Dzień, w którym umarł Nils Vik

Są lektury, które zaczynają się jak zwyczajny,leniwy poranek, a kończą jak długie spojrzenie wstecz. „Dzień, w którym umarł Nils Vik” autorstwa Frode Gryttena należy do tej kategorii: opowieści pozornie skromnej, a w istocie rozpiętej między całym życiem a tym jednym momentem, gdy wszystko nagle staje się przejrzyście jasne. To nie jest narracja o odchodzeniu w sensie biologicznym. Śmierć pojawia się tu od razu, niemal bezceremonialnie, jako fakt, z którym nie ma sensu dyskutować. Grytten interesuje się czymś innym: jak brzmi podróż po fiordzie, gdy nie trzeba już niczego udowadniać? Co pozostaje w człowieku, który nie musi się spieszyć, nie musi planować, nie musi już nikomu nic obiecywać? Nils Vik całe swoje jestestwo spędził w jednym miejscu, przy wodzie, która oddzielała ludzi, a jednocześnie ich łączyła lub pochłaniała w swe przepastne sidła. Przez dziesięciolecia był kimś w rodzaju milczącego świadka cudzych historii — tych wielkich i tych, które nigdy nie zasłużyły na opowieść. Teraz sam staje się osią narracji, ale Grytten konsekwentnie odmawia mu roli dramatycznego bohatera. Nils nie jest figurą symboliczną ani emblematem starości. Jest po prostu człowiekiem, który był obecny. I ta obecność (uważna, cicha, niezawodna) okazuje się wystarczająca, by unieść całą narrację. Struktura powieści przypomina dryf: krótkie sceny, popijanie z piersiówki, animizacja, fragmenty rozmów wyłaniające się z odmętów umysłu, wertowanie wspomnień, zapisy dnia codziennego. Czasem mamy wrażenie, że narracja się urywa, że coś zostało tylko zarysowane. Ale to nie jest niedopowiedzenie wynikające z pośpiechu.To raczej etyka pamięci, która wie, że nie wszystko da się opowiedzieć do końca… i że nie trzeba. Jednym z najmocniejszych gestów tej powieści jest sposób, w jaki autor pozwala przeszłości dopełniać teraźniejszość. Granice między tym, co było, a tym, co jest, stają się płynne. Zmarli wracają nie jako widma, lecz jako interlokutorzy.Pojawiają się bez zapowiedzi, bez patosu. Szczególne miejsce w tej opowieści zajmuje relacja z kobietą, która była osią całego życiorysu bohatera. Nie ma tu przygniatających wyznań ani retrospekcji pisanych grubą kreską. Jest proza życia, która nagle (z perspektywy kresu) okazuje się najważniejszym doświadczeniem, jakie można było zdobyć. Miłość w tej kameralnej opowieści nie jest wydarzeniem, lecz stanem trwania. I to właśnie jej brak, a nie samo przemijanie nadaje ton ostatniemu, listopadowemu dniu Nilsa. Grytten pisze językiem niezwykle oszczędnym. Każde zdanie wydaje się przemyślane tak, jakby autor słuchał go na głos, zanim pozwolił mu wybrzmieć na kartach utkanej opowieści. Opisy przyrody nie służą tu dekoracji. Bez wątpienia są przedłużeniem stanu ducha postaci. Woda oddycha razem z mężczyzną. Powietrze ma swoją wagę. Cisza nie jest pustką, lecz przestrzenią, w której można wreszcie usłyszeć własną ziemską podróż.Momentami powieść dotyka również spraw bardziej przyziemnych: lokalnych konfliktów, drobnych napięć społecznych, pamięci politycznych sporów. Nie wszystkie te fragmenty są równie mocne; niektóre zbliżają się niebezpiecznie do publicystycznej pointy. Ale nawet wtedy Grytten ratuje tekst jednym: empatią wobec swojego bohatera. Nils nigdy nie staje się nośnikiem tez. Jest empatyczny, a kiedy trzeba dosadny, męski. Najpiękniejsze w tej narracji jest jednak to, że nie próbuje olśniewać. Nie chce być wielką powieścią o sensie istnienia. Jest raczej pieśnią niskiego rejestru. Taką, którą nuci się pod nosem, nie do końca świadomie, a która zostaje z człowiekiem na długo. To literatura, która nie krzyczy, lecz zostawia osad na dnie serca. Po lekturze zostaje w czytelniku coś bardzo rzadkiego: poczucie zgody. Nie na nieuchronne odchodzenie, nie na stratę, ale na fakt, że życie nie musi być spektakularne, by było pełne. Że wystarczyło być wiernym miejscu, ludziom, codziennym obowiązkom. To też jest forma wielkości. Frode Grytten po raz kolejny udowadnia, że potrafi pisać o sprawach ostatecznych bez wzniosłych deklaracji. Z precyzją, która nie rani, i czułością, która nigdy nie popada w ckliwość. To jedna z tych historii, po których nie chce się od razu sięgać po następną, bo jeszcze przez efemeryczną chwilę trzeba pobyć w ciszy, jak po czyimś odejściu.

Są lektury, które zaczynają się jak zwyczajny,leniwy poranek, a kończą jak długie spojrzenie wstecz. „Dzień, w którym umarł Nils Vik” autorstwa Frode Gryttena należy do tej kategorii: opowieści pozornie skromnej, a w istocie rozpiętej między całym życiem a tym jednym momentem, gdy wszystko nagle staje się przejrzyście jasne. To nie jest narracja o odchodzeniu w sensie...