Paradoksy apofatyzmu

,,Szeroko się zamachnął, tylko nie było komu dać w mordę''. Słysząc (na antenie PR2) ten bon-mot Piotra Kofty pomyślałem, że ja chyba jednak nie czytam książek, których autorom mógłbym zarzucić coś podobnego. A jednak dobra okazja by to powtórzyć na LC właśnie przyszła i zupełnie zaskakująco mogę parafrazę powyższego odnieść do książki, którą miałem już na tapecie w dniu tej audycji.

Do książki, choć raczej nie do Autora. No może do Autora o tyle, o ile jest szczery w swym entuzjazmie dla opisywanych zmagań filozofów analitycznych, dla perspektyw tego kierunku badań, o ile trud ten uważa za wart poniesienia, wart tych otwartych rzekomo perspektyw.

Zdecydowanie jednak nie mogę zarzucić Autorowi braku umiejętności wystarczająco klarownej prezentacji problemów oraz stanowisk i argumentów rozmaitych filozofów, ich powiązań itd. Stoi za tym ogrom pracy, którą Autor wykonał, aby te rozproszone po specjalistycznej literaturze pomysły zebrać i uporządkować. Zamachnął się Autor dość szeroko i za to daję ze dwie gwiazdki. Zarzucić za to mu mogę ograniczenie się tylko do tego, jedynie do pozbierania wątków i odsłonięcia ich relacji, a niewkroczenie z jakąś swoją własną koncepcją. Ciosy więc są, ale podpatrzone ;). Zgodnie z tytułem, co autor sam zaznacza, efekt obijania jest negatywny (czy pozytywny, inaczej patrząc), tzn. żadna z opisywanych koncepcji nie ratuje się przed kontrargumentami dostatecznie wprawnego w logice formalnej filozofa analityka (a czasem też przed sprzeciwem teologa). Chciałoby się przeczytać, co wobec tego sam autor proponuje, ale jeśli nawet coś takiego jest, to jest to dobrze ukryte, może celowo (bo chyba taka jest polityka wydawnicza względem monografii FNP — to już któraś książka ze złotą obwolutą, która rozczarowuje mnie brakiem jakiejś odważniejszej myśli).

Ale przede wszystkim zarzucić Autorowi (choć jednak głównie przywoływanym filozofom) mogę zachłanność intelektualną, beztroskę ocierającą się o hybris i ochoczą wiarę w sprzężenie wszystkiego z człowiekiem za pomocą światła logiki, w to, że cokolwiek dotyka naszej świadomości, dotyka jakimiś kwantami oddziaływań logicznych. Od biedy można oczywiście te opisywane próby uspójnienia teologii apofatycznej traktować jako kolejne wyzwanie, niewinne ćwiczenie intelektu, sierpowych praw logiki... Można, ale nie jest to specjalnie dobry trening, oj nie.

Teologia taka zaczyna się chyba natchnieniem, intuicją, anamnezą, jakimś doświadczeniem mistagogicznym. Wszelka konceptualizacja jest a posteriori. Liczy się samo doświadczenie i jego (wieczno)trwały ślad. Ślady na papierze są tylko ,,ćwiczeniem z podziwu''. (Podobnie wg. Nowosielskiego musi być z każdym dziełem sztuki).

Podstawowy problem semantyczny (epistemiczny jest jego bliźniakiem) streszcza, co następuje: Jest do pomyślenia, że za sprawą intuicji, natchnienia, anamnezy odnajdzie ktoś pewną szczególną myśl, albo nawet może mu się sam Bóg objawić, i w objawieniu tym przekazać — lecz, i to kluczowe, niedyskursywnie, Boskim językiem — tę szczególną myśl. Jej treść naszym ludzkim językiem byłaby niewysławialna, ale mogłaby być !w przybliżeniu! wyrażona tak:

,,Niech słowo ludzkie nie tknie! Do mnie samego niepodobne jest wszystko, co człowiek może zrozumieć i człowiek człowiekowi powiedzieć. Nic, co ujęte w ludzkim języku mnie nie oddaje, nie ogranicza, nie dotyka. Nic takie nie jest prawdziwe.''

W samym tym zdarzeniu jeszcze nie ma sprzeczności dla naszych umysłów, możemy sobie to wyobrazić i przeczuć i nie natykamy się w tym na sprzeczność. Widać to łatwiej, jeśli rozważyć wersję, w której zamiast mówić w Boskim języku (czy w jakimś metajęzyku, co i tak jest dla nas niemożliwe), Bóg powie po polsku: ,,Nic co WY możecie o MNIE powiedzieć nie jest prawdą''.

Niespójność pojawia się oczywiście w jakiejkolwiek ludzkiej językowej relacji z tego zdarzenia (i jest to, co podkreśla autor, kolejne wcielenie znanej niespójności polegającej na samoodniesieniu prowadzącym do samowywrotności). Eksperyment myślowy (wyżej przeprowadzony już podczas czytania) jest jednak wykonalny bez specjalnej ekwilibrystyki, co sugeruje, że samo zdarzenie nie jest niespójne. Jest takie tylko mówienie, że to nie eksperyment, że to się zdarzyło.

Więcej więc można sobie wyobrazić, niż słowami niesprzecznie przekazać. Chcemy wierzyć, że więcej może się zdarzyć, niż możemy zrelacjonować. (Chcemy też wierzyć, że ta druga większość jest większa od tej pierwszej...).

Starając się takie objawienie jakoś jednak przekazać językowo, możemy tylko próbować uciekać się do poezji — bo jeśli nie do niej, to chyba już tylko do sztuczek językowych typu: ,,Nic więcej o Bogu powiedzieć nie można.'' lub ,,Tylko to można o Bogu powiedzieć.'', a może nawet ,,Jest tylko jedno, co można o Bogu powiedzieć.''. Jak ktoś chce, to może nawet sformalizować to 2. zdanie stosując zamiast ,,to'' konkretny numer zdania wynikający z jakiejś goedelowskiej numeracji zdań. (Nie trafiłem nigdzie w literaturze na takie sztuczki, z pewnym wstrętem, ale i dumą przyznaję, że sam ją/je wymyśliłem ;P ). Oczywiście nie oddala to tzw. problemów zewnętrznych, np. tego jak rozumieć prawdy Pisma i Tradycji. Jako tymczasowe drogowskazy, drabiny do odrzucenia?

Myślę jednak, że tak daleko, nawet jeśli przynosi to jakieś, niechby chwilowe tylko, zaspokojenie pragnienia spójności logicznej — myślę, że tak iść się nie godzi. Trzeba zatrzymać się na poezji, może na malarstwie, sztuce generalnie (tu znów przychodzi myśl Nowosielskiego, że słowo dyskursywnie stosowane nie wystarcza, że jest nam jednak dana sztuka, i jest to nawet ostatni stopień na drodze poznania Boga, a dalej już tylko ciemność; takie intuicje sięgają co najmniej VII wieku i Soboru Trullańskiego). Trzeba, jak mówi Pascal, wiedzieć, gdzie trzeba się poddać (choć trzeba też wiedzieć, gdzie trzeba wątpić i wiedzieć, gdzie trzeba wiedzieć ;) ).

Kościół, tak Zachodni jak i wschodni, pełen jest antynomii, paradoksów, i tych doktrynalnych i tych związanych z samą żywą rzeczywistością wiary i Kościoła. Bo Kościół nie jest produktem systemu i mu nie podlega, i jak każda żywa istota wymyka się analizie (teo)logicznej. Coś się wymyka próbom brutalnego pochwycenia, przelewa przez sita, jak to kąpane dziecko...

Jaką korzyść ma teologia z tych analiz? A człowiek? Jaki człowiek może odnieść osobistą (in aeternitatis) korzyść? Nie potrafię (jak każdy) odpowiedzieć, choć dwie gwiazdki, jakie przyznaję, wynikają z przeczucia, że takie książki oraz same próby rozbijania i roztrząsania paradoksów apofatyzmu maszynami logiki mogą jednak być ważne nie tylko dla karier filozofów (raczej tylko analitycznych, anglosaskich, innych niż tacy filozofów w książce wspominanych nie widziałem). Próby uczynienia Via negativa bardziej przejezdną są nieporozumieniem, ale zimna logika paradoksalnie może chyba przyczynić się również i do tego, że teologia apofatyczna nie będzie kostniała w dogmatyzm.

Dla mnie samego lektura była i jest cenna, nawet jeśli w sposób negatywny, i za to gwiazdka. Lecz by tak głupio nie zostać z negacją, zrobię negatio negationis i dodam jeszcze jedną gwiazdkę.

Więcej już nie, bo to jednak niemiło patrzeć: szeroko wyprowadzony cios jest, ale satysfakcja chyba niewielka, jakby właśnie nikogo nie uderzyć... Bo w kogo wymierzony jest cios? Ano w mordę tego, co to głosi, że i tak powinien i będzie w tej sprawie już dalej milczeć — i jednak już za to tylko dostaje... Za protest świadomy swej paradoksalności, nie-niemy bunt przeciwko ograniczeniom ludzkiego wartościowania, ograniczeniom dianoi. No i żeby jeszcze był to upominający cios z góry... ale nie, żaden taki meta-cios ze strony logiki nie jest możliwy. Jakakolwiek logika jest po prostu kolejną formą dyskursu i ma taką samą moc i te same ułomności co każdy język potoczny. Fundamentalna niezupełność dyskursu jest pochodną ,,oszalałej świadomości'' — ta zaś owocem upadku pierworodnego.

,,Szeroko się zamachnął, tylko nie było komu dać w mordę''. Słysząc (na antenie PR2) ten bon-mot Piotra Kofty pomyślałem, że ja chyba jednak nie czytam książek, których autorom mógłbym zarzucić coś podobnego. A jednak dobra okazja by to powtórzyć na LC właśnie przyszła i zupełnie zaskakująco mogę parafrazę powyższego odnieść do książki, którą miałem już na tapecie w dniu...