Bogowie i ich ludy. Religie pogańskie a procesy tworzenia się tożsamości kulturowej, etnicznej, plemiennej i narodowej w średniowieczu

Dość długo zastanawałam się nad oceną tej książki. Bardzo duży zakres przedstawionych informacji, a zwłaszcza imponująca liczba cytatów ze źródeł średniowiecznych, przemawiają zdecydowanie na jej korzyść. Mimo to, książka nie wciąga, czyta się ją raczej ciężko - jest to opracowanie zdecydowanie naukowe, a nie popularno-naukowe. W wielu miejscach miałam również wrażenie, że autor wielokrotnie powtarza te same informacje i wnioski. Przy całym bogactwie przedstawionych informacji, dat i imion, mam jednocześnie poczucie zbyt powierzchownego potraktowania kwestii upadku religii przedchrześcjańskich wśród słowian - przymusowy charakter chrystianizacji jest tu potraktowany dość powierzchownie.

Szalenie ucieszyło mnie nowe wydanie moich ulubionych klasycznych rozpraw mediewistyki. Jest to zdecydowanie pozycja naukowa, i niestety kto nie przywykł do wielce zacnego warsztatu rozprawy naukowej prowadzanej na wysokim poziomie, do tego wspaniałym językiem bogatym i eleganckim, może nie podołać przedstawionej treści. A treść jest bogata oparta na dowodach naukowych pięknie analizowana. Bardzo lubię wracać na i kilka stron i delektować się tym stylem, a ponieważ nie jestem specjalistą w tej dziedzinie tylko amatorem słowiańskiego dziedzictwa, za każdym razem zapamiętuję lub analizuję coś innego i to jest bardzo budujące.

Z racji premiery "God of War: Ragnarok" wypadałoby sobie przypomnieć mitologię skandynawską, a książka Słupeckigo jest najlepszą opcją na zrobienie tego. Autor we wstępie wskazuje na liczne braki źródeł i wiele wersji danej postaci, czy też sytuacji z nią związanej. Daje to spore pole do interpretacji i przedstawiania swojej wizji danego mitu. Co do książki. Trzeba się mocno wczytać, żeby wyłuskać treść. Przypomina to trochę książki o zespołach metalowych, gdzie takowe rozgałęzienie jest konieczne, celem zrozumienia genezy utworów, czy członków zespołu. Nie mniej jednak warto, przynajmniej żeby wiedzieć, co mówi Mimir podczas gry.

Bardzo dokładnie opisane dzieje Celtów z Irlandii i Brytanii do XII wieku, trochę mniej dokładnie reszty Celtów. Właściwie jest tu wszystko - historia, geografia, polityka, poezja, literatura, religia, kultura, zabytki, prawo, kobiety, zwyczaje... Wszystko, dosłownie co chcecie wiedzieć o Celtach. W dodaku nieźle napisane.

Książka mocno naukowa i raczej nie dla kogoś kto dopiero zaczyna studiować temat najstarszej historii ziem polskich. Dużo wiedzy, bardzo przydatnej i świetnie usystematyzowanej, dzięki której otrzymuje się solidne podstawy do pogłębiania wiedzy. Nie jest łatwo przez nią przebrnąć, ale każdy kto chce zgłębić ten temat musi po nią sięgnąć.

W pierwszej części książki znajdziemy informacje o składnikach posiłków, przetwarzaniu i konserwacji oraz zapleczu kuchennym słowian i wikingów. Mam wrażenie, że w książce jest troszkę więcej informacji o słowianach niż wikingach. W drugiej części mamy autorskie rekonstrukcje przepisów takich jak podpłomyki, zakwas, kasze z dodatkami i inne. Książkę przyjemnie się czyta, w środku znajdziemy sporo narysowanych obrazków. Minusem jest użycie czcionki bezszeryfowej.

Smutna konstatacja naszła mnie w trakcie lektury. Nie dlatego, że naukowy spór M. Derwicha z Gąssowskimi toczony od lat o to, czy wał kamienny na Łyścu powstał w celach kultowych czy refugialnych wbrew przypuszczeniom nie wysunął się na pierwszy plan. Właściwie byłem nim już nieco zmęczony. Wszyscy uczestnicy tego sporu wyprztykali się z argumentów już w latach 90-ych i tym razem (tj. na konferencji, z której materiały zawiera książka) nie mieli sił ani ochoty powtarzać wszystkiego od nowa. Zaznaczyli zwięźle i ogólnikowo, że trwają na swych stanowiskach i tyle.<br /> <br /> Sensacja kryła się gdzie indziej. Nadeszła ze strony, której nikt się nie spodziewał (a przynajmniej nie wszyscy). Być może niektórzy znają prace G. Domańskiego. Archeolog ten prowadził badania na Ślęży i jakąś dekadę temu opublikował wyniki swych badań a wynikało z nich, że wał na szczycie Ślęży nie był tworem Słowian we wczesnym średniowieczu a o wiele starszej kultury łużyckiej, której etniczność jest trudna do określenia. Podobnie z nią się wiążą zapewne wały na sąsiednich Raduni i Górze Kościuszki. Akurat o tym w „Sacrum pogańskie…” nie ma, jest za to artykuł Sz. Orzechowskiego, który całkiem przekonująco dowodzi, że takiż wał na Łyścu to również nie jest słowiański dorobek wczesnego średniowiecza a zabytek kultury przeworskiej związany ze słynnym starożytnym zagłębiem hutniczym koło Nowej Słupi (polecam pielęgnujące rokrocznie tę tradycję odbywające się tam Dymarki Świętokrzyskie). Mało tego, Cz. Hadamik wał na Górze Grodowej w Tumlinie takoż zaleca traktować nie jako kultowy słowiański a jako pozostałość późniejszego grodu kasztelańskiego. W tej sytuacji tekst J. Cieślika można byłoby już tylko uznać za kopanie leżącego – dowodzi on, że badania archeologiczne miejsc kultu w Polsce przeprowadzane były niedokładnie, datowania były niepewne, własne interpretacje przeważały nad faktami a co za tym idzie pozostawiają one wiele do życzenia (poza badaniem ośrodka kultowego na Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie, za które autor docenia W. Chudziaka). Się porobiło? No właśnie. Wygląda na to, że kultowe wały kamienne budowane przez Słowian na szczytach gór w średniowieczu należy odesłać do lamusa pomyłek archeologicznych.<br /> <br /> Należy podkreślić, że książka „Sacrum pogańskie…” będąca pokłosiem konferencji na Łyścu zawiera nie tylko materiały na temat Łyśca i okolic, ale całego obszaru Polski (ba, mamy nawet pojedyncze artykuły na temat Czech, Rosji i Skandynawii). Szczególnie wiele nowości przynoszą badania Chudziaka na Pomorzu. Szczególnie sprawa wciąż odkrywanych świętych wysp Słowian wydaje się być dobrze rokująca – archeolodzy odnotowują kolejne przypadki, czasem nawet wydające się być kultowym centrum ponadlokalnym z własną świątynią.<br /> <br /> Nie zabrakło w tomie łyżki dziegciu – jest nią tekst D. Sikorskiego podważający tezę budowania chrześcijańskich kościołów w miejscach wcześniejszych kultów pogańskich. W przeciwieństwie do badań nad wałami kamiennymi, sceptycyzm Sikorskiego (widoczny również w pozostałych jego pismach o religii pogańskiej) robi wrażenie raczej ideologicznego niż dogłębnie naukowo przemyślanego.<br /> <br /> Książka nie tylko jest objętościowo solidna, ale przy swej objętości zawiera również sporo artykułów bardzo istotnych dla sprawy badań nad religią Słowian, jeśli nie wręcz przełomowych. Podobne konferencje nie rzadko prezentują zbiór referatów od Sasa do Lasa, w większości luźno związanych z głównym tematem i mało odkrywczych. Tutaj mamy wybór prawie wszystkich najlepszych badaczy tematu i próbki ich pracy dające przekrój stanu najnowszych badań i pozwalające wyrobić sobie opinię o obecnie rozwijanych trendach badawczych. Jestem pewien, że do tych artykułów będzie z pewnością odwoływać wiele kolejnych publikacji.

Nie dobrnąłem do końca, chociaż jako tako zgadzam się z profesorem. Zwracam uwagę, że jest to lektura trudna, autor odwołuje się do mitów i opowieści bez słowa wstępu - jakby rozmawiał z równym mu wiedzą naukowcu. Nie tłumaczy łaciny. Czekam na podobne opracowanie popularnonaukowe - takie można znaleźć chociażby w na portalu z białym trójkątem na czerwonym tle jako debata z udziałem prof. Banaszkiewicza pt. "Spór o początki państwa polskiego".

Przystępnie napisana i wartościowa merytorycznie, bo oparta na zachowanym materiale literackim (np. Żywot św. Ottona z Bambergu) oraz badaniach archeologicznych. Z racji na szczupłe zasoby zachowanych źródeł odnoszących się tylko do Pomorza, autorzy sięgają też po liczne przykłady z Połabia, a czasem również innych terenów. Właściwie poruszono tu każdą gałąź aktywności ludzkiej na Pomorzu i Połabiu - od pożywienia, przez budownictwo, organizację społeczną, religię, po handel, kwestie morskie i sposoby wojowania. Mimo upływu lat od wydania książka nie traci na aktualności. Czyta się lekko, a wiedza sama wchodzi do głowy. Świetnie sprawdzi się jako barwny zarys atmosfery tamtych spowitych mrokiem dziejów.

We wstępie do niniejszej pozycji jej autor: ceniony mediewista, archeolog i historyk religii Leszek Paweł Słupecki zwraca uwagę na niezaprzeczalną atrakcyjność motywu likantropii, która wydaje się nie słabnąć na przestrzeni wieków. Przyznaję, że również ja od wczesnego dzieciństwa przejawiałem mocną fascynację wszelkimi mitologicznymi stworzeniami, ze szczególnym uwzględnieniem, a wręcz zamiłowaniem do wilkołaków. Sprowadzało się to nawet do pragnienia stania się jednym z nich, ale bez bolesnej i przymusowej przemiany podczas pełni księżyca i wiążącej się z nią utratą człowieczeństwa i samokontroli. Lata minęły, ale moje zainteresowanie tematem nie przeminęło. Czekałem tylko na odpowiedni moment, żeby zapoznać się z omawianą książką. Okazja nadarzyła się w lutym, kiedy w ramach zgłębiania tematu dowiedziałem się, że dla naszych słowiańskich przodków był to wilczy miesiąc, co wiąże się z faktem, że właśnie w jego połowie przypada jedyna w ciągu roku ruja u wilczych samic. Ponadto piętnastego dnia tego miesiąca Rzymianie i Rzymianki świętowali i świętowały Luperkalia. Była to uroczystość obchodzona na cześć wilczycy, która wykarmiła Romulusa i Remusa, a swoją nazwę wzięła od Luperkusa: wilczo-koźlego Boga, utożsamianego z Faunem, który chronił stada przed tymi drapieżnymi przodkami psów. Powracając do Słowian należy jeszcze zaznaczyć, że w strachu przed wilkami zamiast ich zwyczajowej nazwy stosowano zamienniki takie jak „luty” lub „luty zwierz”, aby zgodnie ze staropolskim przysłowiem nie wywołać ich przypadkiem z lasu. Książkę tak jak sobie postanowiłem udało mi się całą ukończyć w Luperkalia, mogę więc przystąpić do recenzji. „Wojownicy i Wilkołaki” to kompletne omówienie zjawiska "likantropii", z jakim mamy do czynienia w języku polskim, przy czym autor stosuje aparat badawczy przynależny do antropologii kulturowej. Dla mnie jest to największa zaleta tej książki, ponieważ nie mamy w niej do czynienia z popkulturowym streszczeniem najsłynniejszych horrorów o wilkołakach. Zamiast tego autor opisuje wszystkie zachowane przekazy na temat tych istot, jakimi dysponujemy, zaczynając od tych najstarszych, czyli tradycji antycznej. W następnej kolejności analizuje motyw likantropów w legendach średniowiecznych i sagach skandynawskich, po traktaty demonologiczne i zachowane podania z kultury ludowej. Bardzo ciekawy jest rozdział dotyczący pochodzenia terminu „wilkołak” oraz tego jak ten fascynujący potwór jest nazywany w różnych językach. Równie intrygujące jest omówienie innych kultur, które posiadają bardzo podobne przekazy na temat zmieniania się ludzi w drapieżne zwierzę, ale z racji zamieszkania na innej szerokości geograficznej, w której naturalnie nie żyją wilki zamiast likantropa mamy transformację w tygrysa, lamparta, lwa, hienę, kojota, a nawet aligatora. Najlepsza część książki to jej zakończenie, w której autor rekapituluje najważniejsze zachowane informacje na temat wilkołaków i na ich podstawie dostarcza najbardziej przekonującego wytłumaczenia powstania zjawiska likantropii, które wiąże z okresem rozpadu wspólnoty rodowo-plemiennej i powstaniem protopaństw, co prowadziło jednocześnie do tworzenia się tajemnych bractw młodych wojowników identyfikujących się z najbardziej rozpowszechnionymi drapieżnikami działającymi w watahach, czyli wilkami. To antropologiczne wyjaśnienie modelu likantropicznego, jego treści, sensu i znaczenia dla społeczeństw pierwotnych to dla mnie największa zaleta tej publikacji. Cały wywód układa się w logiczną i spójną całość, dzięki czemu lepiej rozumiem wszystkie elementy składowe wilkołaczego motywu i podobnie jak autor preferuję ten klucz interpretacyjny zamiast próby wytłumaczenia źródła wilkołactwa w chorobie psychicznej. Natomiast największa wada omawianej pozycji jest też paradoksalnie jedną z jej największych zalet, ponieważ w czasie lektury autor chcąc jak najbardziej wyczerpać temat przytacza tyle opisów dotyczących zjawiska likantropii, które są na tyle do siebie podobne, że w pewnym momencie czytanie staje się momentami nużące. Nie umniejsza jednak to wiele tej pracy, ponieważ większość książki jest napisana bardzo przystępnym stylem i w moim przypadku udało mi się ją przeczytać w ciągu jednego dnia. Podsumowując "Wojownicy i wilkołaki" to kompleksowa i naukowa analiza zjawiska likantropii. Ponadto jest to najlepsza pozycja na ten temat, z jaką do tej pory miałem styczność. Lektura obowiązkowa dla wszystkich miłośników tych fascynujących i przerażających stworów, w moim przypadku byłem bardzo usatysfakcjonowany tym, czego się dowiedziałem, ponieważ znacząco wzbogaciłem swoją wiedzę na ten temat. (Przeczytałem i posiadam Wydanie IV, Wydawnictwo Replika, Warszawa, 2023)

Dawno już nie czytałam tak fajnie napisanej książki historycznej, pozycji która nie tylko potrafi wiele nauczyć i wyjaśnić ale także rozbawić. Świetne podejście - autorka nie ograniczyła się pod żadnym względem. Najpierw mamy prawdziwą historię Vlada Palownika zwanego Drakulą, jego ojca, jego braci i innych krewnych, włączając w to Macieja Korwina, króla Węgier, i Stefana III Mołdawskiego, wszystko na tle piętnastowiecznej Wołoszczyzny, Turcji i, generalnie, basenu Morza Czarnego z przyległościami. A do tego mamy skróconą historię mitu o Drakuli-wampirze, z odwołaniami do pop-kultury i Francisa Forda Coppoli. A także parę słów o Elżbiecie Bathory, zwanej krwawą Hrabiną z Čachtic. No i oczywiście o Bramie Stokerze i jego powieści. Jak dla mnie super - pani Czamańska to erudytka i historyk najwyższych lotów. Mój zachwyt był dodatkowo napędzany faktem że tej jesieni odwiedziłam Węgry i rumuński Siedmiogród więc widziałam większość wymienionych miejscowości na własne oczy. ETA: w książce można znaleźć kolorowe zdjęcia i mapy gdyby się ktoś pytał o obrazki ;p.

Ta książka to zbiór artykułów o dosyć różnej tematyce (choć zawsze średniowiecznej). Nie są ze sobą jakoś powiązane, ale w większości dotyczą organizacji plemiennej Śląska i Łużyc, jedynie 4 z 16 tekstów w niej zawartych poruszają kwestie związane z Awarami. Muszę przyznać, że nieco mnie ta książka męczyła, bo poszczególne artykuły nieraz się zazębiały, a autor często rozważa na kilkunastu stronach kwestię, którą wyjaśnił w przekonujący sposób już na pierwszej. Męczący jest też zwyczaj nietłumaczenia jakichkolwiek cytatów przez autora. Raczej nie jest to książka dla przypadkowych czytelników.

Czytając książki prof. Strzelczyka możemy być pewni co najmniej dwóch rzeczy: spotkamy się z pisarstwem historycznym na najwyższym poziomie oraz znajdziemy w lekturze wprost niezliczoną masę ciekawostek, z wielkim kunsztem wplecionych w tok narracji. Nie inaczej jest w pracy na temat Iroszkotów w kulturze średniowiecznej Europy. Autor, zagłębiając się w mroki wczesnego średniowiecza, wydobywa na światło dzienne wiele faktów o życiu i działalności iryjskich świętych. Wprost niebywałe jest to, jak wiele im zawdzięczamy, a jak niewiele o nich wiemy. Jak już wyżej nadmieniłem, wielką zaletą pióra Jerzego Strzelczyka jest urozmaicanie wywodu szczegółowymi anegdotami, które w żaden sposób nie prowadzą do przewlekłości podjętych wątków, a wręcz przeciwnie, "fabuła" historyczna wiele na nich zyskuje. I tak, dowiadujemy się przykładowo, iż spór o mniszą tonsurę oraz datę Wielkanocy, należały do śmiertelnie poważnych zagadnień ówczesnych czasów. Dochodziło nawet do takich absurdów, że pewna para królewska na ziemi angielskiej obchodziła osobno dzień Wielkanocy - w inny dzień królowa, w inny jej małżonek (s. 34/35, 77). Złocisty, szlachetny trunek, jakim jest piwo, miał w IX w. nieprzejednanego wroga w osobie Seduliusza Szkota (s. 236). Z nie lada zdziwieniem można odnotować także fakt, iż w czasach głębokiego średniowiecza zdarzały się przypadki bardzo racjonalnego podejścia do spraw religii. Jedna z iryjskich krytyk zjawiska pielgrzymowania (jakże popularnego w tamtych czasach) mówi: "Nie warto pielgrzymować, modlić się w Wiecznym Mieście, gdy w sercu nie masz Boga, nie znajdziesz go w papiestwie" (s. 290). Autor poświęcił również trochę uwagi tematowi działalności najwybitniejszego myśliciela z kręgu Iroszkotów, a mianowicie Eriugeny.: "w De divisione naturae stanowisko Eriugeny jest już jasne: ogień i wszelkie mąki piekielne należy rozumieć wyłącznie w sensie przenośnym. Przecież po upadku świata materialnego pozostaną jedynie byty duchowe i grożenie im karami cielesnymi jest rzeczą śmieszną i jawną pozostałością pogańskiego przesądu. Piekło nie jest żadnym określonym miejscem, lecz żałosnym stanem świadomości potępionych. Grecy dobrze wyczuli sens piekła, nazywając je Hadesem, czyli smutkiem, podczas gdy łacinnicy mniej trafnie użyli określenia lokalizującego; infernum - miejsce znajdujące się infra terrum, pod ziemią" (s. 322/3). W związku z powyższym nasuwa się pytanie, po co Kościoły "Chrześcijańskie" brną w swoje brednie, mając na tacy to (i wiele innych) logiczne wyjaśnienie. Jest to oczywiście pytanie retoryczne, gdyż zaciemnianie obrazu, robienie z "owieczek" osłów, oraz tkanie tajemnic opartych na szantażu emocjonalnym jest istotą tych instytucji. Wracając do książki, należy polecić ją wszystkim zainteresowanym procesem tworzenia się kultury we wczesnośredniowiecznej Europie.

Pasjonująca opowieść na niszowy temat - autorka analizuje średniowieczne kroniki: polskie, krzyżackie, skandynawskie i ruskie, a także znaleziska archeologiczne, rekonstruując życie codzienne Prusów w okresie plemiennym. Ich strukturę społeczną, w tym prawa kobiet w patriarchalnej społeczności, wierzenia i zwyczaje. Książka napisana jest potoczystym językiem, czyta się ją z przyjemnością, aż szkoda, że nie doczekała się wznowienia.

Bardzo ciekawa książka. Można poznać parę ciekawostek i nowości. W miejsca lekko nudna, trochę powtarzanie, tego co jest wszędzie, ale wiadomo, że jak się chce coś porządnie opisać to trzeba opisać i podstawy. Ważne jednak, że i przy powtarzaniu oklepanych tematów można poznać coś nowego, to się ceni. Moim zdaniem warte przeczytania, szczególnie gdy jest się średnio obeznanym z tematem, na zasadzie coś wiem, coś nie wiem.

Fantastyczne pożegnanie autora z tematyką wczesnośredniowiecznego Pomorza. Przystępność rozważań miesza się z erudycją, analiza źródeł z refleksją na temat własnej drogi naukowej. Autor postanowił podsumować kilkudziesięcioletni okres polskich badań nad Pomorzem (głównie Zachodnim) i zastanowić się, jakie wnioski płyną z nierzadko sprzecznych, szczegółowych studiów i naukowych sporów na gruncie historii, archeologii i językoznawstwa. Oczywiście nie ogranicza się jedynie do przytaczania cudzych interpretacji i stara się formułować własne, przy zachowaniu rzetelności naukowej i uczciwości, często przejawiającej się przyznaniem, że czegoś po prostu nie wiemy. Moim zdaniem jest to wzór pracy naukowej, i to nie tylko dla początkujących adeptów, ale także kolegów po fachu Pana Profesora.