Niszcz, powiedziała

Co wrażliwszych z Państwa moje wynurzenia dotyczące wieloletniego śledzenia niektórych polskich pisarzy mogły już znudzić, ale nie mogę ich sobie darować – pierwsze, co ciśnie mi się na myśl o Orbitowskim czy Małeckim, to fakt, że widziałem początki ich intensywnych karier. Mam nadzieję, że podobna czeka Piotra Rogożę, który debiutował jako nastolatek i błyskawicznie wydał zbiór opowiadań oraz powieść, żeby umilknąć na całe dziesięć lat. I dobrze, bo „Niszcz, powiedziała” to rzecz zdecydowanie lepsza nie tylko od jego juwenilnych (i, nie ukrywajmy, także wokół juwenilnych tematów skupionych) tekstów, ale i ciekawa na tle współczesnej polskiej powieści.

W ostatnim czasie przeczytałem dwóch udanych reprezentantów rodzimej prozy: „Deutsch dla średnio zaawansowanych” Macieja Hena oraz „Zaraz będzie po wszystkim” Grzegorza Uzdańskiego. Różnią się te książki skrajnie, począwszy od spraw tak banalnych, jak rozmiar tekstu, poprzez barwę uczuć, jakie budzą w odbiorcy, aż po tematykę, ale w pewnym miejscu wytyczone przez nie linie się spotykają – ten punkt to próba wyrażenia pewnej prawdy o dzisiejszej Polsce. W skrócie: pierwsza opisuje pragnienia i bolączki ostatnich reprezentantów dogorywającej inteligencji, druga, znacznie bliższa ciału niż umysłowi – konfrontację z realiami gwałtownie starzejącego się społeczeństwa. I mimo że obie uznaję za udane, to żadna z nich nie ujęła mojej – raczej młodego Polaka mieszkającego w jednym z największych miast kraju – codzienności tak celnie i tak szeroko, jak recenzowana powieść.

Szymon, główny bohater „Niszcz, powiedziała”, żyje spokojnie, bez szczególnych lęków: kiedy ma ochotę, popija burgera piwem za kilkanaście złotych, raczej nie rozpacza po rozstaniu z dziewczyną, bo wie, że w każdej chwili może odpalić tindera, żeby rozładować napięcie seksualne lub, w najlepszym przypadku, zacząć budować coś nowego, a kiedy traci pracę, to wzrusza ramionami – ma oszczędności, a jego pozycja na rynku pracy jest wystarczająco mocna, żeby się nie martwić. Nie jest przesadnie pewny siebie, nie rzuca życiu wyzwań, ale steruje nim na tyle, na ile to dla niego możliwe. Aż któregoś dnia wszystko się wali.

Rogoża z niezwykłą zręcznością połączył w „Niszcz, powiedziała” dwa światy. Światy bardzo różne, bo jeden jest prosty, zwykły i przewidywalny, drugi natomiast dziki i szalony. Dlatego też ten pierwszy staje się bezbronną ofiarą – choć bohater wierzy w niego z całej siły, choć próbuje nie dopuszczać do siebie oczywistych faktów, choć używa ignorancji jako tarczy, to ostatecznie i on, i jego codzienność muszą ulec.

Za sprawą tego z góry skazanego na porażkę starcia powieść Rogoży w jakiś sposób rezonuje z bardzo szerokim zakresem literatury traktującej o ułudach ułożonego życia – od „American Psycho”, w którym próby dogonienia pędzącego świata kończą się szaleństwem, przez bezpardonowo, niekiedy romansując z karykaturą, krytykujący korporacyjną rzeczywistość cyberpunk z dziełami Richarda Morgana na czele, aż do rzeczy najświeższych, jak choćby „Mój rok relaksu i odpoczynku”, powieść o potrzebie wyrwania się z raju. Źródła osobistych apokalips, które dotykają bohaterów tych książek, są bardzo różne – niekiedy biorą się z zewnątrz, niekiedy z wewnątrz – ale proces zwykle przebiega podobnie: postać nieświadomie kroczy w stronę granicy, a po jej przekroczeniu jeszcze próbuje się okłamywać, czytelnik jednak doskonale zdaje sobie sprawę z nadchodzącej tragedii. Czy w jej destrukcyjnej sile odnajdzie doświadczenie katartyczne, czy tylko perwersyjną przyjemność – to już zależy od odbiorcy.

„Niszcz, powiedziała” to mocna rzecz, która fascynuje przede wszystkim połączeniem doskonale opisanej monotonii codzienności ze świetnie zaplanowaną intrygą rodem z najciekawszych teorii spiskowych. Mam nadzieję, że po swojej drugiej powieści Rogoża nie ucichnie na kolejnych dziesięć lat, bo przypomina o sobie w wielkim stylu.

Bartek Szczyżański