Saturn i Melancholia. Studia z historii, filozofii, przyrody, medycyny, religii oraz sztuki

studium - to, co w zdjęciu jest kulturowe, ogólne, „dla wszystkich”: temat, kompozycja, kontekst historyczny... --vs-- punctum — element, który „kłuje”, porusza indywidualnie, wywołuje emocję, często niezamierzony przez fotografa... *** "Fotografia pokazuje to, co godne uwagi, ale wkrótce, na zasadzie znanego odwrócenia, dekretuje, że godne uwagi jest to, co ona fotografuje." *** "Innym sposobem ugrzecznienia Fotografii jest spojrzenie na nią przez to, co ogólne, co stadne, sprowadzenie jej do banału, tak, żeby nie było już naprzeciw niej żadnego obrazu, wobec którego mogłaby zaznaczyć swą odrębność i szczególność, swój status skandalu i szaleństwa. To właśnie dzieje się w naszym społeczeństwie, gdzie Fotografia miażdży tyranicznie inne obrazy: nie ma więc już sztychów, malarstwa figuratywnego, poza zafascynowanymi (i pragnącymi fascynować) przez poddanie się fotograficznemu modelowi." *** "A jednak, jak mi się zdaje, to nie za pośrednictwem Malarstwa Fotografia styka się ze sztuką, ale poprzez Teatr. U narodzin zdjęcia umieszcza się zawsze Niepce'a i Daguerre'a (jeśli nawet przyjąć, że ten drugi trochę uzurpował sobie miejsce pierwszego). Otóż Daguerre, gdy zawładnął wynalazkiem Niepce'a, otworzył na placu du Château (przy République) teatr panoram, ożywionych za pomocą ruchu i gry świateł. W sumie więc camera obscura dała jednocześnie obraz z perspektywą, Fotografię i Dioramę; wszystkie trzy należą do sztuki scenicznej. Ale jeśli Zdjęcie zdaje mi się bliższe Teatru, to ze względu na szczególnego pośrednika (być może tylko ja to zauważyłem): Śmierć. Znamy pierwotny związek teatru i kultu Zmarłych: pierwsi aktorzy odróżniali się od zbiorowości, grając role Zmarłych. Ucharakteryzować się, pomalować znaczyło określić się jako ciało jednocześnie żywe i martwe. To właśnie oznacza pomalowany na biało tors ludzki teatru totemicznego, człowiek z pomalowaną twarzą w teatrze chińskim, makijaż sporządzany z papki ryżowej w indyjskim Katha Kali, maska japońskiego teatru No. I ten sam związek odnajduję w Zdjęciu. Zdjęcie, tak podobne, że usiłuje się je ożywić (zaciekłość, aby "uczynić żywym", może być tylko zaprzeczeniem mitycznym przerażenia śmiercią) - jest jak teatr pierwotny, jak Żywy Obraz, uosobieniem nieruchomej i pomalowanej twarzy, pod jaką kryją się dla nas umarli."

Wspaniała książka! Pięknie wydana, świetnie i zwięźle napisana - w przekładzie niewątpliwie największego z polskich tłumaczy, Ireneusza Kani. Nieodzowna w bibliotece każdego/ej humanisty/ki, bardzo użyteczna w interpretacji symboli w poezji, obrazach, filmie. Zawiera wyjaśnienia podstawowych i tych mniej popularnych symboli, na każdej stronie 1-2 czarno-białe ilustracje. Bibliografia jest niestety dość krótka (60 pozycji),z czego zaledwie kilka w językach innych niż francuski i hiszpański. Nie daję 10-tki, bo jak na mój apetyt jest to za krótkie - tylko 493 strony, nie znajdziemy tu więc wyjaśnień niektórych z poszukiwanych przez nas symboli, a bibliografia nie jest zbyt pomocna w dalszych poszukiwaniach. Słownik traci również brakiem kolorowych ilustracji, bowiem jak mówi sam Cirlot "symbolika koloru jest jedną z najpowszechniej znanych i świadomie stosowanych w liturgii, heraldyce, alchemii, sztuce i literaturze", co dopomogłoby nam, czytelnikom, w czytaniu symboliki zamieszczonych obrazów.

Klasyczna książka o tym jak ludzie pod każdą szerokością geograficzną budowali bramy. Bramy, które oddzielały różne etapy w ich własnych życiach, a których przechodzenie, choćby i po drugiej stronie nie rozciągał się wcale świat lepszy i bardziej zabawny, nadawało zmianie doniosłości i wyraźnie odróżniało od siebie przestrzenie leżące po obu stronach. Czasem tym bardziej, że podróż miała charakter jednorazowy i jednokierunkowy. Myślcie co chcecie. Może to i jedynie zabawne anachronizmy. Ja jednak sądzę, że i dziś wcale nie zaszkodziłoby nikomu obligatoryjne minięcie słupa z napisem: koniec dzieciństwa, od tego miejsca ty trzymasz kierownicę.

Bardzo ciekawa praca fińskiego profesora na temat XIX stulecia z nowego gatunku muzy Klio, jakim jest historia kulturowa. Autor omawia kilka kluczowych zagadnień XIX wieku, takich jak uprzemysłowienie, rozwój transportu, kolonializm, kult geniusza, pojawienie się nacjonalizmów, konsumpcja, masowa reprodukcja czy nowy model rodziny. Jednak jego materiałami źródłowymi są przede wszystkim ówczesna literatura oraz relacje prasowe. Dzięki temu możemy spojrzeć na omawiane problemy oczami tych, dla których była to współczesność. Rzecz jasna przeważają cytaty z literatury anglo-, francusko- i niemieckojęzycznej, ale Hannu Salmi sięga też po twórców skandynawskich, w tym fińskich a także rosyjskich. Wśród przywoływanych autorów - obok ojców klasyki – m.in. Dickens, de Musset, Baudelaire, Heine, Puszkin - pojawia się także Juliusz Verne. Hannu Salmi wskazuje, które zjawiska były odbierane z nadzieją, a które budziły sprzeciw i obawy. W obu przypadkach podaje – najczęściej cytując lub opisując – uzasadnienie. Nam jest łatwo coś oceniać z punktu widzenia osób znających dalszy bieg historii. Ale ówcześni ludzie pióra nie posiadali ani zdolności jasnowidzenia ani nawet przewidywania, więc tym większa im chwałą za trafne konstatacje. Dzięki literacko – dziennikarskim przykładom pracę czyta się łatwo i szybko, poznając wiele użytecznych informacji, w tym ciekawostek (np. domy towarowe od połowy XIX wieku były jednym z nielicznych miejsc dostępnym kobietom po zmroku, także bez towarzystwa mężczyzn). Minusem jest natomiast przekład. Po pierwsze z tłumaczenia angielskiego, a nie oryginału (może tu tkwi błąd?). M.in. niekiedy dowiadujemy się, że Londyn, Paryż i Berlin leżały w Europie Środkowej, a kilka stron dalej, że jednak w Zachodniej. Renomowane wydawnictwo uniwersyteckie nie powinno tak tego zostawić.

Co za książka! Miejscami przegadana, powtarzalna, przetłumaczona raczej średnio (składniowo i stylistycznie przeważnie wszystko gra, ale tłumaczka miała tendencję do nie zawsze uzasadnionych kalk, takich jak nadużywane "rewelatorski" czy eskamotaż),dosyć pyszałkowata w ciągłym narzekaniu, dlaczego nikt nie może zrozumieć i przyjąć teorii autora, przecież są tak oczywiste i w oczywisty sposób bezbłędne. A jednak cała koncepcja narodzin wszystkich religii ze wspólnototwórczego zbiorowego zabójstwa kozła ofiarnego i Nowego Testamentu jako tekstu antyreligijnego jest rzeczywiście inspirująca. Podobnie zresztą jak filozoficzna interpretacja Parakleta - Ducha działającego w dziejach, dzięki czemu kultura rozwija się w kierunku dostrzegania niewinności kozła ofiarnego i niezgody na zbiorową przemoc. Wszystko to jest wpisane w teorię mimetyzmu, która była konikiem Girarda, i przyprawione niechęcią do dekonstrukcji i zjawiskach pokrewnych. Przed lekturą warto dostroić swoje oczekiwania - nie tyle jest to książka popularnonaukowa o etnografii, antropologii czy nawet historii religii, co raczej esej filozoficzny.

esejowanie między Erosem a Thanatosem - mieniące się różną jakością rozmyślania o interakcjach między kulturą życia i naturą śmierci... *** O erotyzmie można powiedzieć, że jest pochwałą życia nawet w śmierci. Nie jest to właściwie żadna definicja, myślę jednak, że ta formuła najlepiej oddaje sens erotyzmu. Gdybym miał ściśle zdefiniować erotyzm, to niewątpliwie powinienem wyjść od rozmnażania płciowego, którego szczególną formą jest erotyzm. Aktywność seksualna związana z rozmnażaniem jest wspólna zwierzętom obdarzonym płcią i ludziom, ale tylko ludzie uczynili z niej aktywność erotyczną, tym zaś, co różni erotyzm od zwykłej aktywności seksualnej, jest psychologiczne poszukiwanie niezależne od naturalnego celu prokreacji, to znaczy płodzenia dzieci. Od tej elementarnej definicji powracam zresztą zaraz do formuły, którą zaproponowałem na początku, że mianowicie erotyzm jest pochwałą życia nawet w śmierci. Bo choć aktywność erotyczna jest przede wszystkim żywiołowym przejawem życia, to przedmiot tego psychologicznego poszukiwania, niezależny, jak powiedziałem, od troski o powielenie życia, nieobcy jest śmierci. Paradoks wydaje się tak wielki, że nie czekając dłużej, spróbuję dać moim twierdzeniom coś w rodzaju uzasadnienia i przytoczę dwa następujące cytaty: "Tajemnica ta jest niestety aż nazbyt pewna – mówi Sade – każdy libertyn choć trochę doświadczony w występku wie, jaką władzę sprawuje nad zmysłami zbrodnia". Tenże wypowiada jeszcze bardziej zdumiewające zdanie: "Najlepszym sposobem na oswojenie się z myślą o śmierci jest skojarzenie jej z rozpustą".

Nie mogę odmówić temu "bardzo krótkiemu wprowadzeniu" walorów merytorycznych - przede wszystkim wobec własnego braku kompetencji, ale też jako źródło wiedzy budzi zaufanie. Tyle tylko, że przekonuję się po raz kolejny, że podobnie jak filozofia, teoria literatury, ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ewidentnie mnie nie pociąga. Może trudno to moje zdumienie zrozumieć, ale z jednej strony kocham literaturę jako taką, z drugiej - lubię podejście naukowe, operowanie myślowe abstrakcyjnymi obiektami. Jednak ewidentnie w moim przypadku jedno z drugim nijak nie chce się połączyć i mam nieustanne wrażnie zabijania ducha szkiełkiem i okiem. A może to odwrotnie: trzeźwa przyrodnicza część mojej natury łapie się za głowę :) Niemniej lektura bardzo pouczająca - w tym choćby właśnie względzie.

To moja pierwsza książka Marii Janion, którą przeczytałem. W wyszukiwarce można znaleźć zdjęcie autorki dla Tygodnika Powszechnego z 2007 roku. Na zdjęciu tym Maria Janion otoczona jest przez książki. Są wszędzie. Zapełniły już wszystkie dostępne meble, więc spoczywają w stertach, coraz bardziej ograniczając dostępną w mieszkaniu przestrzeń. Nawet na przedpokoju dostrzec można kolejne regały i kolejne stosy. Jeśli książki miałyby swoje bóstwo opiekuńcze, zapewne wyglądałoby tak, jak pani Profesor na tym właśnie zdjęciu. Siwy włos, sędziwy wiek i właśnie takie spojrzenie. Można się zastanowić, ile czasu trzeba by poświęcić, aby przeczytać zgromadzone tam wolumeny? I jaki tytaniczny umysł mógłby to wszystko ogarnąć i przetworzyć z pożytkiem dla innych? Po przeczytaniu zbioru esejów Marii Janion, już wiem. To kategoria ludzi niepowtarzalnych, prawdziwych znawców literatury, którzy powinni być skarbem każdego społeczeństwa. Dla takich ludzi literatura to życie, a życie to literatura. Teksty zgromadzone w „Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencji” są niepodważalnym przykładem niezwykłej erudycji autorki. Napisane przepięknym językiem, prowadzą czytelnika w poruszającą podróż po europejskiej spuściźnie literackiej. Maria Janion pokazuje nam świat literatury takim, jakim w stanie jest go ukazać tylko prawdziwy znawca. Każdy z zaprezentowanych tekstów porusza się w obrębie podstawowych dla każdego człowieka wartości – zagadnienia fenomenu życia i śmierci oraz skrywanej świadomości własnej osoby. Tutaj zaprezentowanych z wielu punktów widzenia. Egzystencjalny wymiar książki nie jest jednak ciężarem dla czytelnika, nie jest „kamieniem” przygniatającym nas i wpędzających z zły nastrój. Wręcz przeciwnie, teksty profesor Janion odsłaniają najróżniejsze sposoby przetwarzania tajemnicy ludzkiego przemijania przez twórców literatury na przestrzeni wieków, wzbogacone o komentarze i oryginalne przemyślenia autorki. Myślę, że każdy znajdzie w tym zbiorze coś dla siebie. „Żyjąc tracimy życie” porusza czytelnika na dwa sposoby – zmuszając go do głębszej refleksji nad własną egzystencją oraz inspirując do sięgnięcia, o ile wcześniej tego nie zrobił, po dzieła omawianych w książce autorów. Wystarczy wymienić takie nazwiska jak Słowacki, Gombrowicz, Różewicz, czy też Poe, Wilde, Kafka. Nie sądzę, aby potrzebne było dokładniejsze streszczanie poruszanych przez autorkę tematów. Lepiej po prostu dać się zaskoczyć. Naprawdę warto czytać takie książki i promować takie umysły – to, niestety, gasnące już pozostałości po kulturze przez wielkie K. A na koniec, nieco egzystencjalnie, smutno się jednak robi na duszy, gdyż uświadomimy sobie, że takie umysły „żyjąc tracą życie”, a razem z nim całą zgromadzoną wiedzę i mądrość. Dobrze zatem, że książka utrwala to, co jakimś niewytłumaczalny dla nas prawem musi przeminąć.

Zgadzam się co do tego że Chwin stara się zrozumieć samobójców. Nie ma tutaj oceny czy narzucania swojej ideologii, co jest idealne w przypadku takiej tematyki. Dzięki temu książkę czytało się bardzo dobrze. Myślę że autor był w stanie wgłębić się w różne dziedziny samobójczej wyobraźni, przedstawić ją w sposób kompletny. Opisując wyobraźnię samobójców autor opisuje ich sposób widzenia świata, światopogląd. Dzięki temu jest to w pewnym sensie praca egzystencjalna. Znajduje się tu naprawdę interesujące omówienie samobójstwa Kiriłłowa z "Biesów" Dostojewskiego, a także postaci Stawrogina. Interesujące było też omówienie obrazów, nie wiedziałem czy będzie dla mnie zajmujące, a jednak było. Mam wrażenie jakby książka Chwina miała na mnie uspokajający, terapeutyczny wpływ, aczkolwiek nie wiem czy to było jej celem. W każdym razie naprawdę dobrze wspominam jej lekturę i chciałem zostawić tu po niej jakiś ślad. Działy/tematy: forma/estetyka samobójstwa, samobójstwo jako czyn adresowanym do innych (jasne/ciemne ikony samobójstwa, samobójstwo altruistyczne),egzystencjalny wymiar samobójstwa (=samobójstwo a żywioły i sposób odczuwania człowieka),co samobójca robi ze swoim ciałem (wyobraźniowa mapa ciała samobójcy),samobójstwo a metafory egzystencji, gromadzenie argumentów przeciwko życiu przez wyobraźnię, samobójstwo a psycho/socjologia. Pojawiają się też m.in.: Katon, Dydona, Kleopatra, Ofelia, Gombrowicz (jego niektóre utwory, zapiski z dzienników),Witkacy, Sartre ("Mdłości"),Cioran (głównie krótkie wspomnienia, cytaty) wraz z gnostycyzmem, Judasz, Słowacki ("Król Duch"),Plaith ("Szklany klosz"),Dostojewski, Byron ("Manfred"),Goethe ("Cierpienia młodego Wertrera"),Kownicki ("Mała Apokalipsa") i chyba Wat, Kafka ("Proces").

Szanuję Batalille'a za swojego rodzaju patologiczną przenikliwość, ale doprawdy, filozofowie kończący żywot chorobą weneryczną, mają zwykle osobliwy stosunek do kobiet. Erotyzm, rzecz napędzana przez pragnienie (może nawet deleuzjańskie),staje się przez to podejście erotyzmem mężczyzn. Jak połączyć koncepcję całościowości ze stronniczym punktem widzenia, posiadając jedynie uzasadnienie małego chłopca, który mówi - tutaj nie chodzi o kobiety, więc nie będę o nich pisał. Książka bardziej naznacza fragmentaryczność całościowości i topi myśl jeszcze głębiej w postmodernizm niż by Bataille sobie tego życzył. Filozofia Bataille jako filozofia nieobecności, ot co. Książka sama w sobie bardzo ciekawa, zwłaszcza urzeczowienie jako warunek erotyzmu. Polecam. Fakt zabawny i przerażający zarazem (nie jestem pewna, czy erotyczny ;)) - żeby Bataille i Lacan mieli tę samą żonę - krystalizuje się w niej "przechodniość" kobiet w ich filozofii.

Świetna pozycja! Propp jest przedstawicielem wszystkiego, co najlepsze w dwudziestowiecznym strukturalizmie. Zebrał i opracował masę materiału, tworząc z bajek rosyjskich wspaniałe struktury. Rzecz jasna, że jego teorię można dzisiaj rozwijać i patrzeć na nią z innej perspektywy, dokładając kolejne elementy bądź zmieniając już istniejące. Niemniej takie modyfikacje i badania nad bajkami nie byłyby możliwe, gdyby wcześniej Propp nie przygotował swojej morfologii bajek magicznych. Za to powinniśmy być mu wdzięczni.

Czytałem dzieła Bergsona, ale ten esej o komizmie mnie rozczarował. Z perspektywy czasu niektóre przejawy komizmu dziś nie są mile widziane w tekstach, np. śmianie się z ułomności, dowcipy o różnych nacjach czy o osobach z innym niż białym kolorem skóry. Za dużo przykładów z literatury francuskiej, teatru. Co prawda Bergson ze swoją teorią pędu życiowego próbuje "rozprawić się" z problemem komizmu, ale mnie to nie przekonuje. Bergson przedstawia z perspektywy filozofa, a także psychologa różne rodzaje komizmu: słowny, sytuacyjny, opis wyglądu zewnętrznego, charaktery ludzkie. Wydaję się, że tekst mieć wymiar ponadczasowy. Ale moim zdaniem tak nie jest. Bergson teoretyk literatury jest zbyt jednostronny w swoich opiniach. Ja odczytałem ten esej jako próbę zbergsonizowania problemu komizmu czy śmiechu. Niby Bergson chce śmiać się z drobnomieszczaństwa, ale ten śmiech jest drobnomieszczański. Społeczeństwo francuskie często było bohaterem satyry czy komedii. Komizm jest wpisany w tradycję literacką Francji, w tradycję sztuki francuskiej ( rysunek , malarstwo). Właśnie to zbyt jednostronne stanowisko wobec problemu komizmu mnie rozczarowało. Niemniej jednak książka warta jest przeczytania.

Badania terenowe, przeprowadzone w latach 30. XX w. przez M. Parry’ego i A. Lorda, oraz ich kontynuacja w latach 50., dokonana już tylko przez drugiego z wymienionych badaczy , dały początek nie tylko badaniom nad zachowaną w formie piśmiennej ustną twórczością literacką, lecz także posłużyły pogłębieniu refleksji nad zagadnieniem oralności w ogóle. Dorobek Amerykanów stał się impulsem do pogłębionych badań z zakresu antropologii oraz psychologii, dotyczących funkcjonowania człowieka oraz społeczeństw niepiśmiennych, co zaowocowało wieloma publikacjami, w mniejszym bądź większym stopniu dotykającymi kwestii oralności. W pierwszej dekadzie po publikacji teorii oralnej Parry’ego – Lorda zdecydowanie brakowało szerokiego ujęcia nie tylko problemu oralności, wykraczającego poza ramy jednej, konkretnej dyscypliny naukowej, lecz także roli pisma w rozwoju ludzkiej myśli oraz zmian, jakie zachodzą w ludzkiej świadomości wraz z jego interioryzacją. Te właśnie kwestie w swojej książce rozpatruje amerykański jezuita, Walter Jackson Ong [=WJO]. W pierwszym rozdziale swojej pracy WJO pokrótce przedstawia koncepcje myślenia człowieka niepiśmiennego oraz bardzo wnikliwie analizuje dotychczas stosowaną terminologię i bezlitośnie rozprawia się z terminami czy to nieprecyzyjnymi, czy wręcz absurdalnymi, czego najjaskrawszym przykładem jest refleksja na temat terminu literatura oralna i zdecydowane jego odrzucenie. Zagadnienia terminologii, stosowanej do badania twórczości ustnej, służą autorowi również do ukazania, jak bardzo sposób postrzegania, nawet jednostek wybitnych (w tym wypadku literaturoznawców),jest zdeterminowany przez technologię pisma. Już na samym początku WJO przywołuje też najważniejsze dokonania badaczy z różnych dziedzin nauki, w mniejszym bądź większym stopniu dotykających kwestii oralności, w tym m.in. Jacka Goody’ego czy też Jamesa Foleya. W kolejnym rozdziale autor przedstawia początki teorii oralnej, skupiając się głównie na dokonaniach Parry – Lorda, nie zapomina jednak o kontynuacji badań, rozpoczętych przez Amerykanów. Pierwsze dwa rozdziały stanowią w zasadzie wprowadzenie, tak metodologiczne, jak i teoretyczne, do właściwej części pracy, która, moim zdaniem, rozpoczyna się rozdziałem trzecim, w którym WJO wnikliwie analizuje zagadnienie psychodynamiki oralności. Jeżeli ma się w pamięci podtytuł książki, który wskazuje główny przedmiot badań, a więc Słowo (poddane technologii),wielostronicowe rozważania z pogranicza psychologii i antropologii kultury mogą nieco dziwić. To zdziwienie jednak szybko zamienia się w uznanie dla Autora, gdyż właśnie takie, interdyscyplinarne podejście do omawianego zagadnienia, stanowi wartość dodaną pracy. WJO bazuje zarówno na materiale empirycznym, dostarczonym przez antropologów (Malinowski, Goody),psychologów (Łuria ) jak i na teoretycznych rozważaniach badaczy innych specjalności, głównie literaturoznawców (czy też szerzej – filologów),takich jak Foley czy Havelock . Tylko takie, szerokie spojrzenie, pozwoliło Autorowi na bardzo precyzyjne przedstawienie i omówienie najważniejszych cech, charakteryzujących myśl i wyrażenie oralne (ss. 72 – 103). Ta właśnie część pracy, jak się później okazało, stała się najważniejszym i niekiedy jedynym teoretycznym zapleczem dla wielkiej ilości mniej lub bardziej wartościowych prac z zakresu oralności. Dopiero w rozdziale czwartym, po niezwykle precyzyjnej i szerokiej charakterystyce oralnego sposobu myślenia, WJO pochyla się nad technologią pisma oraz jego wpływem na przekształcanie ludzkiej świadomości. Tutaj również wykazuje się Autor erudycją i znajomością fachowej literatury, a także słuszną, moim zdaniem, metodą analizy przejścia od oralności do piśmienności – nie opiera się bowiem na suchej chronologii, ale śledząc rolę pisma w kolejnych epokach, za każdym razem stara się uchwycić moment, w którym pismo zaczyna przekształcać ludzką świadomość i to on jest dla WJO kluczowy oraz organizuje materię badawczą – ten sam proces dostrzega bowiem Autor w Grecji czasów Platona oraz we wczesnośredniowiecznej Anglii. Widać w takim podejściu duży wpływ Erica Havelocka i niezwykłą wrażliwość tegoż badacza, która pozwoliła na wskazanie kluczowego momentu w rozwoju greckiej piśmienności w czasach Platona, a nie w chwili, w której pismo po raz pierwszy w Grecji zaistniało. Tak samo czyni WJO, ponadto analizując proces, jednocześnie analizuje skutki tegoż procesu, zilustrowane trafnie dobranymi przykładami ( jak chociażby analiza okładki z 1534 roku na ss. 184 – 185). Problematyka, związana z interioryzacją pisma, w naturalny sposób prowadzi Autora do kolejnego rozdziału, w którym pochyla się on nad zagadnieniem druku i jego wpływem na procesy myślowe, przedstawione w rozdziałach poprzednich. Tutaj również wykazuje się Autor świeżością podejścia i niezwykłą skrupulatnością – rola pisma w kształtowaniu ludzkiej świadomości rozpatrywana jest na wszystkich etapach rozwoju tegoż, a więc od najprostszych zapisów, poprzez druk właśnie, aż do słowa, poddanego najnowszym technologiom (najnowszym z punktu widzenia Autora, a więc w latach 70.). W tym rozdziale, podobnie jak w pozostałych, WJO uwzględnia najważniejsze prace, dotyczące podejmowanych przez niego zagadnień, żeby wspomnieć chociażby publikacje Marshalla McLuhana. Mimo olbrzymiej wartości recenzowanej pracy, WJO nie ustrzegł się pewnych niedociągnięć w zakresie: a) krytyki źródeł – przede wszystkim przemilcza Autor pewne kontrowersyjne tezy Jacka Goody’ego , z dorobku którego tak chętnie i często korzysta. Tezy te są ściśle związane z zagadnieniem oralności – próbuje bowiem Goody wnioski, wyciągnięte na podstawie badań w północnej Ghanie, na siłę zastosować do kultur, odległych w czasie i przestrzeni, co nie wytrzymuje konfrontacji z najnowszymi badaniami z zakresu filologii i antropologii. O tym jednak WJO nie wspomina, bezkrytycznie przyjmując tezy Goody’ego. b) zbyt dużej swobody w doborze i prezentacji analizowanego przez siebie materiału – bajka na dobranoc, opowiadana kiedyś, gdzieś własnej, kilkuletniej siostrzenicy, choć nie pozbawiona uroku, nie powinna znaleźć miejsca w poważnej, naukowej publikacji. Przedstawione powyżej krytyczne uwagi nie zaburzają jednak niewątpliwie pozytywnej oceny publikacji, która w zgodnej opinii badaczy z całego świata stała się kamieniem węgielnym w zakresie problematyki oralności i piśmienności.

Bardzo erudycyjna, a zarazem napisana konkretnie i soczyście książka analizująca perwersyjne elementy literatury romantycznej i dekadenckiej, jej fascynację wszystkim, co brzydkie, niesamowite, okrutne i sadystyczne. Bardzo ciekawe spostrzeżenie o tym, że byronicznego bohatera-dręczyciela z początku stulecia zastąpiła dręczycielka w typie Salome. Dużo do myślenia dają też uwagi o twórcach spod znaku "Lasciva est nobis pagina, vita proba", snujących tym bardziej szalone fantazje, im bardziej wstrzemięźliwe było ich życie. To chyba uniwersalna prawidłowość, tłumaczy też różne współczesne nastoletnie fanfiki. Jednocześnie Praz wyraźnie stoi na stanowisku, że w tej literaturze jest pełno po prostu chorej perwersji; nie próbuje jej wybielać ani akceptować, jak niektórzy nowsi badacze, postulujący, by wszytsko doceniać i afirmować jako wyraz indywidualności. Podejście Praza bardziej mi odpowiada, częściowo ze względu na mój własny światopogląd, częściowo ze względu na samą naturę perwersji, przecież pisarze opisywali te mordy, gwałty i uwiedzenia właśnie dlatego, że były perwersyjne, wykraczające poza jakieś zasady, szokujące, w tym był cały ich czar.