Wrota Europy. Zrozumieć Ukrainę

Dla mnie pozycja wybitna. Mimo że z racji przez lata zajmowałem się historią i znam wiele publikacji na temat naszego wschodniego sąsiada, to jednak uważam, że przedstawiony wywiad przeprowadzony Izy Chruścińskiej z wybitnym intelektualistom ukraińskim, jakim jest Jarosław Hrycak, godny jest polecenia. Nie tylko ze względów historycznych, choć te stanowią przede wszystkim główny przedmiot rozmów o Ukraińcach i Ukrainie, to publikacja ta w znacznym stopniu wyjaśnia sporne spojrzenia nawet na te bolące historycznie wydarzenia. Wartością niniejszej książki jest także to, że jest wolna od wszelkiego ideologizowania historii, a jest przyczynkiem to zrozumienia skomplikowanej historii sąsiedztwa. Zakres informacji obejmuje nie tylko kwestie zawarte w XX wieku, ale ukazuje problemy w szerszej perspektywie. Gorąco zachęcam do sięgnięcia po niniejszą pozycję, aby Zrozumieć Ukrainę.

Książka ta jest często używana na amerykańskich uniwersytetach jako materiał do dyskusji. Problem w tym że tezy jakie stawiają autorzy są bardzo kontrowersyjnie a często sprzeczne ze źródłami. Często fakty historyczne mówią coś innego niż obaj uczeni twierdzą: Na przykład wszystko co wiemy o społecznościach Rdzennych Amerykanów żyjących na Prerii i o ludzie Janomami z Amazonii potwierdza że były to społeczeństwa bardzo brutalne toczące wojny niemal bez przerwy a status wojownika i duma która wynikała z bycia wojownikiem były tam podstawą hierarchii społecznej u mężczyzny i wzbudzały szacunek nawet u wrogów. Nasi uczeni wszystko to bagatelizują i pomniejszają z powodu swoich lewicowych przekonań. Dzieło które dyktowała Helena Valero w pełni uzasadnia przekonanie o radykalnej przemocy panującej wśród Janomami i autorzy chyba tej książki w ogóle nie przeczytali chociaż powołują się na nią. Także tezy że pełnym Średniowieczu Europa miała być zaściankiem fanatyków religijnych (Jakby gdzie indziej na przykład w Islamie też się nie zdarzali ) pogardzaną przez inne wyżej rozwinięte ludy jest poważnie kontrowersyjna podobnie jak pogląd jakoby Europa ustępowała w cywilizacyjnym rozwoju innym kulturom aż do lat 30 XVIII wieku Praca jest ciekawym nowym spojrzeniem na dzieje ludzkości ale wymaga najwyższej ostrożności przy przyjmowaniu tez autorów

Dla osób, które interesują się dziejami polskich chłopów, szlachty, pańszczyzny, rozwarstwienia społecznego pod zaborami, oraz konsekwencjami, ktore z tego wynikły, będzie to bardzo ciekawa lektura. Książka napisana jest przystępnym, zrozumiałym językiem, zawiera mnóstwo ciekawostek i ważnych historycznie faktów. Autorzy podzielili ją na rozdziały, z których niektóre to: Analfabeci, Cham, Bat, Bunt, Pańszczyzna, Czworaki, Folwark, Drzymała itp. W każdym znajdziemy cenne i czasem zaskakujące informacje. Np. ta, o działającym do dzisiaj zapisie prawnym, regulującym pobór drzewa z lasów (tzw. serwituty) w woj. świętokrzyskim, zapis pochodzi z 1454 roku! Co ciekawe, nadal korzysta z niego kilkaset osób! Zaskoczyło mnie również, że chłopi nie uważali siebie za Polaków, sądzili raczej, że to szlachta, panowie należą do narodu polskiego, dlatego nie byli chętni walczyć o wolność niepodległej Polski. Reasumując jest to bardzo ciekawa i wciągająca lektura, godna polecenia!

„Orientalizm po rosyjsku” to niełatwa lektura dla czytelnika bez pewnego zapasu wiadomości o Imperium Rosyjskim i Kaukazie Północnym. Przedmiotem rozważań autora jest nie podbój, lecz opowieść snuta przez elity rosyjskie, by go uzasadnić. Książka omawia politykę Rosji wobec południowych rubieży w XIX wieku. Znaczyły ją konfrontacja z islamem i masowe przesiedlenia miejscowej ludności. Ciekawym wątkiem jest miejsce Kaukazu w rosyjskiej wyobraźni politycznej. Więcej o tym, a także o pewnych usterkach merytorycznych książki piszę w recenzji: https://prawdziwarosja.pl/2023/04/30/orientalizm-po-rosyjsku-recenzja/

Niby wiedziałam na co się piszę. Ale ten jakże szeroki przekrój konfliktów w których wciąż i od nowa stosowane są te same ludobójcze "strategie" i "rozwiązania" naprawdę siadają na psychice. Gdyż lektura uzmysławia, że niezależnie od czasów, kontynentów, narodów, religii itp. itd. przy eskalacji konfliktów wszędzie może dojść do powtórki. A i po fakcie sprawcy nie mają poczucia winy (uprzedmiotawianie ofiar, wymówka wykonywania rozkazów, lub tego że nie miało się wyjścia itp. skąd my to znamy).

Pomimo przerażających 700 stron całkiem ciekawa lektura nawet dla kogoś kto nie lubił historii w szkole. A może to magia mojego zauroczenia Chorwacją, w której zamieszkałam. Po prostu fajnie wiedzieć kto to Zrinski, kto Frakopan albo król Tomislav. Właśnie tego potrzebowałam

Bardzo ważna, potrzebna książka. Obowiązkowa wobec zmagań z wartościowym dziedzictwem żydowskim. Miejscami wyrzut sumienia. Początek najlepszy, zrozumienie ograniczoności tego opracowania pozwala wybaczyć niedociągnięcia i chwilami dominację statystyk. Trochę brakuje indywidualnych ludzkich historii, tym bardziej, że ta pokusa czasem jest realizowana... Cudowna okładka. Niesamowita historia ludzkiego przemijania, meandrów istnienia indywidualnego i zbiorowego, koszmar Shoah. Przy okazji oprócz rekomendacji z bibliografii wydawnictwa polecam bardzo metaforycznego, ale istotnego z racji ducha opisu tragedii "Lalkarza z Krakowa".

Ocierająca się o makabrę historia europejskiej kolonizacji Afryki, tu akurat na przykładzie Konga z którego prywatny folwark uczynił sobie tytułowy król Leopold. Można bez przesady powiedzieć że jego "duch" do dziś unosi się nad tym pogrążonym w chaosie, biedzie i niekończącej wojnie miejscem pod słońcem. To historia europejskiej hipokryzji i tym co rzeczywiście napędza naszą cywilizację, niepohamowanej rządzy zysku i władzy.

Książka jest mocno beletryzowana i to, niestety, jest jej główna słabość, bo beletrystyka wyparła z tekstu twarde fakty, na których zależało mi najbardziej. Zdumiewające są też fikołki, jakie robi autor, żeby w sporze o to, czy bombardowanie Drezna było czy też nie było niepotrzebnym okrucieństwem, być za, a nawet przeciw. Zamiast tego toczy jałową pogadankę o tym, że "zbrodnia wojenna" ma swoją definicję i Drezno pod nią nie podpada, tak jakby fakt nazwania rzeczy inaczej mógł zmienić rzecz samą w sobie. Do tego dochodzi osobliwa dezynwoltura tłumacza, który wkłada w usta Goebellsa słowo "suchar" (w znaczeniu kiepskiego dowcipu),swata ze sobą słowa, których nigdy nie posądzalibyście o jakiekolwiek związki ("barbarzyński wagon", "absurdalnie piękna", "dźwięczny fortepian", "obsceniczny widok trupów", itd),a w komplecie dostajemy jeszcze peron, od którego "bił gorąc" i syreny, które wyły "na całe gardło".

Świetna książka o naszym południowym sąsiedzie o tym jak sobie radził w trakcie II wojny światowej. Wiedza o tym jest raczej niewielka gdyż Czesi i Słowacy przeżyli wojnę jako kraj wasalny względem III Rzeszy (Protektorat). Ale zastanawiające było dla mnie to, że w przestrzeni publicznej nigdy nie przypięto im łatki kolaborantów, a przynajmmniej łatka taka nie była taka silna jak ta przypięta Francuzom czy Norwegom. Czytając książkę próbowałem znaleźć uzasadnienie dla tego fenomenu. Autor bardzo sprawnie prowadzi narrację w ujęciu przede wszystkim chronologicznym. Ale nie skupia się na suchych wydarzeniach ale pokazuje tło sytuacji i rysy psychologiczne głównych bohaterów (przywódców czeskich i ich niemieckich nadzorców). Polecam do przeczytania każdemu kto chciałby za wszelką cenę bronić i uzasadniać daninę krwi jaką złożył polski naród w czasie ostatniej wojny.

Nie przypuszczałem, że kwestia zwierząt w realiach III Rzeszy okaże się tak nieoczywistym kluczem do zrozumienia tamtej epoki. Autor odsłania kulisy obsesji i paradoksów nazistowskich elit – od Hitlera po Göringa – tworząc obraz, który burzy prostą, czarno-białą wizję tamtych czasów. Książka pokazuje, jak łatwo empatia wobec zwierząt może współistnieć z nieludzkim okrucieństwem wobec ludzi. Mówi się, że człowieka poznaje się po tym, jak traktuje zwierzęta – po tej lekturze warto przemyśleć to zdanie nieco głębiej.

Kiedy wchodziliśmy w lata 20 obecnego wieku myślałam sobie, że zaczynają się tradycyjnie, że jakoś tak ideologicznie wcale nie jest nam daleko do 1920. Gdy jesteśmy już w ich połowie (w ogóle kiedy zdążyło to zlecieć?) i widzę, jak stara się nas zmanipulować tak, żebyśmy myśleli, że bratanie się z agresorami i okupantami jest okej, to wiem już, że niestety mój żart sprzed pięciu lat wcale nie jest taki śmieszny. Dlatego też zachęcam Was do przeczytania wybitnego świadectwa Stanisława Asiejewa, ocalałego więźnia z obozu koncentracyjnego w Doniecku, które pokazuje nam, że wszystkich, którzy tylko nie są u góry, bez względu na to, po której stronie barykady stoją, ostatecznie czeka ten sam koniec. “Świetlana droga…” jest współczesną literaturą obozową i nie zdziwiłabym się, gdyby dzieci za te kilkadziesiąt lat czytały ją jako szkolną lekturę i zastanawiały się wspólnie z nauczycielką, jak człowiek mógł na to wszystko pozwolić. To, że napiszę, że jest to pozycja dogłębnie poruszająca, będzie absolutnym banałem, ale musicie zrozumieć, że tak właśnie jest i że nie ma wystarczająco dobrych słów do opisania tego, czego doświadczył i spisał Asiejew. Natomiast nie chodzi tylko o ogrom i jednak niejaką kreatywność tych wszystkich okrucieństw, jakich Rosjanie dopuszczają się w zakładanych przez siebie obozach na terenie Ukrainy, lecz również o niezwykłą duchowość i refleksyjność tej prozy. Nie jest ona pozbawiona brutalnych opisów, czemu trudno się dziwić (wręcz dziwne, że jest tam coś poza tym),ale Asiejew zabiera nas przede wszystkim w głąb duszy i umysłu człowieka uwięzionego i upodlonego, któremu mimo wszystko udaje się przetrwać. To jest opowieść o ludziach pozbawionych człowieczeństwa, ale też o ogromnej wytrwałości ludzkiego ciała, umysłu oraz duszy. Jestem pod ogromnym podziwem tego, że Asiejewowi pomimo tego wszystkiego naprawdę udało się stworzyć dzieło literackie, a nie tylko raport z więzienia.

Świetna książka. Historia najnowsza, czyli ta po II wojnie światowej intryguje mnie w największym stopniu z tego powodu że ciekaw jestem jak z perspektywy czasu będzie można ocenić kluczowe zjawiska i wydarzenia które zmieniały świat którego wielu z nas było/jest świadkami. By taką analizę dostać potrzeba nie tylko opisu danych faktów, ale głębszych analiz, warsztatu historyka, dorobku historiografii. Może dlatego tak mało tego typu prac na rynku, w końcu mówimy o nieodległej historii, a na to potrzeba czasu. Tym cenniejsza ta książka. Dostajemy świetną panoramę epoki lat 50-tych, w Polsce kojarzoną przede wszystkim z odwilżą po okresie stalinizmu czyli strajkiem w Poznaniu i Gomułką u władzy, dla niektórych może jeszcze być znane powstanie węgierskie, ciągle jednak to blok wschodni. O procesie dekolonizacji, walki z rasizmem w USA i RPA, czy o kontrowersjach wokół Rock and Roll'a nie mamy w naszym kraju szansy poczytać w literaturze. Szczególnie mnie zainteresował konflikt algierski. Świat lat 50-tych tej książki wydaje się dużo ciekawszy niż czarno biała wizja starcia dobrych (Amerykanów) z tymi złymi (Sowieci). Jest to także książka dobrze napisana, trzymająca w napięciu. 10 gwiazdek nie dałem np. dlatego bo związku z okresem o jakim mowa, spokojnie można było wrzucić sporą galerię fotek z epoki. Znalazły się też wpadki, typu Katyń w wykonaniu Armii Czerwonej. Zastanawia mnie czy nie powinien autor wspomnieć o integracji europejskiej skoro już rok później doszło do historycznego zdarzenia jakim były traktaty rzymskie.

Ciekawa i pełna szczegółowych informacji książka opisująca Polesie, jedną z krain wchodzących w skład II Rzeczpospolitej. Częściej w historycznej narracji spotykamy opisy ziem znajdujących się wokół Wilna, Lwowa, czy innych miast dawnych Kresów Wschodnich. Autor w sposób bardzo ciekawy i dokładny w miarę jak pozwoliły na to dostępne materiały przedstawił życie, mieszkańców Polesia. W książce tej widzimy nie tylko ich codzienne zmagania z przyrodą i jej kaprysami, ale również ich znakomite przystosowanie i umiejętność życia w tak trudnym terenie. Odrębnym zagadnieniem jakim zajął się autor w tej książce jest opisanie prób osuszeniu i melioracji torfowisk Polesia, jakie były podejmowane przez rządy w okresie międzywojenny. Pozycja ciekawa i bardzo interesująca dla miłośników historii, zwłaszcza okresu przedwojennego. Polecam chociaż nie jest to łatwa lektura.

Czesi są mi bardzo bliscy. Nie tylko "duchowo", ale również namacalnie (moja siostra ma męża Czecha i mieszkają wraz z dziećmi w tym pięknym kraju, co powoduje, że bywam tam bardzo często, starając się przy okazji poznać kolejne fascynujące jego zakątki). Jako miłośnik Czech, Czechów i czeskiej historii, postanowiłem zapoznać się z pracą czeskiego historyka wykładającego na naszym Uniwersytecie Jagiellońskim, z nadzieją, że - jak zapowiedział sam autor - dowiem się o ich historii z ich własnej perspektywy, ale z uwzględnieniem faktu, iż książka jest dedykowana polskiemu odbiorcy. No i w gruncie rzeczy się nie zawiodłem. Ważne jednak, aby pamiętać, że tytuł "Czesi", posiada podtytuł: "Przewodnik po historii narodu i państwa". Pamiętając co znaczy słowo "przewodnik", nie spodziewałem się dogłębnej analizy każdego z zagadnień, wręcz przeciwnie, nastawiałem się raczej na formę wolnej wypowiedzi, coś w rodzaju eseju. A więc może najpierw zacznę od tego co otrzymałem i w jakiej jakości, a później przejdę do tego, czego nie dostałem i czy stanowi to duży problem. Przede wszystkim mamy tu do czynienia z bardzo ciekawą syntezą, która w odróżnieniu od przestarzałej "Historii Czechosłowacji" autorstwa Orzechowskiego i Hecka, nie jest napisana pod dyktando konkretnej ideologii. Jokes ma talent literacki i potrafi swą historią zaciekawić czytelnika. A to już naprawdę dużo. Umiejętności syntetyczne autora stoją na wysokim poziomie, stąd książkę czyta się bardzo dobrze i z rosnącym zaciekawieniem. W tok wywodów autor umiejętnie wplata anegdoty, które nie tylko wzmacniają jego przekaz, ale w odpowiednim miejscu podkreślają najistotniejsze momenty dziejów opisywanego państwa. Wielka chwała dla autora za postawę sine ira et studio. Przykładem na nią może być bardzo ciekawa i słuszna krytyka Husa (a jak sam autor zauważa: "Hus jest niewątpliwie jedną z kluczowych postaci czeskiej historii. Do dziś Czesi czczą go z nabożeństwem rzadkim w tym raczej pragmatycznym narodzie"). Wystarczy sobie wyobrazić, co by się stało, jakby polski historyk wykładający na Uniwersytecie Karola w Pradze napisał historię Polski dedykowaną Czechom i skrytykował w niej Jana Pawła II. Sądzę, że odsądzaniu go od czci i wiary nie byłoby końca w naszym ciemnogrodzie. Ale wróćmy do naszej książki. Kolejnym przykładem na nie klękanie przed opinią oczekującą pisania pod dyktando samouwielbienia narodowego jest kwestia mordów, jakie w 1945 roku Czesi zadawali wyganianym z ich kraju Niemcom oraz, trochę wcześniej, czeskiej wersji naszego szmalcownictwa -"Od roku 1941 Żydzi musieli nosić na ubraniu żółtą gwiazdę z napisem <<Jude>> (znaleźli się Czesi, którzy denuncjowali Żydów łamiących ten przepis)". Znowuż, wystarczy sobie wyobrazić histeryczną reakcję naszej prawicy i ich polityki historycznej na podobne słowa polskiego historyka, dotyczące Polaków, a kierowane do zagranicznej opinii publicznej. Warto również pochylić się nad opisem autora dotyczącym trudnych momentów historii naszych państw (sprawa Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej, czy też problem Zaolzia w 1938 roku). Słowa Jokesa są wyważone i odpowiedzialne, tak jak te, w których jakże lakonicznie, ale bardzo celnie podsumował bezsensowną wrogość polsko-czeską w dwudziestoleciu międzywojennym: "W Pradze, tak samo jak w Warszawie, ulegano iluzjom o własnym znaczeniu i jednocześnie postrzegano sąsiada jako <<państwo sezonowe>>, z którym nie warto nawiązywać bliższych stosunków - co zresztą przyczyniło się do tego, że ostatecznie sezonowymi okazały się oba państwa". Następną sprawą jest czeski humor i podejście do życia (niektórzy w Polsce w nim nie gustują, stąd epitety w stylu "czeski film"; ja natomiast go uwielbiam, ponieważ uważam, że ma wiele wspólnego z humorem angielskim, a tym samym humorem odpowiadającym mi najbardziej). Jokes nie robi z Czech "Chrystusa narodów", nie epatuje na każdym kroku martyrologią (choć są ku temu, podobnie jak u nas, odpowiednie przesłanki) i nie prześciga się z nikim na ofiary. Interesują go bardziej sprawy wolności i specyficznie czeskie postawy wobec trudnych zagadnień. Co do wyżej wspomnianego humoru czeskiego historyka to warto przytoczyć jeden przykład: "Kiedy w roku 1982 zmarł Breżniew, próbowano rozwiązać problem sukcesji w ramach kremlowskiej gerontokracji, ale natury nie dało się oszukać: jego dwaj następcy, Jurij Andropow i Konstantin Czernienko, zmarli z szybkością, która ocierała się o kompromitację". Teraz przejdę pokrótce do minusów książki. Nie znajdziemy w niej prawie nic o gospodarce, niewiele o społeczeństwie, bardzo mało o kulturze, nauce i sztuce. Jest to stricte historia polityczna. Takie prawo autora, które zapowiedział w podtytule. Gdyby ujął to wszystko, to książka nie miałaby 400 stron, tylko dwa razy tyle, a i pewnie wtedy nie wyczerpałaby tematu. Także coś za coś. Na koniec wspomnę tylko o kilku błędach rzeczowych, które nie powinny się wprawdzie w niej znaleźć, ale i tak nie obniżają wysokiej o niej mojej opinii. Po pierwsze Jokes nazywa Celtów zamieszkujących ziemie czeskie w starożytności "narodem". Nie będę się nad tym rozpisywał, bo osoby znające historię zrozumieją o co mi chodzi (te, które jej nie znają, pewnie tego nie przeczytają). Po drugie, już gorsze, przypisuje Janowi Zizce z Trocnova sławę wynalezienia taktyki walki taboryckiej przy pomocy wozów. Gdyby autor zapoznał się choćby ze świetną biografią wodza husytów pióra Petera Corneja (tą, która ukazała się u nas w 2024 r., ale pierwsze czeskie wydanie miało miejsce w 2019 r., czyli rok przed ukazaniem się "Czechów"),to wiedziałby, że nie jest to prawda. Ostatni lapsus to podanie informacji, że w czasie I wojny o sukcesję austriacką Morawy opanowały wojska elektora saskiego i króla polskiego... Augusta II Mocnego. Nie powinno się pisać takich rzeczy, kiedy kieruje się książkę Polakom, którzy mogą mieć w pamięci daty panowania swoich historycznych władców. Ostatecznie praca czeskiego historyka jest godna uwagi polskiego czytelnika i jako taką polecam ją wszystkim miłośnikom muzy Klio. Warto wiedzieć cokolwiek o naszym południowym sąsiedzie, który w tak wielu istotnych kwestiach nas niewątpliwie przewyższa.

To pierwsza książka Normana Davisa po którą sięgnęłam. Nazwisko autora było mi od dawna znane i zawsze imponował mi fakt, że w tak obszerny sposób zajmował się tak, nietypowym w końcu dla Brytyjczyków, zagadnieniem jak historia Polski. "Mała Europa", moim zdaniem, nie stanowi jednak zwartej, logicznie ułożonej całości. To zbiór tekstów- wywiadów, esejów czy wykładów, dedykowanych historii Polski i Europy w XXw. Na pewno jest to temat ciekawy, doceniam wiedzę autora, ale fragmentami czułam, że teksty sklejone są nieco na siłę, lub, z mojej perspektywy nie były zbyt ciekawe. Nie zmienia to faktu, że dla miłośników historii Polski XXw. jest to bardzo dobra propozycja.

Znakomita biografia polityczna ostatniego I sekretarza KC PZPR. Nie będę „znęcać” się pozytywnie nad autorem, ponieważ tak po prostu powinno pisać się historię. Niewątpliwie na tle swoich poprzedników M. F. Rakowski wyróżniał się zdecydowanie i (być może…) dlatego znalazło to odzwierciedlenie w tej publikacji. W Rakowskim, chociaż był przecież działaczem komunistycznym jak Gierek czy Jaruzelski wszystko jest inne: przede wszystkim zacięcie intelektualne, aspiracje, postrzeganie spraw polskich i polityki zagranicznej. Przez lata był traktowany w partii z jakimś dystansem, nieufnością, pomimo iż zaczynał w niej od młodości jako nowe pokolenie oddane budowie socjalizmu w Polsce Ludowej. Z tego powodu przylgnęła do niego metka "liberała", oczywiście w ujęciu nieortodoksyjnego socjalisty, jak można byłoby to lepiej wyjaśnić. Większość Polaków obecnie kojarzy <ostatniego I-szego> ze słynną sceną wyprowadzenia sztandaru, która jest czasami wykorzystywana jako migawka z okazji jakiejś rocznicy albo w filmie dokumentalnym o PRL-u. Lata 80-te w zbiorowej pamięci są zdominowane przez gen. W. Jaruzelskiego. Jak udowadnia autor jest to obraz bardzo uproszczony, a ta biografia przywraca odpowiednie miejsce Rakowskiego, zwłaszcza w przełomowych latach 1988-89-90. Z tą publikacją wiąże się jeszcze, nie wiem jak to określić, pewien „zgrzyt”. Została ona wydana z pieczątką IPN-u, a jej przyjęciu towarzyszyły pozytywne recenzje z różnych stron. (Za pozytywne według niektórych zwłaszcza z jednej strony). W końcu wysokiej klasy krytyczna analiza politycznego życiorysu ważnej postaci z przeszłości, bazująca na wielu źródłach nie powinna budzić „zakłopotania” jak to ujmę. Stało się jednak odwrotnie. Ponieważ ta biografia została dobrze przyjęta przez środowisko dawniej związane z Rakowskim (tygodnik „Polityka”),w IPN-nie włączył się „alarm”, czy oby autor w zbyt pozytywnym świetle nie przedstawił działacza komunistycznego. Niestety, w pewnych środowiskach historyków (takich bardziej politycznie zaangażowanych i z takim [w ich ujęciu] wzmożeniem moralnym) panuje taka trochę nieznośna maniera, że o komunistach (wszystkich) powinno pisać się per „zbrodniarz komunistyczny”. Nie inaczej. M. Przeperski zawinił bo nie stosuje się do tej zasady, stara się być neutralny, w końcu pisze jakim M.F.Rakowski był politykiem ze wszystkimi tego konsekwencjami, bez uciekania się do hagiografii.

Autor prezentuje przyczyny rozwoju nastrojów antysemickich w Europie oraz eskalację związanej z nimi przemocy oraz ograniczeń prawnych wobec Żydów w poszczególnych krajach Europy. Autor pokazuje jak nazistowskie Niemcy stanowiły część większego nurtu antysemickiego równocześnie go eskalując i umożliwiając jego brutalizacje. Autor bardzo silny nacisk położył na czynniki ekonomiczne. Patrząc na jego opisy (szczególnie rozwój antysemityzmu we Francji) wydaje mi się że inność/obcość Żydów (ich ubiór, kultura, język) oraz rozwój nacjonalizmu, przy ich międzynarodowej bezpaństwowości były bardziej istotne. Dodatkowo autor wydaje się twierdzić, że historia- religia nie miały istotnego wpływu ... W Polsce większość ludzi nie zna ani jednego Żyda, a myślę że antysemityzm ma się dobrze ... Autor prezentuje bardzo dużo informacji: wydarzenia, cytaty, akty prawne. Czasami przedstawia indywidualne historie, ale gubią się one w natłoku faktów. Bardzo dużo faktów ...

Na pewno dowiedziałam się, że krakowska wytrzeźwiałka znajduje się na ulicy Rozrywki i jest to pokłosie nazwy karczmy, która tam kiedyś była. ▫️ A tak już na poważnie. Jeśli pominiemy nieustanną prywatę autora, krasomówcze wstawki i romantyzowanie stanu chłopskiego, jak to wcale nie był taki zły (autor przecież sam wywodzi się z chłopstwa i wie jaka to ciężka praca, a szczególnie jak ciężka była jeszcze kilka dekad temu),docieramy do kawału porządnej wiedzy. ▫️ Znajdziecie tu wszystko. Od tego jak wyglądała pańszczyzna, przez to jak bogatsi chłopi się z niej wykupywali. Do tego mamy miliony dowodów na to, że niedola chłopska to nie była rzecz nieodwracalna, a brak możliwości chłopa wyjścia poza obręb folwarku to była rzecz niemożliwa. Owszem, chłopstwo to był najniższy stan i jakiekolwiek romantyzowanie przez autora jak to wszystko się da, niczym 16-letni kołcz z tiktoka, możemy nadal pomiędzy bajki włożyć i trochę dziwi mnie taka narracja z ust historyka, to faktem jest, że stan chłopski nie był tylko uciskiem i niedolą. Był niewydolny i taka jest prawda. Jednak pojedyncze jednostki, jak kmiecie, z bogatszych i lepiej usytuowanych regionów podróżowały, na przykład Wisłą do Gdańska z towarami i potem spowrotem do swoich wsi.