Miks zachwytu, nadziei i oczekiwania. O nowym wydaniu „Lalki”
Wokulski na okładce „Lalki”? Tak! W najnowszym wydaniu powieści Bolesława Prusa, które ukazało się na rynku nakładem Marginesów, to właśnie ten niepoprawny romantyk, Stanisław łypie na nas spod oka. A nie, jak to do tej pory zazwyczaj bywało, Izabela. A to rodzi przecież pole do niejednej dyskusji.
Materiały wydawnictwa
„Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy, bądź konstruowaniem form, bądź wyrażaniem przeżyć – jeśli wytwór tego odtwarzania, konstruowania, wyrażania jest zdolny zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać”
Udział w internetowych dramach od dawna jest dla mnie aktywnością równie interesującą co zmywanie naczyń. Jednak intensywność mojej szczególnej nauczycielskiej pasji, polegającej na wkładaniu kija w mrowisko i wyciąganiu go skądinąd, utrzymuje się na stałym poziomie.
Dlatego po obejrzeniu ceremonii otwarcia igrzysk olimpijskich w Paryżu wrzuciłem na socjale obraz, który kiedyś dostałem od Zakonu Feniksa, będący przeróbką „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda da Vinci. Ja jako Jezus, osoby uczniowskie jako apostołowie, jedna uczennica jako danie główne. I to właśnie – podobnie jak użycie fidget spinnera w „Pytaniu na śniadanie” w celu zobrazowania trójpodziału władzy w czasach poprzedzających uśmiechniętą Polskę – stało się dla mnie doskonałą trampoliną do edukacji, a konkretnie przypomnienia, czym jest sztuka, i oddania głosu Władysławowi Tatarkiewiczowi: „Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy, bądź konstruowaniem form, bądź wyrażaniem przeżyć – jeśli wytwór tego odtwarzania, konstruowania, wyrażania jest zdolny zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać”.
Gdy zobaczyłem nową okładkę „Lalki”, zaprojektowaną przez Kirę Pietrek w oparciu o obraz Johna Holcomba, o czym zresztą artysta z dumą poinformował na Instagramie, kwiknąłem. Nie dlatego, że dużo w niej różu, koloru związanego z jednym z najcudowniejszych gatunków świata, czyli świniami. Kwiknąłem, bo ta reakcja dobrze oddaje emocje, które się we mnie wtedy pojawiły: jakiś taki miks zachwytu (okładką), nadziei (na zasięgi postów Wydawnictwa Marginesy) i oczekiwania (na to, że będę mógł usiąść z popcornem i czytać komentarze pod postami Marginesów).
„Co prawda mi się to nie podoba, ale sztuka przecież nie jest od tego, aby się wszystkim podobała, a teraz może porozmawiajmy o aspektach formalnych dzieła, które mi się nie podoba”
Powiedzmy to jasno: okładka ta ma prawo się nie podobać, o czym osoby, którym się nie podoba, na pewno poinformują (ba, już to zrobiły, co widać w krótkim filmiku Marginesów). Gotowość do informowania w internecie „A mi się to nie podoba” jest wprost proporcjonalna do braku świadomości, jak bardzo naturalnie i organicznie wspomaga to marketing produktu. Jako że moja miłość do Leibniza sprowadza się głównie do logiki i ciasteczek, nie podzielam jego poglądu, że żyjemy w najlepszym z możliwych światów, i dlatego nie mam nadziei na to, że ludzkość dojdzie do poziomu, w którym gotowość do informowania, co jej się nie podoba, będzie wprost proporcjonalna do komunikowania: „Co prawda mi się to nie podoba, ale sztuka przecież nie jest od tego, aby się wszystkim podobała, a teraz może porozmawiajmy o aspektach formalnych dzieła, które mi się nie podoba”.
No właśnie, to może porozmawiajmy? Tak jak robiłem to zawsze na lekcjach WOK-u i fakultecie maturalnym z historii sztuki (który przestałem prowadzić, gdy moja uczennica, Weronika, zdobyła 96% z rozszerzenia, i uznałem, że lepiej już nie będzie; oczywiście żartuję, po prostu czasowo musiałem ograniczyć się do jednego, padło na filozofię, z której wyrósł Zakon Feniksa). Porozmawiajmy o aspektach formalnych, nieformalnych i tych niezbyt formalnych też.
Co my właściwie na tej okładce widzimy?
Mądrość internetu donosi, że Józefa Piłsudskiego i/lub Freddiego Mercury’ego. Ja widzę Fryderyka Nietzschego po barberze. Wydawnictwo Marginesy twierdzi, że to jednak Stanisław Wokulski, bohater powieści „Lalka”, czyli książki z okładką, o której rozmawiamy.
Jak możemy opisać tę postać?
Pojawia się słowo „napakowany”, choć tu bym zalecał ostrożność, gdyż jeśli pakowanie, obojętnie, czy na siłowni, czy Szlachetnej Paczki, miałoby doprowadzać do takiego ABS (Absolutnego Braku Szyi), który widzimy na okładce, to zalecałbym zmodyfikować plan treningowy.
Jak jeszcze możemy opisać tę postać?
„Naga”. Nie wiem, od kiedy mężczyzna widziany (niestety) powyżej pasa z odsłoniętym torsem jest w naszej kulturze kojarzony z nagością (Grecjo antyczna, nie przewracaj się w grobie Agamemnona), ale okej, w porządku.
No dobrze, analiza dzieła sztuki za nami (kompozycja i perspektywa na następnych zajęciach), to teraz interpretacja. Widzimy mężczyznę na okładce książki o tytule „Lalka”. Tak, tej jednej z najsłynniejszych polskich powieści, która osiągnęła coś niebywałego: jest lekturą szkolną, a mimo to jest uwielbiana. Mężczyzna (podążając tropem podrzuconym przez Marginesy, główny bohater, Stanisław Wokulski) na okładce „Lalki”? A tytułowa lalka to nie jest główna bohaterka, Izabela Łęcka?
Czy na pewno?
Interpretacji tytułu tej powieści jest (dużo) więcej niż pokoleń w niej przedstawionych, czyli (dużo) więcej niż trzy. Weźmy kilka z brzegu. Lalka – no tak, główna bohaterka. Lalka – pogardliwe określenie osób z wyższych sfer w czasach, w których rozgrywa się akcja powieści. Lalka – i tu wjeżdża cała na metafizycznie Olga Tokarczuk i jej interpretacja losu człowieka. I w końcu lalka – kukiełka, marionetka, może w rękach jakiegoś deus ridens, a może w rękach Łęckiej, a może jedno i drugie naraz.
A tu Wokulski pasuje jak ulał.
Kiedy w trzeciej klasie liceum zobaczyłem tematy na Olimpiadę Literatury i Języka Polskiego, cały zadrżałem na widok tematu „Rzeczy w świecie człowieka. Literackie obrazy przedmiotów”. Tak, to było to! Miałem iście romantyczną wizję połączenia starożytnych artefaktów (grobu Agamemnona chociażby) ze współczesnymi pudełkami zwanymi wyobraźnią, znanymi dzięki pewnej wybitnej osobie na H (chodzi o Herberta, nie Hankę z „M jak miłość”, która w pudełka wjechała dekadę później). Cóż, jakie zainteresowania, taka ekstaza Świętej Teresy. Na szczęście Magda Fijarczyk, moja fantastyczna polonistka, która sama była laureatką wspomnianej olimpiady, doradziła mi podejście raczej pozytywistyczne. I tak wybrałem jednego autora, którego analiza twórczości romantycznie funkcjonującemu siedemnastolatkowi nie sprawi zbytniej trudności: Bolesława Prusa. I podążając zasugerowanymi przez Komitet Główny kategorialnymi tropami, zacząłem analizować, jak Prus w swoich dziełach przedstawiał przedmioty. Największa część mojej pracy to była analiza „Lalki” – w końcu przedmiot stanowił tytuł tej książki. I właśnie wtedy coraz mocniej i mocniej zaczęła towarzyszyć mi myśl, że pośród przeróżnych interpretacji tytułu najmocniej przemawia do mnie ta, w której tytułową lalką jest Wokulski.
„Lalki” potrzebujemy my – jako społeczeństwo
Dlatego kiedy 39-letni Przemek zobaczył nowe wydanie powieści Prusa z obrazem Holcomba na okładce, uśmiechnął się do Przemka 17-letniego i powiedział: „mieliśmy dobrą intuicję”. Ale nie ciągnę tego wątku, gdyż nagłówek w „Fakcie”: „Czy Nauczyciel Roku cierpi na rozdwojenie jaźni”, jest mi aktualnie najmniej w życiu potrzebny, choć jestem świeżo po wydaniu całego na różowo e-booka na podstawie serialu o lalce BABY Born hashtag autopromocja, więc wszelkiemu organicznemu marketingowi mówię stanowcze czemu nie.
Myśląc o „Chłopkach” Joanny Kuciel-Frydryszak, czuję, że Wydawnictwo Marginesy lubi w łamanie stereotypów, więc jest nam do siebie blisko. Nowe wydanie „Lalki” z taką-a-nie-inną okładką jest zatem krokiem tyle sensownym marketingowo, co naturalnym i zupełnie autentycznym. I szczerze? Bardzo potrzebnym. Mimo że „Lalka” napisów w rolkach, CTA w postach i „zaobserwuj mnie” w karuzelach nie potrzebuje, „Lalki” potrzebujemy my – jako społeczeństwo. Jednak pośród miriadów bodźców, nieustannego streamu i w zalewie produktów książkopodobnych mało kto z nas o „Lalce” pamięta. A to oznacza, że potrzeba nowych kanałów dotarcia, by „Lalka” mogła do nas wrócić, byśmy mogxx sobie o niej przypomnieć pomiędzy nowymi sezonami „Stamtąd” i „Silosa”.
„Lalka” jest bowiem jak „Mały Książę” – czytana ponownie po latach od skończenia szkoły potrafi objawić nowe znaczenia i być może dużo lepiej pozwala przejrzeć się w przeżyciach ekipy bohaterskiej jak w lustrze. Makuszyński miał rację, po latach szare godziny szkolne błękitnieją, natomiast ja dodam, że (niektóre) szare lektury szkolne różowieją. A nam, niezależnie od tego, ile mamy lat, wciąż różowieją policzki, kiedy w brzuchu pojawiają się motylki. Natura ludzka jest wszędzie taka sama, powtarzała nieustannie panna Marple – no i co poradzić na to, że miała rację. Rację ma również Baba od polskiego, która w swoim pięknym i arcytrafnym blurbie napisała: „Arcydzieła poznaje się po tym, że nie przestają być aktualne i przy każdym kolejnym odczytaniu zaskakują trafnością spostrzeżeń, które łatwo odnieść do współczesności (...) Nie ma dla mnie drugiej tak nowoczesnej powieści, ukazującej rozpad świata, który próbujemy ukryć pod wzniosłymi hasłami miłości, tolerancji i rozwoju”.
Esencja rzeczywistości, podobnie jak natura ludzka, jest taka sama, a jednocześnie, o święta dialektyko, rzeczywistość wzięła chyba zbyt długą kąpiel w rzece Heraklita i zmienia się dramatycznie. Mamy już połowę trzeciej dekady XXI wieku; niby tyle wiemy i umiemy, a problemy rosną logarytmicznie, świat rzeczywiście się rozpada, i słowa przedstawicieli teorii krytycznej, Maxa Horkheimera i Theodora W. Adorna, nie tracą na aktualności: „oto w pełni oświecona ziemia stoi pod znakiem triumfującego nieszczęścia”, które to triumfujące nieszczęście można dziś nazwać również polikryzysem. Dramatycznie pogłębiające się nierówności. Widmo katastrofy klimatycznej, a więc katastrofy humanitarnej. Szalejący korpokapitalizm. Znormalizowana przemoc w gumowych rękawicach w stosunku do zwierząt i znormalizowana przemoc w białych rękawiczkach w stosunku do innych przedstawicieli_ek gatunku homo sapiens. Nieustanne (które to już) załamanie się światowego porządku. Wojna, która przecież od dawna jest światowa. Kryzys psychiczny, który ma moc rozwalania gospodarek. Sztuczna inteligencja, która doskonale się czuje pośród ludzkiej głupoty.
„Pisarz był rozczarowany tym, jak trudny do zrealizowania okazał się apolityczny program pozytywistyczny w skrajnie spolityzowanej rzeczywistości Polski rozbiorowej”
Czytając „Lalkę”, możemy mieć wrażenie, że czytamy o tej samej rzeczywistości, w której żyjemy my, tylko kostium przywdziała ona nieco inny. Jak celnie ujął to profesor Ryszard Koziołek, pisząc o Prusie we „Wstępie”: „(…) pisarz był rozczarowany tym, jak trudny do zrealizowania okazał się apolityczny program pozytywistyczny w skrajnie spolityzowanej rzeczywistości Polski rozbiorowej. Wartości, w które wierzył, nie naprawiły jego świata – wygrał rodzący się kapitalizm, który doprowadza do wzbogacania się jednostek kosztem wyzysku mas”. I tu znów warto zacytować znajdującą się na tylnej wyklejce nowego wydania rekomendację Anety Korycińskiej: „Lalka to historia pogoni za widmem lepszego życia, rozpaczliwego chwytania się czegokolwiek, co pozwoli przetrwać w świecie, gdzie postęp technologiczny nie idzie w parze z empatią. Nowe wynalazki są tylko mrzonką o ewolucji społecznej, podczas gdy tak naprawdę ludzie oddalają się od siebie i odgrywają rolę na nieswojej scenie życia. To też opowieść o wykluczeniu, przemocy w białych rękawiczkach i uporze, który zmusza do pozostawania przy swoich ideałach wbrew zdrowemu rozsądkowi”.
Mam poczucie, że chwilę po wygranej Trumpa uśmiechnięta Polska powinna szczególnie wziąć to sobie do serca. I przeczytać „Lalkę” ponownie. Literatura ma bowiem nie tylko moc stawania się dla nas lustrem, ale czyni nas zdolnymi do tego, co umiała główna bohaterka „Lustrzanny” Christelle Dabos: przejścia przez to lustro. Literatura bowiem nie tylko umożliwia nam doświadczenie objawienia, z Objawieniem (o ironio, Apokalipsą, o ironio, ostatnią księgą Biblii) św. Jana włącznie. Literatura daje nam także moc do transformacji siebie, bez której jakakolwiek transformacja świata nie jest możliwa. I to jest punkt kluczowy. Nie zapomnę, gdy bodajże w 2022 roku, w reakcji na mój wpis na (wtedy jeszcze) Twitterze o świetnej książce, jakiś (wtedy jeszcze nieuśmiechnięty) użytkownik napisał: „najpierw musimy wygrać wybory, a potem będzie czas na czytanie książek”.
What about JEST ZUPEŁNIE NA ODWRÓT.
Mimo że „Lalka” to lektura obowiązkowa, to naprawdę lektura obowiązkowa. Jako autor „Szkoły bohaterek i bohaterów” widzący, jak przekaz bajek dla dzieci potrafi powalić dorosłego (i ponownie go poskładać, tym razem porządnie), nie mam najmniejszych wątpliwości, że jedna z najwybitniejszych polskich powieści, lalki pełna, acz na wskroś niebajkowa, może zrobić to również. Czy zmieni to świat, nie wiem, ale parafrazując Alberta Schweitzera, który za założenie szpitala na zachodnim wybrzeżu Afryki otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla: książki nie zmieniają świata. One zmieniają ludzi, którzy zmieniają świat. A każda osoba, która zejdzie ze ścieżki iluzji, sztucznego uśmiechu, gumowych rękawic i białych rękawiczek, i wejdzie na ścieżkę autentyczności oraz empatii, jest w stanie dokonać zmiany świata. Bo jeśli podążając tą ścieżką, napotka porzucone w rowie żywe stworzenie, to zamiast minąć je i chwilę potem udostępnić jakąś zrzutkę na Facebooku, po prostu to stworzenie uratuje. I w ten sposób zmieni świat. Świat tego żywego stworzenia zmieni diametralnie.
„Lalka” w nowym wydaniu jest już dostępna w sprzedaży online.
Artykuł sponsorowany
