Maria Janion
Polska historyczka i krytyczka literatury, eseistka, znawczyni polskiego oraz europejskiego romantyzmu, profesorka Instytutu Badań Literackich PAN, feministka. Wychowawczyni wielu pokoleń polskich humanistów: pisarzy, publicystów, naukowców, wykładowców akademickich, dziennikarzy, wydawców i nauczycieli.
Do 1945 roku mieszkała w Wilnie, gdzie ukończyła szkołę powszechną i spędziła wojnę. Podczas okupacji radzieckiej uczyła się w szkole średniej, a kiedy do miasta wkroczyli Niemcy, zaczęła uczęszczać na tajne komplety gimnazjalne. Należała do działającego przy AK podziemnego ZHP i była łączniczką. Po wojnie w ramach tzw. akcji repatriacyjnej przyjechała wraz z rodziną do Bydgoszczy.
W 1945 roku zdała eksternistycznie maturę w Toruniu. Jesienią rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1946 roku uczęszczała na prowadzone przez Stefana Żółkiewskiego studium krytycznoliterackie tygodnika "Kuźnica", a od 1947 zaczęła w piśmie tym publikować artykuły i recenzje. W 1947 roku zapisała się do Akademickiego Związku Walki Młodych "Życie", a w 1948 została członkiem zespołu redakcyjnego tygodnika "Wieś". W tym samym roku opublikowała w 2. numerze "Twórczości" pierwszą większą rozprawę naukową napisaną wspólnie z Tadeuszem Drewnowskim pt.: "Zagadnienie fikcji literackiej ze stanowiska socjologicznej teorii literatury". W 1948 roku została zatrudniona w Instytucie Badań Literackich PAN na stanowisku asystenta i pracowała w nim aż do przejścia da emeryturę w 1996 roku. W 1949 roku wstąpiła do PZPR, (z której została wykluczona w roku 1979). W tym samym roku przeniosła się do Warszawy.
W 1951 roku uzyskała magisterium na Uniwersytecie Warszawskim, w roku akademickim 1951/1952 pracowała tam jako asystent. Tytuł zastępczyni profesora otrzymała w 1954 roku, a w 1955, w IBL – stopień kandydatki nauk filologicznych na podstawie pracy "Lucjan Siemieński, poeta romantyczny", której promotorem był Stefan Żółkiewski. W 1957 roku pełniła funkcje sekretarza naukowego w IBL, w 1957 uzyskała tytuł docentki i od tego czasu do dziś uczestniczy w pracach Rady Naukowej Instytutu. W 1957 roku zaczęła pracować w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku. Od tego czasu zaczęło się jej wieloletnie kursowanie między Warszawą a Trójmiastem. W 1963 otrzymała tytuł profesorki nadzwyczajnej. W 1964 roku została kierowniczką Pracowni Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej, a w 1968 – Zakładu Historii Literatury XIX wieku. Od 1966 roku uczestniczy w pracach Komitetu Nauk o Literaturze PAN (później Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN). Na fali represji marcowych w roku akademickim 1968/1969 została zwolniona z pracy w WSP – władze były szczególnie zaniepokojone jej rosnącym wpływem na młodzież akademicką. Jej wykłady, akcentujące rewolucyjny, wolnościowy aspekt romantyzmu, nieulegające oficjalnej wykładni a także kwestionujące tradycyjne odczytania literackiego kanonu zachęcały studentów do niepokornego, oryginalnego i odważnego myślenia o polskiej literaturze oraz kulturze, co nie mogło się podobać ówczesnym decydentom. Kiedy jednak sytuacja się nieco uspokoiła, po utworzeniu Uniwersytetu Gdańskiego podjęła pracę w tamtejszym Instytucie Filologii Polskiej. W 1973 roku uzyskała tytuł profesorki zwyczajnej. W 1974 zaczęła prowadzić seminaria na Studium Doktoranckim IBL. Od 1979 roku do jego rozwiązania w 1983 należała do Związku Literatów Polskich.
W latach 70. Maria Janion zaangażowała się w działalność podziemną – była m.in. jednym z członków założycieli nielegalnego Towarzystwa Kursów Naukowych. Zaczęła krytyczniej podchodzić do narzucanych odgórnie interpretacji i wartościowania polskiej literatury dawnej oraz współczesnej a także do polskiego kultu wojny, żołnierza, bohaterstwa, militarnych zrywów, martyrologii. W 1976 roku opublikowała studium "Wojna i forma", poświęcone właśnie wydanemu "Pamiętnikowi z powstania warszawskiego" Mirona Białoszewskiego, interpretując go jako tekst pokazujący wojnę i powstanie z cywilnej, odmitologizowanej, nieheroicznej perspektywy, co spotkało się z silną krytyką. Oskarżano ją o to, że podobnie jak sam pisarz, szarga narodowe świętości. Jej niezależne sądy, wzrastający autorytet wśród studentów i pracowników naukowych oraz związek z opozycją polityczną sprawił, że stała się persona non grata dla ówczesnych władz. Gdy rozpoczął się solidarnościowy zryw, Janion podpisała list 64 intelektualistów z TKN-u, popierający strajki, apelujący wszakże o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 roku wystąpiła na Kongresie Kultury Polskiej, którego obrady przerwało wprowadzenie stanu wojennego. Apelowała, by ten wielki narodowy zryw, na razie kierujący się głównie emocjami, przekuć w wielką pracę intelektualną. Stan wojenny wstrząsnął nią głęboko.
W latach 80. kontynuowała pracę naukową oraz dydaktyczną, ciągle zawieszona między Gdańskiem i Warszawą. Była twórczynią i współredaktorką serii "Transgresje" – siedem tomów antologii polskich i zagranicznych prac naukowych, tekstów literackich oraz zapisów dyskusji prowadzonych na gdańskich seminariach wyszło w latach 1981-1988. W 1981 podjęła wykłady na Uniwersytecie Warszawskim. W 1982 roku w ramach represji politycznych została zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego. Ponownie zatrudniono ją tam w roku akademickim 1983/1984. Seminaria w Gdańsku prowadziła do roku akademickiego 1989/1990, od tego czasu zajęcia odbywały się już tylko w Warszawie, w ramach Studium Doktoranckiego IBL i umowy z Uniwersytetem Warszawskim. Tuż przed przełomem 1989 roku związała się z nieformalnym stowarzyszeniem opozycyjnym "Reforma i Demokracja".
W latach 90. została członkinią Stowarzyszenia na Rzecz Humanizmu i Etyki Niezależnej, należała też przez pewien czas do Solidarności Pracy i do Unii Pracy. Od 1989 roku należy do Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, a od 1991 do Polskiego PEN Clubu. W 1990 została członkinią czynną Polskiej Akademii Umiejętności, w 1991 członkinią korespondentką, a w 1998 – rzeczywistą Polskiej Akademii Nauk. W 1994 roku otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. Od 1997 do 2004 roku uczestniczyła w pracach jury Nagrody Literackiej Nike, w latach 2000-2004 była jego przewodniczącą. Od 1992 do czerwca 2010 roku kontynuowała otwarte dla wszystkich seminaria, tym razem pod auspicjami Szkoły Nauk Społecznych przy Instytucie Socjologii i Filozofii PAN. Chociaż z regularnych wykładów zrezygnowała, dalej współpracuje z SNS-em i spotyka się ze studentami. W 1996 roku, na swoje siedemdziesięciolecie, otrzymała od uczniów tom "Romantyzm. Janion. Fantazmaty" pod redakcją Doroty Siwickiej oraz Marka Bieńczyka. W 2006 roku zarówno w Warszawie, jak i Krakowie przyjaciele, dawni i obecni uczniowie niezwykle hucznie obchodzili 80. urodziny Marii Janion. Z ofiarowanych jej z tej okazji tekstów powstała imponująca "Księga Janion" (Gdańsk, 2007) w opracowaniu Zbigniewa Majchrowskiego i Stanisława Rośka, zawierająca także szczegółową bibliografię jej prac przygotowaną przez Alicję Szałagan, listę doktoratów i prac magisterskich, których była promotorem, "Drzewo Janion", wkładkę z rysunkiem pokazującym wszystkich uczniów oraz uczniów tychże, a także tekst wygłoszony przez Jerzego Pilcha w trakcie obchodów jubileuszu zorganizowanych w Warszawie, w grudniu 2006 roku, w siedzibie "Gazety Wyborczej".
Od 1989 roku Maria Janion aktywnie uczestniczyła w życiu społecznym i politycznym odrodzonej Polski. Była zaangażowana w odrodzenie polskiego feminizmu, zarówno w sensie ruchu intelektualnego, jak i aktywności społecznej. Walczyła z przejawami rasizmu, antysemityzmu, homofobii i mizoginii. Wspierała swoim nazwiskiem oraz autorytetem inicjatywy, które w jej opinii zmierzają do uczynienia z Polski państwa prawdziwie demokratycznego, obywatelskiego, otwartego na wielość poglądów i postaw.
Zobacz stronę autora
Szukamy ofert...
OPINIE i DYSKUSJE o książce Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś
Pozwolę sobie opisać w kilku słowach tę niewielką pozycję, dlatego że brakuje tu jej opisu, a tytuł może zmylić. Zawiera kilka esejów i jeden wywiad, a tematyka opiera się głównie na kulturze wyższej i masowej, postępującej amerykanizacji i wpływie romantyzmu na Polskę w kolejnych wiekach. Całość napisana oczywiście wyższym, nieprzystępnym językiem, co stanowi dodatkowy wysiłek dla szarych komórek, tak samo jak odnajdywanie kontekstów. To, że odeszło już pokolenie posługujące się takim językiem na co dzień (widać to zwłaszcza w wywiadzie - zastanawiało mnie jak się nawzajem rozumieją) jest pewnym znakiem czasu.
Pozwolę sobie opisać w kilku słowach tę niewielką pozycję, dlatego że brakuje tu jej opisu, a tytuł może zmylić. Zawiera kilka esejów i jeden wywiad, a tematyka opiera się głównie na kulturze wyższej i masowej, postępującej amerykanizacji i wpływie romantyzmu na Polskę w kolejnych wiekach. Całość napisana oczywiście wyższym, nieprzystępnym językiem, co stanowi dodatkowy...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toEseje na temat kultury wysokiej i kultury masowej w czasach wolności, jak i czasach uciemiężenia. Garść ciekawych przemyśleń przeplatanych ciężkim do czytania tonem, w którym niestety przebija poczucie wyższości względem tych "innych", którzy z kulturą masową mają do czynienia i odnajdują w niej rozrywkę.
Eseje na temat kultury wysokiej i kultury masowej w czasach wolności, jak i czasach uciemiężenia. Garść ciekawych przemyśleń przeplatanych ciężkim do czytania tonem, w którym niestety przebija poczucie wyższości względem tych "innych", którzy z kulturą masową mają do czynienia i odnajdują w niej rozrywkę.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toLata mijają, a teksty Marii Janion z lat dziewięćdziesiątych nie tracą zaczepności oraz wyrazistości, mimo iż część z forsowanych przez nią prognoz zdezaktualizowała się w dobie teraźniejszości. Niewykluczone, że zdążą się jeszcze urzeczywistnić, choć w tym wypadku konieczny byłby gwałtowny obrót spraw, czemu dano wyraz w rozważaniach o polskiej kulturze literackiej. Niezależnie od tego, które z zapatrywań Marii Janion uznamy za nieprzystające do obecnych realiów życia, nie można im odmówić świeżości, albowiem stawiane przez nią tezy i wyciągane wnioski pobudzają w czytelniku procesy myślowe, a co traktuję jako największą zaletę załączonej pozycji. Maria Janion uprawia naukę o polskiej humanistyce z ogromnym zaangażowaniem, co wyczuwa się już w pierwszym tekście, w którym porusza kwestię zmierzchu paradygmatu romantycznego. „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś?” otwiera drzwi do problemu kultury masowej, jej wejścia na salony, zawłaszczania coraz większej przestrzeni i przyciągania rzeszy odbiorców za sprawą ogólnej dostępności oraz komercyjnego charakteru. Pojawia się wiele pytań o sens kultury wysokiej, jej pojmowanie, doświadczanie, jak również konieczność podtrzymywania kultu obcowania z czymś, co znajduje się dalej albo bywa trudniejsze w odbiorze. Myślę, że tekstów Marii Janion nie można oceniać jako udanych bądź nieudanych. Należy przyjąć do wiadomości jej punkt widzenia w kwestii polskiej humanistyki, z którym nie trzeba w pełni się zgadzać i nie ma w tym niczego niestosownego.
Lata mijają, a teksty Marii Janion z lat dziewięćdziesiątych nie tracą zaczepności oraz wyrazistości, mimo iż część z forsowanych przez nią prognoz zdezaktualizowała się w dobie teraźniejszości. Niewykluczone, że zdążą się jeszcze urzeczywistnić, choć w tym wypadku konieczny byłby gwałtowny obrót spraw, czemu dano wyraz w rozważaniach o polskiej kulturze literackiej....
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toW ciągu ostatnich lat kilka razy czytałam „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś” M. Janion. Książeczkę mam w swojej biblioteczce. To cieniutka objętościowo książeczka. Ale niezwykle bogata w zakresie przekazanych czytelnikowi przemyśleń. A jeszcze bogatsza w zakresie ilości (i jakości) uruchamianych u czytelnika procesów myślowych. Za każdym razem, podczas lektury, odczuwałam zadziwienie i objawienie, że ktoś już dawno ubrał w słowa to, co ja zaledwie przeczuwałam, co starałam się umiejscowić w moim osobistym świecie wniosków, wartości i przemyśleń lub co usiłowałam nazwać po swojemu. I za każdym razem odkładałam napisanie tych słów o wrażeniu, jakie wywarła na mnie ta książeczka. Do czasu następnego spotkania z „Czy będziesz wiedział”. I do następnego. Bo okazało się, że przerastało mnie napisanie kilku słów o tym, jak wielkie wrażenie zrobiła na mnie lektura tej książeczki, jak ważne okazało się dla mnie to, co Autorka napisała i to, co ja z tego pisania wzięłam dla siebie, jaki podziw i szacunek dla Autorki wzbudziła ta maleńka książeczka.
„Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś” to zbiór przemówień i wykładów. O czym? O odnajdywaniu siebie. O tym, co nas kształtuje. O tożsamości. O kulturze wysokiej i masowej, o jej wpływie na społeczeństwa i na pojedynczego człowieka, o ideach, romantyzmie. O postmodernistycznym mieszaniu kultury wyższej z masową. O zmianach w przeżywaniu i odbierania kultury. I o przyszłości. Ludzi i kultury.
Polecam.
W ciągu ostatnich lat kilka razy czytałam „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś” M. Janion. Książeczkę mam w swojej biblioteczce. To cieniutka objętościowo książeczka. Ale niezwykle bogata w zakresie przekazanych czytelnikowi przemyśleń. A jeszcze bogatsza w zakresie ilości (i jakości) uruchamianych u czytelnika procesów myślowych. Za każdym razem, podczas lektury,...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toMaria Janion to dla mnie wielkie odkrycie roku 2020. To nie jest ktoś, o kim często mówi się w mainstreamie, a ja też nie miałam wcześniej głębszych związków z kulturą wysoką, ani literaturą, więc o jej istnieniu dowiedziałam się dopiero parę lat temu, od kolegi. Na bazie jego poleceń kupiłam tytuł Historia i romantyzm. Nie przewidziałam tylko, że to taka cegła. Zaległa więc na półce w oczekiwaniu na chęć na te pewnie z 700 stron. Miałam ją gdzieś z tyłu głowy, ale przecież wiadomo, że łatwiej czytać lżejsze i krótsze książki, sprawdzonych wcześniej autorów, a ta, to kiedyś…
Aż niedawno przypadkiem trafiła mi się ta cieniutka antologia. Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś dostałam za darmo i położyłam zdecydowanie bliżej oka, żeby się do mnie uśmiechała, bo to zdecydowanie niższy próg wejścia “w” nowego autora niż 700 stron. A później Maria Janion zmarła. Pomyślałam, że to jest idealny moment na to, żeby ta wielka kobieta pożyła jeszcze chwilę w swoich słowach, zaczęłam czytać i wsiąkłam.
Czy jesteś świadomy?
Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś to zbiór przemówień i krótkich wykładów. Jest tu też jeden wywiad. Wszystkie te teksty są wymagające. Wiele zdań musiałam przeczytać kilka razy, żeby upewnić się, że właściwie rozumiem przesłanie oraz jej punkt widzenia. Wiele informacji było dla mnie nowych, ale temat jest fascynujący, bo faktycznie, skąd mamy wiedzieć, co przeżyliśmy? Oraz, co może jest ważniejsze, jak mamy to wyrazić?
Wiele tu jest przemyśleń o kulturze, zarówno wysokiej jak i masowej, o jej roli w życiu zwykłego człowieka. Wiele jest też o romantyzmie, czyli w skrócie i wielkim uproszczeniu, o naturze ludzkiej wymagającej, żeby wszystko co się dzieje, miało za sobą jakąś wyższą ideologię (przejawem jest np. zasada: Bóg, Honor, Ojczyzna czy “Solidarność”). Romantyzm według Janion był charakterystyczny dla Polaków. Był, bo już zanika, a autorka pisze dlaczego tak się dzieje i dlaczego to niedobrze. Jeśli stracimy swoje korzenie, połączenie z wieszczami z poprzednich pokoleń, to kim będziemy w przyszłości?
Może jednak wcale nie będzie tak źle
Janion ukazuje najgorszy scenariusz dla społeczeństw środkowo europejskich, czyli zatracenie w kulturze masowej. Dlaczego to takie straszne? Nie, że kultura masowa jest be, bo tak, tylko ten rodzaj kultury nie uczy jak wyrażać emocje oraz jak o nich mówić, nie daje wystarczającego bogactwa języka oraz przykładów, że tak można i jak to robić. Kultura masowa nie uświadamia, nie sprawia, że wiemy, kim jesteśmy oraz co przeżywamy. Mam jednak wrażenie, że mimo wszystko pozostał w autorce pewien optymizm, ponieważ najczęściej zostawiała jakąś niedomkniętą furtkę. Pisała, że może wcale nie będzie tak źle?
Teraz już wiem, że będę czytać więcej Janion. Będzie moim przewodnikiem po przygodzie z poznawaniem siebie oraz rozwijaniem świadomości tego, co się dzieje dookoła.
PS A w ogóle tytuł tej antologii, to parafraza słów Kundery, który pisał, że celem kultury masowej jest to, “żebyś nigdy nie wiedział, co przeżyłeś” i dlatego autor ten trafia kilka oczek wyżej na mojej liście “do poznania”.
Maria Janion to dla mnie wielkie odkrycie roku 2020. To nie jest ktoś, o kim często mówi się w mainstreamie, a ja też nie miałam wcześniej głębszych związków z kulturą wysoką, ani literaturą, więc o jej istnieniu dowiedziałam się dopiero parę lat temu, od kolegi. Na bazie jego poleceń kupiłam tytuł Historia i romantyzm. Nie przewidziałam tylko, że to taka cegła. Zaległa...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toTe eseje Marii Janion powinny być obowiązkowo omawiane w szkołach. Jest tu tyle mądrych rzeczy o zderzeniu kultury wysokiej z masową, o wyzwaniach stających przed kulturą przy końcu XX wieku( acz w obecnym czasie być może jeszcze bardziej aktualnych) czy wreszcie o zmierzchu paradygmatu romantycznego.
Te eseje Marii Janion powinny być obowiązkowo omawiane w szkołach. Jest tu tyle mądrych rzeczy o zderzeniu kultury wysokiej z masową, o wyzwaniach stających przed kulturą przy końcu XX wieku( acz w obecnym czasie być może jeszcze bardziej aktualnych) czy wreszcie o zmierzchu paradygmatu romantycznego.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toMała książeczka składająca się z pięciu esejów i rozmowy jaką przeprowadzili z Maria Janion Zbigniew Benedyktowicz i Czesław Robotycki. Jednakże niech nikogo nie zmyl;i ze mała książeczka (raptem 114 stron) nie zawiera wielu istotnych przemyśleń Pani profesor. We współczesnym świecie jakżeż ważne jest odnalezienie siebie, właśnie o osobowości i jej roli w głównej mierze traktują wszystkie zawarte tu teksty. Przewijają się cytaty z wielu myślicieli od Oświecenia poprzez oczywiście romantyzm do współczesności. Nie brak także ciekawego spojrzenia na literaturę współczesną i rolę sztuki. Mi szczególnie spodobał się esej wygłoszony w Klubie Unii Pracy - "Świadomość stylu", Janion zwraca tam uwagę na to jakie znaczenie mają dla kształtowania osobowości człowieka autorzy których się czyta. Pisze wprost "Trzeba prowadzić życie według autorów, których się czyta", zabrzmiało mi to niemal Ortegą y Gassetem u którego w jednym z esejów zamieszczonych w zbiorze "Dehumanizacja sztuki i inne eseje"
http://lubimyczytac.pl/ksiazka/101122/dehumanizacja-sztuki-i-inne-eseje
- przeczytałem o zarażaniu się człowiekiem. Tak właśnie bywa z autorami, których czytamy.
Polecam wszystkim którzy znają twórczość profesor Janion a także wszystkim tym, którzy w jakiś dziwny sposób nie mieli okazji spotkać się z jej mistrzowskim piórem.
Mała książeczka składająca się z pięciu esejów i rozmowy jaką przeprowadzili z Maria Janion Zbigniew Benedyktowicz i Czesław Robotycki. Jednakże niech nikogo nie zmyl;i ze mała książeczka (raptem 114 stron) nie zawiera wielu istotnych przemyśleń Pani profesor. We współczesnym świecie jakżeż ważne jest odnalezienie siebie, właśnie o osobowości i jej roli w głównej mierze...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo to