Pochodnie nad Atlantykiem

Nie pomnę już, która to przeczytana publikacja z kategorii prowadzenia wojny podwodnej. Ale to już zasługa wydawnictwa „Finna” :-) Robert Moraht (1884-1956) należał do grona niemieckich podwodnych asów I wojny światowej (zatopienie okrętu liniowego „Danton” w 1917 r.) Jego wspomnienia zostały spisane po upływie ponad 15 lat od zakończenia wojny, co niewątpliwie wpłynęło na zwięzłość książki. Lekki styl, bezpośrednia narracja należą do zalet tego krótkiego tomiku. Miłośnika literatury marynistycznej zapewne nie zaskoczy, ale również nie zanudzi. Pod względem edytorskim książka jak zwykle trzyma poziom.

Książka, którą można przeczytać w jeden wieczór. Ciężko było mi odnotować różnice między rozdziałami, gdyż styl pisania był bardzo przyjemny. Dostajemy tytułową drogę Priena do sukcesu jakim było zatopienie pancernika w Scapa Flow. Jest to wielski sukces. Zapewne w podstawówce, czy w gimnazjum, historyk odnośnie omawiania tematu poświęconego II wojnie światowej, poruszył temat u-bootów i wskazał na wyczyn U-47. Zanim do tego doszło, możemy odczuć skutki Wielkiego Kryzysu na zwykłego człowieka i pracę na okrętach handlowych, na jakich to Prien nabywał doświadczenia.

Książka warta przeczytania dla każdego zainteresowanego tematem. Oprócz wspomnień zawiera ona także informacje o działaniu wielu mechanizmów będących na wyposażeniu ówczesnych okrętów podwodnych. Jednak jest ona napisana nieco chaotycznie (bieżące wspomnienia autora poprzeplatane ogólnymi refleksjami, a także refleksjami z czasów powojennych). Nie podoba mi się podział na rozdziały. Polskie tłumaczenie zawiera sporo błędów stylistycznych i interpunkcyjnych. Zdarza się, ze opis najbardziej interesujących wydarzeń (jak np. zatopienie wrogiego okrętu) zajmuje zaledwie pół strony. Dlatego jeśli chcesz przeczytać jedną książkę z tego zakresu, to dużo lepiej jest sięgnąć po tę autorstwa Hirschfelda.

USS "Wahoo" to jeden z najsłynniejszych okrętów podwodnych okresu drugiej wojny światowej. Odbył siedem patroli - w rejon Karolin, Wysp Salomona, Palau, Kuryli, Honsiu, na Morze Żółte, Wschodniochińskie oraz Japońskie. Zatonął 11 października 1943 roku w cieśninie La Perouse'a. Autor książki, Richard O'Kane, wziął udział w pięciu pierwszych patrolach "Wahoo", dostajemy więc relacje z pierwszej ręki o tym co działo się na okręcie podczas rejsów z szerokiej perspektywy pierwszego oficera. A oczywiście było o czym pisać. O'Kane pokazuje jak wyglądały przygotowania do rejsów, ćwiczenia, jak spędzano czas na "Wahoo", jak wyglądało wyznaczanie pozycji, przygotowanie do ataku, sam atak, relacje między załogą czy mówiąc krótko to wszystko co można nazwać życiem codziennym marynarza na okręcie podwodnym podczas drugiej wojny światowej. Bardzo dużo miejsca autor poświęca samej taktyce walki podwodnej, uzbrojeniu, wszystkiego rodzaju urządzeniom znajdującym się na statku. Ogólnie książka jest niezwykle szczegółowa i poraża swoim realizmem, chociaż niektóre kwestie jak strzelanie do rozbitków mogą wydać się kontrowersyjne, to O'Kane nie pominął ich w swoich wspomnieniach.

„Plamy na banderze” to kolejna publikacja w dorobku Pana Mariusza, która „odbrązawia” pomnikowy wizerunek Polskiej Marynarki Wojennej. Dotyka tematów mało znanych, trudnych bądź niepopularnych. Jak w każdej chyba flocie, może dochodzić do kolizji okrętów w trakcie manewrów, niewykonywania rozkazów, przypadków niesubordynacji czy buntu. W polskiej historiografii takie sytuacje rzadko było opisywane, nawet jeżeli były przedmiotem dochodzenia. Mało kto pamięta, że przeciwko takim dowódcom jak Wojciech Francki czy Eugeniusz Pławski toczyły się dochodzenia z racji ich operatywności w dowodzeniu ORP „Burza” i ORP „Piorun”. Takie to ludzkie, takie to znajome… Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że w oprócz jasnych kart polskiej floty bywały i mroczne karty zdrady. Być może dla części czytelników to mało istotne wydarzenia, ledwie „plamki” ale dla prawdziwych miłośników Małej Floty bardzo istotny przyczynek dla zgłębienia jej dziejów.

Datę przeczytania podałem tylko szacunkowo, ponieważ gdzieś w połowie lat 80 obejrzałem film Sam Peckinpah, w 1991 kupiłem oryginalne wydanie. Przeczytałem ją później, ponieważ w tamtych latach moja znajomość języka nie była wystarczająca, aby wczuć się w niuanse tej powieści. Jeżeli chodzi o filmy to tylko pierwszy z James Coburn zasługuje na uznanie, druga część rozgrywająca się we Francji jest opłakanym blamażem i tanią karykaturą pierwszej części.

Kolejna część historii US Navy, której autorem jest Samuel Morison. Tym razem tom obejmuje działania na Pacyfiku od maja do sierpnia 1942 roku. Poza znanymi starciami jak te na Morzu Koralowym czy Midway, amerykański historyk prezentuje także mniej znane batalie jak walki o Aleuty (uderzenie w Dutch Harbor, okupacja Attu i Kiska) czy bitwę pod Sydney. Całość dopełnia opis rajdu na Makin, działań okrętów podwodnych oraz przygotowań i początku desantu na Guadalcanal. Mimo, że jest to oficjalna historia, to autor nie boi się krytykować swoich kolegów po fachu (chociaż oczywiście robi to w granicach rozsądku), jako marynarz wskazuje gdzie obie strony popełniły błędy czy mogły zachować się lepiej. Nie ucieka również od trudnych tematów omawiając chociażby problemy ze skutecznością amerykańskich torped. Największe starcia, czyli Morze Koralowe i Midway są opisane bardzo dobrze, nie brakuje spojrzenia zarówno z perspektywy morskiej jak i lotniczej. Negatywnym zaskoczeniem jest fakt, że przekładu dokonano z języka rosyjskiego i nawet laik zauważy, że coś w tym tłumaczeniu nie gra.

Wspomnienia słynnego generała Pattona to niewątpliwie ciekawa opowieść dla każdego pasjonata II wojny światowej. Dowódca, który w działaniach zbrojnych uznawał jedynie atak, stworzył warte uwagi, choć niełatwe w odbiorze dzieło. Obok samych wspomnień, równie wartościowe są uwagi i sugestie Pattona co do służby wojskowej i dowodzenia w ogóle. Spodoba się to szczególnie pasjonatom militariów oraz tym, którzy myślą o karierze wojskowej.

Ten wymowny tytuł naprowadza czytelnika na mało omawianą część historii. Niewiele się mówi o działaniach militarnych Japonii na Dalekim Wschodzie, a jeszcze mniej wiadomo o skali brutalności, który ten naród na polu bitwy przejawiał. Sama Japonia ma też bardzo dziwny stosunek do tego krwawego rozdziału. Wiele przemilcza, wiele ucisza, wiele ukrywa za eufemizmami, wiele przeinacza, a zbrodniarze są mało potępiani. Z jakiegoś powodu uchodzi im to na sucho, a o licznych ofiarach się zapomina. Książka Marka Feltona omawia najważniejsze wydarzenia z udziałem Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii, która siała postrach nie tylko na oceanie, ale także na atolach czy tropikalnych wyspach. Autor nie tylko opisuje w szczegółach te zdarzenia, ale próbował też dotrzeć do źródeł tego barbarzyńskiego okrucieństwa. Z jego badań wynika, że przyczyna często leżała w „różnicach kulturowych”. Ich kodeks moralny czy etyczny był bardzo stary i zupełnie inny od Zachodniego. Mieli także zupełnie odmienne wyobrażenie na temat honoru. Porażki były dla nich szczególnie dotkliwe, ale też godne pogardy. Mścili się na jeńcach wojennych i ludności okupowanych terenów nie tylko za własne niepowodzenia. Byli także dla nich obiektem pogardy, symbolem porażki. Okryli się w ich oczach hańbą, a to można zmyć tylko własnym życiem, więc nie przejawiali żadnej litości wobec nikogo. Japońskich żołnierzy cechowało także absolutne posłuszeństwo wobec zwierzchników. Ich rozkaz był na równi z rozkazem cesarskiego „bóstwa”, więc nie było mowy o nieposłuszeństwie czy wychodzeniu z szeregu. Wszelkie skrupuły były więc tłumione w zarodku. Zbrodniarze wojenni, którzy zasiadali na ławie oskarżonych, często próbowali się ratować tym „usprawiedliwieniem”, ale na szczęście nie uznawano tego jako okoliczność łagodzącą. Niestety jak to w pokazowych procesach bywa, tylko nieliczni zostali skazani na śmierć. Wielu nie stanęło nawet przed sądem, przepadając gdzieś w Japonii, gdzie wiedli normalne życie. Ściganie takich jednostek było związane wieloma trudnościami, o których autor także w książce wspomina. Ponadto Japończycy ignorowali międzynarodowe rozporządzenia, stare traktaty, wojenne prawo czy ogólne oznakowania, przez co dochodziło do jeszcze większego rozlewu krwi. Nawet przedstawiciele narodów sojuszniczych czy państw neutralnych padali ofiarą japońskich jednostek marynarskich i rzadko mogli liczyć na szybką i bezbolesną śmierć. Pan Felton niezwykle dosadnym językiem przytoczył wiele wstrząsających wydarzeń i przykładów tych bestialstw. Szczególnie utkwiła mi pamięci masakra na wyspie Manili, która mogła śmiało konkurować z wołyńskimi rzeziami. Szczególną agresywność i gorliwą zażartość wykazywali względem rozbitków, których nie tylko w wodzie ostrzeliwali, ale też utrwalali wszystko na taśmie filmowej. Po jakimś czasie wracali ponowie na miejsce zbrodni i próbowali wykończyć niedobitków, którzy uniknęli kul czy paszczy rekinów. Tylko nieliczni wyszli z takiej nierównej walki z życiem i dzięki temu uzyskaliśmy też te bezcenne relacje. Było jednak wiele ataków na statki, z których nikt nie wyszedł cało. Na końcu autor próbował oszacować skalę tych zbrodni i już po pobieżnym badaniu wychodzi, że liczba ofiar w samych Chinach przekraczała liczbę Żydów wymordowanych podczas Holokaustu o dwa miliony. Bardzo trudno podać dokładną liczbę ofiar, zważywszy na to, że Japończycy zacierali oczywiście swoje ślady na lądzie i oceanie. Dane nie napawają optymizmem i po raz kolejny ukazują wstrętne oblicze wojny, którego nigdy nie powinniśmy stracić z oczu. Nie jestem osobą, która rzuca frazami typu „ta książka powinna być obowiązkowa w szkole” czy „to powinien każdy przeczytać”, bo nie chciałabym nikogo przymuszać do czytania książek. Jednak w tym przypadku zrobię wyjątek. Uważam, że tę książkę powinni przeczytać obowiązkowo wszyscy niepokorni autorzy, którzy przypisują zbrodniarzom wojennym cechy romantyczne i kreują te swoje niesmaczne erotyki na tle obozów koncentracyjnych. W książce umieszczono fotografie, więc mogą się przekonać na własne oczy, co okupant naprawdę robił kobietami czy jeńcami.

Przeczytana dawno temu, a mimo tego pamiętam jej poszczególne fragmenty. W moim wypadku zawsze oznacza to, że książka była dobra i pozostawiła we mnie swój jakiś ślad. Dlaczego ją zapamiętałem? Jest nietypowa spośród szeregu polskich wspomnień żołnierskich. Celne obserwacje i komentarze różnorakich sytuacji, szczególnie z zaplecza frontu. Chyba to ją najbardziej wyróżnia. Jeśli też wierzyć autorowi, to cechował go wyjątkowy profesjonalizm w żołnierskim fachu. Warto po nią sięgnąć jeśli interesuje się historią IIWŚ i polskich losów wojennych.

Generalnie dobrze się czytało, opowiadania wciągające, ale książka jako całość nierówna - nie wiem czy to wynikało z tego, że poszczególne opowiadania różniły się akcją czy okolicznościami, czy też ze sposobu pisania Autora. Niemniej, polecam każdemu kto lubi beletrystykę marynarską.

Po książkę „Okrutne morze” sięgnąłem nieco przypadkowo, po obejrzeniu filmu Greyhound z Tomem Hanksem. Spodobał mi się sposób, w jaki przedstawiono morską walkę, dlatego zacząłem szukać podobnej historii w wersji książkowej. Szybko okazało się, że to właśnie ta powieść była inspiracją dla filmu. W książce obserwujemy proces kompletowania załogi oraz przygotowania nowej jednostki pływającej — korwety Compass Rose, której głównym zadaniem jest ochrona konwojów przed wrogiem. Autor szczegółowo ukazuje realia służby na morzu oraz odpowiedzialność, jaka spoczywa na załodze. Bohaterowie są wyraziści, a wraz z kolejnymi stronami coraz głębiej wnikamy w ich życie osobiste. Poznajemy ich lęki, wątpliwości i relacje, co sprawia, że stają się bardzo wiarygodni. Jak na dość obszerną książkę, momentami brakowało mi większej ilości dynamicznej akcji, jednak rozumiem, dlaczego autor obrał taki kierunek. Wojna kojarzy mi się zazwyczaj z piechotą i działaniami lądowymi, gdzie jest więcej przestrzeni na indywidualne, bohaterskie czyny. Na morzu indywidualność niemal nie istnieje — liczy się załoga jako całość i bezwzględna współpraca, co zostało w tej powieści bardzo dobrze oddane.

Sporo osób słyszało zapewne o U 47 i jego wyczynie w Scapa Flow, ale raczej nie wiele osób zna historię USS Harder czyli zabójcę niszczycieli, który podczas jednego ze swoich patroli zatopił w ciągu pięciu dni pięć japońskich niszczycieli (jestem fanem wojny podwodnej ale o tej historii nie wiedziałem). Ta i pięć innych historii znalazła się tej książce. Ta lektura jest ciekawa z dwóch powodów. Po pierwsze dobrze się czyta. Po drugie z wielu książek opisujących działania wojenne na morzu podczas II WŚ skupia się wyłącznie na Flocie Pacyfiku.

Historia rejsu pewnego u-boota oczami niemieckiego korespondenta wojennego. A więc narracja nietypowa w stosunku do wydawanych u nas książek o II wojnie światowej. Na szczęście nie jest to przygodówka ani pompatyczna historia o bohaterstwie. Powieść w realistyczny, niemal naturalistyczny sposób opisuje życie załogi niemieckie łodzi podwodnej na Atlantyku w 1941 roku. Od wyruszenia z francuskiego brzegu aż do … No właśnie, warto przeczytać do czego. Czytelnik najpierw poznaje środowisko oficerów „freikorpsu Donitza”,czyli elity niemieckiej Kriegsmarine, by potem zagłębić się w odmętach oceanu, ludzkiego potu, smrodu (także maszyn), wody, także w środowisku marynarzy i podoficerów. Wojna odarta jest z bogoojczyźnianego bohaterstwa. Należyte wykonywania obowiązków wymusza na załodze sytuacja. Muszą się starać, aby w ogóle przeżyć. Jedna trzecia okrętów podwodnych nie wracała z pierwszej misji. Życie młodzieży (dowódca był około trzydziestki, rekruci w wieku poborowym) w czasie wolnym od wacht i walki o przeżycie nie polegało na śpiewaniu pieśni patriotycznych tylko na marzeniach i wspomnieniach dotyczących pewnej oczywistej sfery życia. Łatwo się domyślić jakiej. Słownictwo dalekie było od dialogów ludzi wykształconych, tak samo zwyczaje, w tym higieniczne. Autor wskazał na dwie grupy załogantów. Marynarzy i techników-fachowców. Jedni i drudzy wywyższali się, ale tylko wewnątrz łodzi. Wojna to nie zabawa. Taki morał można wysnuć z książki. Bohaterowie mają co wspominać, ale gdy wydarzenia się rozgrywały, dużo by dali, by ich uniknąć. No i nie wszyscy wytrzymywali psychicznie, czemu trudno się dziwić. Znakomita realistyczna książka o wojnie. Jedyna wada, to zbyt mocne (i pewnie nieszczere) podkreślanie sceptycyzmu pozytywnych postaci wobec Hitlera i nazizmu. Nawet, gdyby tak było, to w 1941 roku było za wcześnie, by dawać temu wyraz. Niemcy jeszcze wówczas wygrywali. Znakomita książka (anty)wojenna. Bez lukru, patosu, patyny i hurraoptymizmu. Krew, pot i łzy. Przeczytany w ramach wyzwania marcowego – książka, która została sfilmowana.

Książka to wspomnienia zatwardziałego i dumnego z systemu ZSRR komunisty. Takiego człowieka rzeczywiście niezachwianego w przekonaniu o słuszności wszystkich praw rządzących ZSRR. Jest to człowiek pełen poświęcenia dla ustroju i ojczyzny. Bardzo interesująca lektura - choć dla mnie czasem niezrozumiała, ale tego można się spodziewać. Warto sięgnąć po tę książkę. Dlaczego zatem tylko 6 gwiazdek? Ponieważ autor nie pisze w sposób porywający - nie ma "ręki" do pisania, same wspomnienia są spisane po 2000 roku zatem wiele rzeczy autorowi umknęło. Szkoda. Mimo wszystko polecam :)

Bardziej kronika jednostki niż biografia Wittmanna. Autor nie wskazuje bibliografii i z treści wynika, że raczej opierał się na wspomnieniach i materiałach uczestników walk niż na materiałach źródłowych z muzeów i archiwów. Nic nie wskazuje również na to, że skonfrontował przedstawione fakty ze wspomnieniami żołnierzy strony przeciwnej. Trochę także brakuje mi opisów tej wspaniałej taktyki Witmanna. Opisy akcji są dość lakoniczne, podobne do "ruszyli do akcji, zniszczyli tyle i tyle, ci zostali ranni, ci zginęli, a ci dostali takie, a takie medale". Nie mniej pozycja dość ciekawa. Załączono dużo zdjęć pochodzących z prywatnych zbiorów uczestników walk. Autor cytuje również listy oraz niektóre rozkazy. Jest wiele map pokazujących przebieg działań, ale w znacznej części pozbawionych legend. Polski wydawca nie zadał sobie trudu aby ujednolicić czy też dostosować nazewnictwo miejscowości na mapach. Każdy sam musi się wyrobić sobie opinię czy to dobrze czy źle czytać nazwy miejscowości pisane wg wymowy niemieckiej, ale za to takie jak w oryginale. Z pewnością warto poznać wersję wydarzeń z puntu widzenia strony przegranej. Warto również dowiedzieć się jakimi ludźmi (czy nadludźmi) byli żołnierze Waffen-SS przez stronę wygraną przedstawiani w jednolicie czarnych barwach. Jako człowiek wychowany na "Czterech pancernych", "Klosie" i podobnych produkcjach trudno mi uwierzyć w pozytywne nastawienie Ukraińców, szczerość i rycerskość żołnierzy i zawierane między nimi przyjaźnie.

Wracam do książki z okazji przypadającej w tym roku rocznicy 80-lecia wyzwolenia Bredy. Praca o I dywizji pancernej Generała, który nie przegrał żadnej bitwy. O człowieku, którego kochali jego żołnierze. Który kazał się pochować wśród swoich podkomendnych na cmentarzu wojskowym w Bredzie. "Był jedynym polskim generałem walczącym w II wojnie światowej, który dożył czasów odzyskania przez Polskę wolności i jedynym, który za życia doczekał się oficjalnego uznania za bohatera wojennego". Książka bogata jest w załączniki, statystyki, które dopełniają treść książki. Marsz jednostki opisywany jest skrupulatnie, miejscowość po miejscowości z godzinami i minutami. Dla znających historię - nie jest to pozycja wolna od wad i niedociągnięć. Mimo to warto poznać punkt widzenia zachodniego historyka na sprawy polskie.

Książka fabularyzowana, co sprawia, że czyta się ją jak pasjonującą powieść sensacyjną. Została dodatkowo wzbogacona licznymi zdjęciami bohaterów historii utrwalonej na kartach tej książki. Kniebe nie można odmówić talentu pisarskiego, nie nudzi czytelnika, wciąga, a ponadto korzystał z dość bogatego materiału bibliograficznego. Pomimo to, sądzę, że narracja "Operacji Walkirii" działa na jej niekorzyść, ponieważ autor - jak się wydaje - utracił potrzebną historykowi obiektywność. Zaczyna zacierać się granica pomiędzy niepowtarzalnymi faktami historycznymi, a tym, co autor dodał, aby wzbogacić fabułę. Oprócz tego odniosłam lekkie wrażenie, że Kniebe próbuje Stauffenberga "i spółkę" nieco idealizować... Mimo wszystko, warto przeczytać. Bardzo ciekawa opowieść.