Zakopane artystek Natalia Budzyńska 7,1
Do tej pozycji podchodziłem z dużym sceptycyzmem. Bo czy naprawdę potrzebna jest kolejna książka o Zakopanem? Wydaje się, że stolicę Podhala opisywano tyle razy i na tyle sposobów, że niczego odkrywczego powiedzieć się już nie da.
A jednak Natalii Budzyńskiej udało się znaleźć nowy, ciekawy punkt widzenia; skupiła się na roli jaką w artystycznym życiu Zakopanego odegrały kobiety, zwłaszcza w okresie, w którym tatrzańskie miasteczko było istną mekką dla wszelkiej maści twórców, a więc od schyłku XIX wieku aż końca IIRP.
Czytając zawarte tu historie uzmysławiamy sobie siłę patriarchatu w narracjach historycznych, społecznych, artystycznych. Bo przecież, w powszechnym odbiorze, z rozkwitem Zakopanego kojarzą się prawie wyłącznie mężczyźni. Wśród nich rzekomy odkrywca stolicy Tatr, Tytus Chałubiński, a za nim cała rzesza przedstawicieli elit artystycznych: Asnyk, Kasprowicz, Witkiewicz, Kossak, Żeromski, Tetmajer, Makuszyński, Szymanowski, etc.
W książkach, opowieściach i wspomnieniach z Zakopanego jeśli pojawiają się kobiety to – jak pisze Budzyńska – głównie jako „towarzyszki mężczyzn, w roli podległych im żon, matek, sióstr, kochanek, koleżanek, obiektów seksualnych”. Zdaniem autorki najwyższy czas aby także kobiety „wyszły na ulice Zakopanego”, aby przestały być niewidoczne i odzyskały należne im miejsce.
Jedną z pierwszych osób, które odkryły uroki Podhala była Helena Modrzejewska – i to ona namawiała do wyprawy w Tatry swojego warszawskiego lekarza, dr Chałubińskiego. Ten w końcu dał się przekonać, a gdy przybył na miejsce zachwycił się górskim klimatem i osiadł tam na dobre. Modrzejewska także uznała, że Zakopane to jej miejsce na ziemi, kupiła tu parcelę, wybudowała dom. Postanowiła wspomóc rozwój góralskich dziewcząt i założyła szkołę koronkarstwa za pieniądze ze swoich występów.
Oprócz słynnej aktorki, o Zakopane otarły się też inne wybitne artystki przełomu XIX i XX wieku. Maria Konopnicka szukała pod Tatrami wytchnienia od przytłaczających ją problemów swoich sześciorga dzieci. Gabriela Zapolska ucieka tu od nieudanego małżeństwa, oddaje się intensywnej twórczości, organizuje przedstawienia teatralne.
Silne są związki z Zakopanem innej słynnej wówczas aktorki Ireny Solskiej, również marzącej o stworzeniu tu teatru oraz dwóch wybitnych córek Wojciecha Kossaka: Marii Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej i Magdaleny Samozwaniec. Te dwie ostatnie opisane w ciekawym rozdziale „Artystki na Kozińcu”, w którym poznajemy słynną Willę pod Jedlami – przepiękny witkiewiczowski dom, równie niezwykły z zewnątrz jak i w środku, dzięki panującemu tam artystycznemu klimatowi.
Pojawiają się ciekawe postacie, które przybyły pod Tatry z różnych zakątków Europy. Jedną z nich jest Rita Sacchetto, Włoszko-Austriaczka, znana w Europie prekursorka tańca awangardowego. Oszalał dla niej August Zamoyski - i wbrew własnej rodzinie wziął z nią w Wiedniu ślub. Osiedlili się w Zakopanem, gdzie Rita założyła szkołę tańca. Ich dom na Skibówkach to kolejne miejsce artystycznego fermentu, gdzie często gości awangardowa bohema. Rita poszukuje nowych form ekspresji, organizuje nowatorskie spektakle na scenie teatru „Morskie Oko”.
Zakopane upodobała sobie także brytyjska malarka Winifred Cooper. W porywie zachwytu nad tym modnym i magicznym miejscem, kupuje dom na Harendzie z wspaniałym widokiem na Tatry. Później odsprzeda go Kasprowiczom – będzie to ich słynna dożywotnia siedziba. Witkacy wciąga Winiefried do tworzonego przez siebie teatru „czystej formy” – jednak kalecząca polszczyznę Angielka nie odnosi sukcesu na scenie. Publiczność „Morskiego Oka” pokłada się ze śmiechu gdy Winifred mówi grobowym głosem: „Ja chcę picz, dajczie mi wódki”.
W książce nie mogło oczywiście zabraknąć Zofii Stryjeńskiej – wybitnej graficzki łączącej w swojej sztuce motywy tradycyjnej góralszczyzny ze stylem art déco. Słynne na całe Zakopane były sceny zazdrości, które urządzała niezbyt wiernemu mężowi. Nieszczęśliwą miłość przeżywała pod Tatrami także Zofia Nałkowska, która pechowo ulokowała uczucia w wyjątkowo nietrafionym obiekcie – Karolu Szymanowskim…
Próżno by jednak szukać w Zakopanem ulicy Stryjeńskiej czy Nałkowskiej, czy którejkolwiek (poza Modrzejewską) bohaterki tej książki. Uhonorowani swoimi ulicami są oczywiście wszyscy mężczyźni, o których wspomniałem na początku plus osoby o nikłym lub żadnym związku z Zakopanem (Słowacki, Staszic, Goszczyński),no i oczywiście obowiązkowo Józef Piłsudski i JPII.
I to się pewnie bardzo długo nie zmieni, zwłaszcza, że po odzyskaniu pełni wolności, pod Tatrami jeszcze bardziej ugruntowała się konserwatywno-patriarchalna mentalność. Tym cenniejsza jest pozycja Natalii Budzyńskiej z jakże potrzebnym, nieco alternatywnym spojrzeniem na ulubiony kurort Polaków.
