Kodeks Hammurabiego

Uwaga do wydania: Wydawnictwo Akademickie "Dialog", 2018, wydanie III. Na początek trzeba zaznaczyć, że wyżej wymienione wydanie jest niskiej jakości reprintem, wyraźnie widać artefakty kompresji wokół liter oraz blady druk, co może niektórym osobom utrudniać czytanie. Książka jest też uboga w ilustracje i mapy, te są dodatkowo nieczytelne. Wszystkie niezbędne mapy można znaleźć na worldhistory.org

Książka Historia społeczna starożytnego Rzymu Gezy Alföldiego to bardzo dobra pozycja dotycząca dziejów społeczeństwa rzymskiego. Autor w niezwykle trafny sposób nakreśla nam historię społeczeństwa, które przecież aktywnie uczestniczyło w polityce państwa rzymskiego. Procesy zachodzące w społeczeństwie cechowały się wieloma zmianami na przestrzeni dziejów. W szczególny sposób zainteresował mnie rozdział opisujący działalność braci Grakchów, którzy liczyli się z nastrojami w ówczesnym społeczeństwie rzymskim i podjęli się niezbędnych reform, mających na celu zmianę położenia uboższych warstw społecznych, jak chociażby ustawa ograniczająca wielkość majątków ziemskich. Praca ma charakter podręcznikowy jednak mi w żadnej mierze to nie przeszkadzało, wręcz przeciwnie książkę czyta się doskonale. Niezbędna do poznania dziejów rzymskiego społeczeństwa. Warto przeczytać.

Książka ta jest książką biblioteczną. Nieco więcej o niej wkrótce na blogu Historycznik. Wciągnęła mnie od pierwszych stron, poza tym od pewnego czasu mam tak zwaną "fazę" - powracam do ukochanej starożytności. Lektury do łatwej bym nie zaliczał, ale mi sprawiła naprawdę wielką przyjemność. Multum ciekawostek - między innymi - jak analizować źródła z "epoki" - porywający był dla mnie rozdział : "Krytyka tekstu". Polecam tę pozycję, naprawdę - nie tylko historykom, ale licealistom, filologom.

Marc van de Mieroop, ceniony belgijski asyriolog i znawca historii starożytnego Bliskiego Wschodu, słynie nie tylko z książki o Hammurabim, ale również – a może nawet i bardziej – z holistycznego podręcznika do… historii wspomnianego regionu od czasów pojawienia się pisma (ok.3000 p.n.e.) do Aleksandra Macedońskiego, co zresztą zaznaczone jest na okładce. Publikacja ta jest jedną z nowszych opracowań historycznych na ten temat, z pewnością jest więc godna uwagi. Widać, że Mieroop miał zamiar napisać podręcznik uniwersalny – zarówno przystępny dla laika, jak i dla zapalonego studenta, który chce głębiej wgryźć się w temat. O tym pierwszym świadczy stosunkowo prosty język i płynna (przynajmniej w większości) narracja, o tym drugim rozdrabnianie się nad niektórymi kwestiami, dużo datowań i danych. Chciał zatem zrobić coś na miarę Georgesa Rouxa. Wyszło nieźle, choć zarzucić mu można z pewnością niewyczerpanie tematu. Mieroop skupia się na jednych kwestiach, zostawiając na boku inne. Lwia część tej książki to opis historii politycznej – formowania się ludów, ośrodków władzy, dzieje poszczególnych dynastii i co ważniejszych władców; podbojów, bitew, stosunków dyplomatycznych i zawirowań politycznych. Czasem wtrąci też coś na temat osiągnięć technicznych/cywilizacyjnych danych epok, nieraz kleci też wzmianki o piśmiennictwie i jego powstawaniu, o zachowanych źródłach pisanych i o ważności oraz roli poszczególnych języków w poszczególnych okresach. Niekiedy powołuje się przy tym na fragmenty różnych tekstów, którymi się wspomaga, odczytanych z tabliczek klinowych; Mieroop słynie właśnie z tego, że lubi się tymi tekstami podpierać. Od czasu do czasu wzmiankuje też, skrótowo i w zwarty sposób, o gospodarce i strukturze społecznej. I to tyle jeśli chodzi o charakterystykę zawartości. Jest to solidne, rzetelne źródło, aczkolwiek brak tu jakichś nowatorskich treści – zasadnicza część informacji jest powtórzeniem, rzecz jasna, z innych podręczników. Mieroopowi można też gdzieniegdzie zarzucić skróty czy uproszczenia, a także zastanawiać nad zasadnością rozłożonych akcentów, niemniej jednak, z bagażem niewielkich wad, jego podręcznik pozostaje przyzwoitym źródłem informacji – trochę kompromisowym, ale mimo wszystko godnym uwagi.

Dość solidne opracowanie opisujące w zwięzły sposób różne aspekty życia codziennego we Francji w XV wieku, przybliża czytelnikowi zarówno mit rycerzy czy sprawy domowe (od małżeństwa i mody po kulinaria i prowadzenie domu) po wojnę i okupację angielską. Pozycja z pewnością warta sięgnięcia, choć tłumaczenie nie jest zawsze adekwatne.

Wyczerpujące opracowanie niezwykle ciekawej, a prawie zupełnie nieznanej kultury Hurytów, twórców imperium Mitanni z epoki brązu oraz... najstarszej zachowanej do dziś muzyki. Jak to bywa z opracowaniami naukowymi, są tu bardziej i mniej przystępne fragmenty. Autor zawarł w książce bodajże cały dostępny ówcześnie stan wiedzy o tym tajemniczym narodzie, jego historii, religii, mitologii, sztuce i powiązaniach z innymi cywilizacjami Bliskiego Wschodu.

„Trudno z kilku słów wykrzesać więcej.” Szukałem książki, która w możliwie skondensowanej formie przedstawi całą historię Polski. Próbowałem wcześniej sięgnąć po Normana Daviesa, jednak jego bardziej podręcznikowy styl oraz ogrom materiału sprawiły, że nie byłem w stanie przez tę lekturę przebrnąć. Dopiero „Historia Polski” Jerzego Topolskiego okazała się strzałem w dziesiątkę. To książka napisana bardzo zwięźle i konkretnie, obejmująca całość dziejów bez zbędnego rozwlekania tematu. Oczywiście trzeba mieć świadomość, że tak krótka forma wymusza liczne uproszczenia. Dobrym przykładem jest opis zamachu stanu przeprowadzonego przez Piłsudskiego — wydarzenie to zostaje sprowadzone do kilku zdań: zbrojne wystąpienie przeciw władzy, przejęcie rządów i przejście dalej. Podobnych skrótów jest w książce znacznie więcej. Z tego powodu nie jest to pozycja, z której zapamięta się wiele szczegółów, zwłaszcza jeśli czyta się ją bardziej hobbystycznie niż analitycznie. Jednak jako źródło bardzo podstawowej, wręcz elementarnej wiedzy o historii Polski sprawdza się znakomicie. Co więcej, książka skutecznie zmotywowała mnie do sięgnięcia po inne pozycje z tej tematyki i do znacznie głębszego zainteresowania się historią.

Bogate, dobrze uporządkowane informacje, znakomita równowaga między syntetycznymi uogólnieniami a ciekawostkami, przyjemny "przezroczysty" styl i zaskakujące poczucie nostalgii - pamiętam, że fragmenty tej książki czytaliśmy w szkole na historii.

"Dzieje" Herodota zdecydowanie nie należały dla mnie do najprzyjemniejszych do czytania źródeł, a szczególnie, że tłumaczenie Seweryna Hammera trochę lat ma, a niestety jest pewne tabu u nas wedle którego raz przetłumaczone dzieło, już nie zyskuje odświeżonego tłumaczenia... Poza tymi kwestiami Herodot jest arcyciekawy, nie zrywa on zupełnie z tradycją logografów, co czasem powoduje, że niechętnie go stawiamy w roli "ojca historii". Tradycja uwielbiła sobie odmalowywać Herodota jako bajkopisarza i gawędziarza i o ile w drugiej kwestii mogę zupełnie się zgodzić, słowem posługuje się Herodot bardzo swobodnie, to jednak uprawianie bajkopisarstwa jest dziwnym zarzutem biorąc pod uwagę założenia autora. Nie pragnął on bowiem odkrywać prawd objawionych, lecz przekazać potomnym to, co jeszcze jest przekazywane przez tradycję. I jeśli ktoś uzna za bezużyteczne dla historii pisanie o postaciach mitycznych, zupełnie się z tym nie zgodzę. Zresztą nie pod każdą opinią Herodot się podpisuje, a wielokrotnie daje znać, że on sam powątpiewa w niektóre rzeczy, lecz pozwala ocenić je samemu. Cokolwiek nie pomyślimy o Herodocie, jego dzieło jest pomnikiem patrzenia wstecz, które popycha ludzkość do przodu.

Wojna galijska z pierwszej ręki jest niewątpliwą gratką dla każdego miłośnika historii, a przy tym jednym z bardziej wartościowych źródeł. Jak sam tytuł wskazuje, jest to zapis walk z plemionami galijskimi oraz polityki prowadzonej przez wielkiego wodza tamtych czasów. Przed samym tekstem źródłowym, jest ciekawe wprowadzenie, uświadamiające czytelnika kim byli Galowie i ogólny rys polityczny opisywanych wydarzeń.

W powiedzonku „nie udawaj Greka” jest sporo przewrotnej przesady, bo jak by nie patrzeć, wszyscy nadal tych Greków udajemy albo wręcz nimi jesteśmy. Ten akademicki podręcznik, niegdyś pewnie podstawowy a dziś lekko przestarzały, często podkreśla że mentalność plemion zamieszkujących setki i tysiące lat temu tereny dzisiejszej Grecji różniła się od współczesnego sposobu myślenia. Gdyby jednak te sposoby myślenia były aż tak odmienne, nie przetrwałoby w dzisiejszej kulturze, polityce, organizacji społecznej, architekturze, słownictwie i mnóstwie innych dziedzin życia aż tyle prastarych greckich śladów i kodów. Tytuł wyjaśnia sam siebie – książka opisuje dzieje Greków od najdawniejszych odkryć archeologicznych aż po wojny z „piersiami”. Dygresja osobista – moja nauczycielka historii z ogólniaka, jako osoba mająca za zadanie nie nauczyć ale świadczyć obowiązek etatowej pracy „pedagoga”, w swój wątły wykład wtrącała urocze lapsusy typu greckich wojen z „piersiami” albo posągów bogini „anteny”. Autorzy poświęcili sporo miejsca niemałym trudnościom, na jakie natrafiają badacze najdawniejszych dziejów – kiedy z braku źródeł pisanych i nielicznych śladów kultury materialnej trzeba wysnuwać teorie o organizacji ówczesnych społeczności, kulcie religijnym, sprawowaniu władzy i całej kulturze niematerialnej. A w wielu wypadkach, zamiast solidnych dokumentów, badacze mają do czynienia z poematami (Iliada czy Odyseja), pismami filozofów i niesprawdzalnymi doniesieniami późniejszych starożytnych historyków. Nie dziwne więc, że ilu badaczy tyle teorii, a wiele z nich brzmi pięknie ale ma dość wątłe podstawy. Z książki wynika, że ta nasza kultura rodziła się w wielkich bólach. Greckie ziemie były nieurodzajne, nawiedzane przez suszę, ubogie w surowce, nieprzyjazne człowiekowi, gęsto poprzecinane wysokimi górami. Żyło się biednie, krótko i niebezpiecznie. Żadna to podstawa do wzdychania za dawnymi dobrymi czasami. Bo one wcale dobre nie były i właśnie dzięki temu uformowały typ człowieka, którego działalność pozostawiła piętno na stuleciach dziejów Europy. Człowieka twardego, przedsiębiorczego (handlowali z zapałem czym popadło!), odważnego, chętnego do wypraw w dalekie rejony „za chlebem” (kolonie greckie „obsiadły” nawet wybrzeża dzisiejszej Hiszpanii i Francji!). I człowieka niezwykle przywiązanego do społecznego trybu życia, wychodzenia poza okręg własnego ogniska domowego, rozpolitykowanego, czującego się odpowiedzialnym za sprawy całej polis, często głośnego, "kłótliwego jak Grek" i starającego się przekonać do swych racji za pomocą środków oratorskich, a nie odgórnego przymusu. Z tego rozgadania i zaciekłości w sporach wypączkowały filozofia, literatura, dramat i współczesna polityka. Wschodnie satrapie nie mogły zapewne pojąć (i do dziś chyba nie mogą), że jakaś tam „rada” wspólnie decyduje o sprawach miasta, zamiast zadekretować te sprawy jednym „ukazem”. Bardzo fajna lektura, mimo wad, o których napisali inni forumowicze. Jeśli już mało kto ma czas, chęci i umiejętności do „rozbierania” Homera w oryginale, dobrze poczytać coś, co zbliży nas do własnych źródeł i pozwoli zadumać się nad paradoksem, że tak wiele się zmienia a jednak nasza natura pozostaje … grecka.

Oczywiście - mapa Europy widziana przez pryzmat średniowiecznych uniwersytetów-weteranów miała zupełnie inne dominanty niż współcześnie. Może Bolonię wiele osób mogłoby obstawiać ale Montpelier i Salerno nie są juz tak intuicyjne. Książki prof. Baszkiewicza nie szukają drugiego czy kolejnego dna opisywanego aspektu rzeczywistości. W tym sensie są niemodne i może nienowoczesne. Tym niemniej są cenne - bo jak twierdzi Rockefeller czy inny przysłowiowy bogacz;-) "pieniądze leżą na ulicy a prawda na powierzchni faktów".

Książka pokazuje, że na szczęście jednak można wydać syntezę dziejów starożytnej Grecji bez rozpisywania się na 200 stron o demokracji ateńskiej. Zwięzła, oczywiście mało szczegółowa, ale zawiera wszystko, co powinna. Dobra do uzupełnienia i podsumowania wiedzy.

Niejednoznaczna w ocenie publikacja gdzie autor, bazując na Starym Testamencie i pracach archeologicznych, stara się oddzielić ziarno od plew z dyskusyjnym rezultatem. Przez niektóre rozdziały przemawia badacz, by w innych wejść w rolę komentatora Starego Testamentu, a może nawet teologa. Różny jest również nacisk położony w poszczególnych rozdziałach i podrozdziałach. Raz historia polityczna, raz rekonstrukcja prawdopodobnych zdarzeń, a innym razem poezja i liryka. Także długość poszczególnych wątków jest różna. Są postacie i wydarzenia którym więcej miejsca jest poświęcone, a innym mniej. Duży plus za aneksy które wyjaśniają pewne wątki poruszone w tekście głównym.

Moje trzecie spotkanie z twórczością francuskiego filologa klasycznego i historyka. Wcześniejsze to biografie Seneki i Marka Aureliusza wydane w serii BSL. Tutaj tematyka zgoła inna niż biografistyka. Bez dwóch zdań trudniejsza do kompleksowego ujęcia, ponieważ zjawisko miłości bardziej pasuje do rozważań z zakresu innych dziedzin niż historia, ale w XX wieku historycy zaczęli pisać o wielu sprawach, które nie wiązały się jedynie z polityką, dyplomacją, czy wojnami - jako naturalnymi konsekwencjami dwóch wcześniej wymienionych. "Miłość w Rzymie" ma swoje ramy czasowe w książce. "Rzym" został tu potraktowany od legendarnych początków (od ucieczki Eneasza z płonącej Troi, po podania o dzieciach Rei Sylwii: Romulusie i Remusie), aż po schyłek dynastii julijsko-klaudyjskiej. Jeśli autor wykracza poza ten okres, to tylko w paru przykładach (i to chyba ani razu w czasy późniejsze niż panowanie Kommodusa). Pierwsze rozdziały o czasach najdawniejszych to sporo dywagacji teoretycznych, na niewielkiej bazie przykładów. Wiąże się to oczywiście z nikłą podstawą źródłową. Im bliżej czasów schyłku Republiki i początków Cesarstwa, tym więcej soczystych historii z życia wziętych. Trochę zaburza to narracyjny odbiór książki, ale nie stanowi wielkiego problemu. Przede wszystkim mamy tutaj do czynienia z naukowcem, który gładko operuje piórem, a wszechstronna znajomość całokształtu problematyki historii starożytnego Rzymu umożliwia mu interesujące przedstawienie "miłości" - jako zagadnienia, które miało spory wpływ na najważniejsze decyzje ludzkie, determinujące powstanie, rozwój i liczne perturbacje społeczeństwa i państwa rzymskiego. W centralnym miejscu zagadnienia "miłości" stoi kobieta. Z wielu względów. Chyba najważniejszym z nich była sprawa "czystości krwi". Tak, tak, ta sama sprawa, która przewijała się w późniejszej historii świata w trochę innych kontekstach, aczkolwiek zazwyczaj złowieszczych. Otóż kobieta w Rzymie musiała zachować "czystość krwi" z uwagi na to, aby nie skalać rodu. Było to niesłychanie istotne dla mężczyzn, którzy dbali o tę sprawę dosyć skrupulatnie, tym bardziej, że była ona mocno osadzona religijnie (tego typu myślenie miało swoją przyszłość także w religii, która zastąpiła w Rzymie wiarę w dawnych bogów; tu i ówdzie w dalszym ciągu ma wpływ na niektóre umysły). Czego w takim razie nie wolno było robić kobiecie? Po pierwsze... pić wina (moja partnerka skwitowała to, iż w takim razie nie przeżyłaby długo w starożytnym Rzymie:). Już w najdawniejszych prawach, przypisywanych Romulusowi, mąż mógł odtrącić kobietę za... przywłaszczenie kluczy. Chodziło o klucze do piwniczki, gdzie trzymano wina. Bywały przypadki, że tzw. trybunał familijny karał kobiety - które mimo grożących surowych kar nie potrafiły powstrzymać się od tańca z Bachusem - śmiercią. Ktoś by zapytał: skąd takie absurdalne z naszego punktu widzenia praktyki? Uważano, że wino, jako tajemnicza zasada życia, które mieszało krew kobiety z obcą zasadą, mogło doprowadzić do splamienia całego rodu; po wtóre wino traktowano jako środek antykoncepcyjny i abortywny; po trzecie zaś rezerwowano je dla świętej bogini Wenus. Która z tych trzech hipotez jest najbardziej prawdopodobna, tego nie wiadomo. A może grały rolę wszystkie po trochę. Z tym wszystkim wiązał się dosyć osobliwy zwyczaj. Jak pisze Grimal: "panie z dobrych rodzin przez długi czas witały swoich krewnych lub powinowatych pocałunkiem w usta. Szczególne to prawo, którego nie mogły żądać dla siebie zwykłe kobiety, może być wyjaśnione, jak to zresztą rozumieli już sami starożytni, jedynie poprzez tabu związane z winem. Po prostu krewni szlachetnej damy sprawdzali w ten sposób, czy jej oddech wolny był od odoru alkoholu". Drugi zakaz, jaki wiązał kobiety to oczywiście sfera seksualności. Słynny cenzor Katon mawiał: "Jeśli przyłapiesz żonę na cudzołóstwie, będziesz mógł zabić ją bez sądu, i to bezkarnie; ale jeśli ty byś popełnił cudzołóstwo (…) ona nie odważy tknąć cię nawet palcem, a zresztą nie ma nawet do tego prawa". Idealny ten stan (chyba dla wielu mężczyzn nawet w naszych czasach) miał się często nijak do rzeczywistości. Był on związany ponownie z kwestią "czystości krwi" całego rodu, ponieważ, siłą rzeczy, mater semper certa est. Gorzej z ojcem, z czego zdawali sobie sprawę biedni Rzymianie i co spędzało im nierzadko sen z powiek. Tym bardziej, że do możliwości sprawdzenia ojcostwa poprzez badania DNA daleka była jeszcze droga. Tak więc kobiety musiały być "czyste" w 100%. Od wina i od seksu z nie-mężem. A co kiedy dochodziło do dramatycznej dla każdego mężczyzny decyzji o konieczności oddalenia swej połowicy? Musiał on użyć uświęconej tradycją formuły: "Zabieraj swoje rzeczy i wynoś się" (jakże nasze czasy są jednak tolerancyjne! Aktualnie taką formułę słyszy się chyba częściej w drugą stronę...). A co jeśli były widoki na złagodzenie mężowskiego gniewu? Oto na Palatynie swe sanktuarium miała bogini Viriplaca - Łagodząca Mężowski Gniew. Pary mogły się do niej udać i wygarnąć sobie co leżało na wątrobie. Pod wpływem mówienia (i oczywiście bogini), często dochodziło do złagodzenia mężowskiego gniewu i "zespolenia" małżonków "jak nigdy przedtem". W świadomości wielu prawdziwych Rzymian kobieta była złem. Na szczęście koniecznym. Jeden z nich Metellus Numidyjski (zwycięzca Jugurty), będąc cenzorem w 102 r.p.n.e. wygłosił następujące słowa: "Jeśli moglibyśmy, Kwiryci, żyć bez kobiet, wszyscy zrezygnowalibyśmy z tego kłopotu: ale ponieważ natura tak pokierowała, że ani z nimi wystarczająco wygodnie, ani bez nich żadnym sposobem żyć nie można, należy raczej doradzać trwały związek niż przelotną przyjemność". Chodziło oczywiście o nakłanianie do zawierania związków małżeńskich, aby owoce miłości przychodziły na świat bez wątpliwości natury prawnej i bez podejrzeń o "czystość krwi". A że prawdziwi rzymscy mężczyźni lubili prawdziwy sport mężczyzn wszystkich czasów - wojny, to problem zasilania państwa kolejnymi prawdziwymi Rzymianami coraz bardziej stawał się pilny. O książce tej można by było pisać jeszcze i jeszcze. Zainteresowanych tego typu sprawami zachęcam do lektury. Jeśli powyższe przykłady choć trochę to już uskuteczniły, to zapewniam, że jest ich więcej w tej ciekawej i pouczającej publikacji.

Tak jak Hellada Królów dotyczyła głównie historii i polityki, tak Hellenika skupia się na filozofach, poetach artystach... ale nie tylko, bo to też porządne studium życia codziennego, zwyczajów i religijności. Autorka zabiera nas w pasjonującą podróż po zaginionym już świecie. Zaczniemy w przepełnionych filozofami Atenach, by następnie ruszyć do kosmopolitycznej, oświeconej Aleksandrii, na kupieckie Rodos, do Orientalnej Antiochii (a nawet pełnej ogrodów i dziwów Baktrii) aż do niezwykle czystego (nawet jak na tamte miłujące higienę czasy) i dumnego Pergamonu. Nie jest to pozycja łatwa, bo wiele tu faktografii i cytatów (mocno archaicznych dzisiaj, bynajmniej nie ze względu na słownictwo), ale na pewno pozycja obowiązkowa dla każdego pasjonata epoki Hellenistycznej. UWAGA moje wydanie PWNowskie z 2009 roku ma kilkanaście stron niezadrukowanych. Nie wiem, czy ucierpiał ten jeden egzemplarz, czy cała partia.

Solidna, choć niezbyt obszerna książka poświęcona życiu codziennemu we Francji oraz Anglii w XII i XIII wieku. Ze względu na źródła, autor, co dość oczywiste, w większej mierze skupia się na rycerstwie niż na chłopstwie czy mieszczaństwie. Książka napisana dość przyjemnym, gawędziarskim stylem. Autor porusza sporo zagadnień poczynając od wyglądu zamków, posiłków jakie spożywano, wojskowości, mody tamtego okresu przechodząc do takich spraw jak obraz zwierząt w oczach tamtych ludzi. Interesujące są zwłaszcza liczne nawiązania do poezji czy literatury tamtego okresu (co zresztą trochę sugeruje tytuł). Trochę mi brakowało czasem odniesienia do konkretnych przypadków podczas opisywania poszczególnych kwestii (na przykład przy zagadnieniu fortyfikacji) .

Drodzy państwo to monumentalna praca od czasów założenia Rzymu do jego upadku i detronizacji ostatniego Augusta. Pan profesor to niekwestionowany autorytet czasów Rzymskich nie tylko w naszym kraju, ale również w Europie. Książka skierowana do studentów oraz pasjonatów historii Starożytnego Rzymu. Każdy nauczyciel historii szkoły średniej oraz studiów mial ją w ręku. Zapraszam na mój Podcast Wojenne Recenzje na YouTube.

Doskonała praca obejmująca bardzo szeroki zakres czasu-od połowy X wieku, do lat dziewięćdziesiątych wieku XX. Tematyka również jest bardzo obszerna, obejmuje sądownictwo, administrację, rozwój samorządów. Wszystko usystematyzowane, pisane w sposób łatwo przyswajalny. Książka bardzo pomocna przy egzaminach.

Książka rzeczowo opisuje politykę Kazimierza III Wielkiego nie popadając ani w idealizację, ani w demonizację tegoż monarchy. Jest napisana ładną polszczyzną, choć niestety lekkiego pióra Wyrozumski nie miał. Książka warta polecenia weteranom historii, ale zabierając się za nią należy już mieć jakieś pojęcie na temat rządów ostatniego króla z dynastii Piastów.