Wróg

Łukasz Orbitowski w swoich ostatnich książkach (przede wszystkim „Kult”, „Chodź ze mną” i „Wróg”) daje czytelnikom wybór. Możemy uwierzyć głównemu bohaterowi/narratorowi lub też nie. Nasza decyzje niesie za sobą określone skutki i wpływa na interpretację powieści. I to jest cudowne, gdyż w literaturze rozrywkowej chodzi nie tylko o dobrą zabawę, ale i zaangażowanie. Lubię, jak myślę o książce jeszcze przez kilka lub kilkanaście dni po lekturze, a proza Orbitowskiego właśnie to gwarantuje.

Dlatego książki tego pisarza biorę w ciemno i z niecierpliwością czekam na kolejne. Podobnie mam z pozycjami od Szczepana Twardocha czy Wita Szostaka. Tak więc jak ktoś narzeka na polską literaturę, to łapię się za głowę i próbuje wytłumaczyć, że wcale nie mamy czego się wstydzić. Wystarczy przejść się do księgarni lub biblioteki, zakupić lub wypożyczyć coś wymienionych przed chwilą pisarzy i delektować się lekturą.

„Wróg” zaczyna się niezwykle intrygująco. Otóż Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus, znany szerzej jak Neron (cesarz rzymski) opowiada o swoim życiu. Szybko jednak wychwytujemy pewne elementy, które nie do końca nam z nim korespondują. Czy on rozmawia z psychiatrą? Tak właściwie to spowiedź czy zeznanie? Jaki jest cel tego wszystkiego? Na odpowiedź nie trzeba długo czekać – prawdziwym narratorem okazuje się Stanisław Zoll (strażak). Znajduje się on w areszcie śledczym i opowiada o swoim poprzednim życiu jako władca Cesarstwa Rzymskiego. Jeżeli to nie jest świetny punkt wyjścia dla książki, to ja już sam nie wiem, co nim jest.

Stanisław/Neron został oskarżony o podłożenie ognia pod hipermarketem Gigant w Krakowie. Jednak zanim narrator dojdzie do powodów tej decyzji, to opowie o swoim życiu, pasjach, rodzinie oraz licznych morderstwach. Jednocześnie wysłuchamy o życiu przed i po wypadku, dzięki któremu Stanisław przypomniał sobie swój poprzedni żywot. Ten dualizm między prawdą a kłamstwem świetnie się sprawdza jako motor napędowy powieści.

„Wróg” Orbitowskiego to rewelacyjna powieść o zatracaniu się we władzy absolutnej, próbach odzyskania kontroli nad własnym życiem (a może jednak życiami?), usprawiedliwianiu niecnych czynów oraz przesuwaniu granicy między rzeczywistością a urojeniami. Neron nie jest bohaterem, którego polubimy, ale momentami możemy mu współczuć. To matka zdecydowała o jego przeznaczeniu, a jakiekolwiek próby przejęcia władzy prowadzą do nieuniknionej katastrofy. Gdybym był cyniczny, to napisałbym, że miłość jest nieokiełznaną siłą prowadzącą do samozagłady. Jednakże nie jestem, dlatego ujmę to inaczej: pewne popędy są uniwersalne i tylko od nas samych zależy, w którym kierunku pójdziemy.

Można więc powiedzieć, że tytułowym wrogiem jest nie tylko Neron. Orbitowski odtworzył świat, w którym rządzą silni i bezwzględni. Z jednej strony więc główny bohater sam zmierza ku upadkowi, a z drugiej – robi to ze względu na inne osoby. Stanisław również jest swoim największym wrogiem i ślepo dąży ku autodestrukcji. Dlatego też od pewnego momentu przeczuwamy, że happy endu nie będzie.

Ogień powinien być oczyszczający, ale w nowej książce Orbitowskiego nie przyniósł on bohaterom ukojenia. Przypieczętował tylko ich zagładę. I ugruntował pozycję autora jako jednego z lepszych polskich pisarzy. Czekam na więcej. Z niecierpliwością.

Michał Wnuk