał się do tego idealnie – dzięki jego rozmiarom i przestronności można tu było spędzić spory tłum, by terroryzować go strachem, a tym samym trzymać społeczeństwo w ryzach tzw. „porządku religijnego”. Tomás de Torquemada bez wątpienia był człowiekiem obłąkanym. Ale nie w znaczeniu postradania zmysłów i zachowań irracjonalnych: pochłonęło go szaleństwo wynikające z postępującej żądzy władzy, zatracił się w swej idee fixe, czyli ślepej i bezgranicznej nienawiści do Żydów i Maurów, a swoje „życie i twórczość” podporządkował imperatywowi wyniszczenia lub wygnania z Hiszpanii marranów, czyli Żydów konwertytów, którzy przyjęli chrzest, oraz morysków – chrześcijan pochodzenia arabskiego. Mariaż religii i władzy od zarania dziejów stanowił ludobójcze połączenie - Torquemada zaś idealnie trafił w swój czas: obsesja Izabeli i Ferdynanda, władców Hiszpanii, na punkcie zakończenia rekonkwisty wymagała nieustającego dopływu gotówki, a tej w dużej mierze dostarczała Suprema dokonując, pod pretekstem obrony czystości wiary, konfiskat majątków co bogatszych obywateli, głównie Żydów, oskarżanych o sprzeniewierzenie. Inkwizycja kojarzy się powszechnie ze stosami, ale to perspektywa wiodąca na poznawcze manowce. Inkwizycyjny terror miał o wiele szerszy repertuar środków represji a skala jego zasięgu w Hiszpanii końca XV wieku – mogłaby imponować samemu Stalinowi. Mam ciary na plecach, gdy pomyślę, że gdyby nie zdecydowany sprzeciw Izabeli – Wielki Tancerz Triany zrównałby z ziemią Alhambrę po zdobyciu Grenady… Piromańskie zapędy Tomasa kierowały się w równym stopniu, a może nawet bardziej, ku „paleniu myśli”, a więc walki z nauką, sztuką i postępem. Z – nomen omen – gorącym zapałem Suprema zamieniała w popiół setki tysięcy rękopisów oraz druków. Zatrzymano wtedy w Hiszpanii naukowy postęp i rozwój na całe pokolenia. Niewielu także wie – to nie wiedza podręcznikowa – że mało brakowało, a Kolumb nigdy nie podniósłby kotwicy Santa Marii: Torquemada nigdy by na to nie pozwolił i można rzec metaforycznie, iż suszył już drewno dla Kolumba. Wszak sugerowanie przez żeglarza istnienia czegoś za wielką wodą było głoszeniem wizji, o której nie ma słowa w Biblii. A to już herezja pełna gębą. Tylko konsekwentny upór Izabeli, a raczej – jej słabość do wizji potencjalnych zysków, jaką roztaczał kontrowersyjny nawigator, pozwolił na sfinansowanie skromnej wyprawy, która przesądziła potem o losach świata. Ale to już inna historia... Książka Jerzego Cepika jest kapitalnym połączeniem historycznego reportażu z powieścią historyczną. Jest w zamierzeniu Autora fabularyzowaną, biograficzną, opowieścią o „życiu i twórczości” kościelnego zbrodniarza, ale także relacją na temat ówczesnej Hiszpanii a nawet Europy. Lektura to niełatwa: wielu osobom specyficzna narracja Cepika nie przypadnie do gustu, ale też wielu z tych, którzy narzekają na to w swych opiniach – wydaje się zupełnie nie zdawać sprawy z celowości tych autorskich zabiegów, tym samym nie rozumieć przyjętej przez Autora konwencji. Lubię książki, które pozostawiają mnie z niedosytem. A mam apetyt na Muzeum Inkwizycji w Sewilli.

Książka jest długa, ma mnóstwo informacji, jest klasycznym podręcznikiem. I jest absolutnie wspaniała. W przystępny i ciekawy sposób przedstawia historię okresu, o którym tak naprawdę niewiele wiedziałem. Trudno powiedzieć ile zapamiętam, ale na pewno mam zupełnie inne poczucie średniowiecza niż przed lekturą

Od tej książki powinnam zacząć moją przygodę z Tatarami. Niewielka objętościowo opowiada historię tego narodu od Czyngis-chana po XX wiek. Sama objętość książki wskazuje, że wykład będzie się koncentrował na sprawach najistotniejszych, ale przecież o to chodzi początkującym, bo do nich wyraźnie jest ta książka adresowana. Wykład jest jasny i ubarwiony anegdotą. To nie tylko historia sukcesów i klęsk wojennych Tatarów, ale także wiele informacji o dniu codziennym, obyczajach, ubiorze, taktyce wojennej. Tatarzy ciągle są wśród nas, dzielą nasz los od XV wieku, a kontakty mamy znacznie wcześniejsze. Walczyli z nami i przeciw nam. Byli grozą, ale dali nam także wielu wybitnych ludzi. Dobrze byłoby wiedzieć coś o nich.

Bardzo przyjemnie napisana książka popularyzatorska, w której siedem cudów świata jest tylko pretekstem do rozważań na temat cywilizacji egipskiej, mezopotamskiej i greckiej. Autor napisał książkę bardzo atrakcyjną pod względem literackim (bardzo udane są odniesienia do współczesności, co nie jest łatwe, bo łatwo o banał lub chybioną analogię), a zupełnie przyzwoitą pod względem merytorycznym. Można by mieć tylko pretensje do niepotrzebnej chyba chęci ujęcia wszystkiego: w rozdziale o mauzoleum w Halikarnasie kilka stron rozważań o Krecie minojskiej nie jest chyba potrzebnych. Marksistowska gadanina, na którą zwróciło uwagę w swoich recenzjach kilku użytkowników rzeczywiście trochę przeszkadza, ale na szczęście zachowuje granice, a wzmianka o "zatrutej strzale reakcji", która ugodziła Fidiasza, wzbudziła mój szczery i niekłamany uśmiech. "Tropami siedmiu cudów świata" przypomina mi "Bogów, groby i uczonych" Cerama, choć tematyka jest troszkę inaczej zakreślona. Obie te prace zasługują na lekturę i odnoszę wrażenie, że gdyby studenci zaczynający kierunki humanistyczne dysponowali wiedzą o świecie Egiptu, Mezopotamii i Grecji na poziomie książki Zamarovskiego, to byłbym z takiego stanu rzeczy bardzo rad. Tomasz Babnis

Ciekawy skrótowy biogram królowych od żony Władysława Łokietka do żon Zygmunta Augusta. Czyli z małżonek Piastów poczytamy tylko o żonach Łokietka i Kazimierza Wielkiego, a nie o żonach od Chrobrego począwszy. W biografiach poszczególnych władców pewnie też można coś na ich temat liznąć. O królowej Bonie oczywiście są szerokie prace. Tutaj często, z braku źródeł, niektóre żony bywają opisywane mimo wszystko przez pryzmat polityki swych mężów, polityki dynastycznej w Europie, ale autor szerzej opisuje ich losy sprzed i ew. po małżeństwie (po zgonie króla) co jest jednak wartością pracy. Bo w ramach opisu ich rodów autor wnika w sprawy poza polskie, czasem jakieś drobne dynastie i ich spory, motywacje w Europie. Na szczególną uwagę zasługuje moim zdaniem biogram żony Ludwika Węgierskiego Elżbiety Bośniaczki. W biografiach Ludwika i jego matki brakuje pewnych informacji o Elżbiecie. Ciekawie opisane są losy dynastii Andegaweńskiej w Neapolu i polityki Bośniaczki po śmierci Ludwika Wielkiego - są więc spory m.in. z neapolitańczykami o schedę na Węgrzech, o Neapol, spory z następstwem Zygmunta Luksemburga i zrywaniem zaręczyn 2 córek Ludwika z woli jego żony. Tak czy owak Elżbieta Bośniaczka przegrała z Zygmuntem, z rodem Andegawenów neapolitańskich nie miała też wpływu na dalsze losy Jadwigi Andegaweńskiej w Polsce, którą obrali sobie panowie polscy za nic mając wolę Ludwika czy Bośniaczki. Ważna więc postać dla Węgier, Italii i Polski w jednej osobie.

Elżbieta Tudor należy do najbardziej znanych (i najczęściej branych na swój warsztat przez historyków) panujących Anglii. Okres jej rządów był długi i obfitował w wiele niezmiernie istotnych wydarzeń dla tego kraju. Wzrost znaczenia państwa na arenie międzynarodowej, ugruntowanie się reformacji religijnej, podniesienie się poziomu bogactwa sporej części społeczeństwa, które było w znacznej mierze pokłosiem zainwestowania w rozbudowę floty i zorganizowania na dużą skalę przedsięwzięć kolonialnych i korsarskich, to tylko kilka ze znamion czasów Elżbiety. Stanisław Grzybowski, chyba najlepszy nasz specjalista od drugiej połowy XVI wieku, posiada podstawową zaletę jako historyk: jest znakomitym pisarzem. Jego pióro jest lekkie, w doskonałym stylu operuje słowem, a przede wszystkim umie i chce zaciekawić czytelnika. Bohaterka książki ukazana została na szerokim tle ówczesnych stosunków międzynarodowych, nie zabrakło też oczywiście sprawnego zreferowania wydarzeń z angielskiego podwórka. Wprawdzie praca jest skromnych rozmiarów, a rozdziały zwięzłe, lecz wszystko zebrane zostało w odpowiednich proporcjach, bez przeładowania zbędnym balastem. W porównaniu z biografią siostry Elżbiety, jej poprzedniczki na tronie - „krwawej” Marii (autorstwa Anny Whitelock), dzieło Grzybowskiego jawi się jako niemal doskonałe. W książce nie zabrakło także poloniców. Autor poświęcił rozdział misji dyplomatycznej do królowej Anglii, odbytej w 1597 r. przez polskiego emisariusza Pawła Działyńskiego. Warto na ten fakt zwrócić szczególną uwagę, gdyż doskonale pokazuje on jak wiele zmieniło się w pozycji i randze obu państw w epoce nowożytnej, biorąc pod uwagę czasy pierwszych naszych królów elekcyjnych i późniejsze. „Elżbieta Wielka” to książka, którą śmiało mogę polecić każdemu kto ma ochotę zapoznać się zajmującą historyczną literaturą. Stanowi ona doskonałe wprowadzenie w bardziej pogłębione studia nad tym fragmentem dziejów.