Historia starożytnego Bliskiego Wschodu

Uwaga do wydania: Wydawnictwo Akademickie "Dialog", 2018, wydanie III. Na początek trzeba zaznaczyć, że wyżej wymienione wydanie jest niskiej jakości reprintem, wyraźnie widać artefakty kompresji wokół liter oraz blady druk, co może niektórym osobom utrudniać czytanie. Książka jest też uboga w ilustracje i mapy, te są dodatkowo nieczytelne. Wszystkie niezbędne mapy można znaleźć na worldhistory.org

"Wielkość i upadek Babilonu" Henry William Frederick Saggs Bardzo przydatna praca poświęcona dziejom Królestwa Babilonu i Asyrii w II i I tysiącleciu p.n.e. Plusy: + omawia dzieje polityczne i militarne Królestwa Babilonii + omawia dzieje polityczne i militarne Królestwa Asyrii + napisana w przystępnym języku + obszerna + zawiera obszerną bibliografię Minusy - brak przypisów Moja ocena: 9/10.

Wyczerpujące opracowanie niezwykle ciekawej, a prawie zupełnie nieznanej kultury Hurytów, twórców imperium Mitanni z epoki brązu oraz... najstarszej zachowanej do dziś muzyki. Jak to bywa z opracowaniami naukowymi, są tu bardziej i mniej przystępne fragmenty. Autor zawarł w książce bodajże cały dostępny ówcześnie stan wiedzy o tym tajemniczym narodzie, jego historii, religii, mitologii, sztuce i powiązaniach z innymi cywilizacjami Bliskiego Wschodu.

W powiedzonku „nie udawaj Greka” jest sporo przewrotnej przesady, bo jak by nie patrzeć, wszyscy nadal tych Greków udajemy albo wręcz nimi jesteśmy. Ten akademicki podręcznik, niegdyś pewnie podstawowy a dziś lekko przestarzały, często podkreśla że mentalność plemion zamieszkujących setki i tysiące lat temu tereny dzisiejszej Grecji różniła się od współczesnego sposobu myślenia. Gdyby jednak te sposoby myślenia były aż tak odmienne, nie przetrwałoby w dzisiejszej kulturze, polityce, organizacji społecznej, architekturze, słownictwie i mnóstwie innych dziedzin życia aż tyle prastarych greckich śladów i kodów. Tytuł wyjaśnia sam siebie – książka opisuje dzieje Greków od najdawniejszych odkryć archeologicznych aż po wojny z „piersiami”. Dygresja osobista – moja nauczycielka historii z ogólniaka, jako osoba mająca za zadanie nie nauczyć ale świadczyć obowiązek etatowej pracy „pedagoga”, w swój wątły wykład wtrącała urocze lapsusy typu greckich wojen z „piersiami” albo posągów bogini „anteny”. Autorzy poświęcili sporo miejsca niemałym trudnościom, na jakie natrafiają badacze najdawniejszych dziejów – kiedy z braku źródeł pisanych i nielicznych śladów kultury materialnej trzeba wysnuwać teorie o organizacji ówczesnych społeczności, kulcie religijnym, sprawowaniu władzy i całej kulturze niematerialnej. A w wielu wypadkach, zamiast solidnych dokumentów, badacze mają do czynienia z poematami (Iliada czy Odyseja), pismami filozofów i niesprawdzalnymi doniesieniami późniejszych starożytnych historyków. Nie dziwne więc, że ilu badaczy tyle teorii, a wiele z nich brzmi pięknie ale ma dość wątłe podstawy. Z książki wynika, że ta nasza kultura rodziła się w wielkich bólach. Greckie ziemie były nieurodzajne, nawiedzane przez suszę, ubogie w surowce, nieprzyjazne człowiekowi, gęsto poprzecinane wysokimi górami. Żyło się biednie, krótko i niebezpiecznie. Żadna to podstawa do wzdychania za dawnymi dobrymi czasami. Bo one wcale dobre nie były i właśnie dzięki temu uformowały typ człowieka, którego działalność pozostawiła piętno na stuleciach dziejów Europy. Człowieka twardego, przedsiębiorczego (handlowali z zapałem czym popadło!), odważnego, chętnego do wypraw w dalekie rejony „za chlebem” (kolonie greckie „obsiadły” nawet wybrzeża dzisiejszej Hiszpanii i Francji!). I człowieka niezwykle przywiązanego do społecznego trybu życia, wychodzenia poza okręg własnego ogniska domowego, rozpolitykowanego, czującego się odpowiedzialnym za sprawy całej polis, często głośnego, "kłótliwego jak Grek" i starającego się przekonać do swych racji za pomocą środków oratorskich, a nie odgórnego przymusu. Z tego rozgadania i zaciekłości w sporach wypączkowały filozofia, literatura, dramat i współczesna polityka. Wschodnie satrapie nie mogły zapewne pojąć (i do dziś chyba nie mogą), że jakaś tam „rada” wspólnie decyduje o sprawach miasta, zamiast zadekretować te sprawy jednym „ukazem”. Bardzo fajna lektura, mimo wad, o których napisali inni forumowicze. Jeśli już mało kto ma czas, chęci i umiejętności do „rozbierania” Homera w oryginale, dobrze poczytać coś, co zbliży nas do własnych źródeł i pozwoli zadumać się nad paradoksem, że tak wiele się zmienia a jednak nasza natura pozostaje … grecka.

Książka bogata w treść i ukazująca faktycznie duże przygotowanie merytoryczne autorki, moim zdaniem na uznanie zasługuje to, iż widać, że w napisanie książki i opracowanie materiałów włożone było naprawdę dużo pracy i serca. Książka jest jednak przeznaczona raczej dla osób mocno zajmujących się badaniem historii Bliskiego Wschodu, czego autorka wcale nie kryje, toteż ciężko mieć do niej pretensje, że książkę czyta się trochę jak podręcznik do historii. Nie ma co kryć, że nie jest to pozycja w żaden sposób wciągająca czy zachęcająca do dalszej lektury. W dodatku poświęcona jest całemu regionowi Bliskiego Wschodu, a więc obszarowi bardzo rozległemu i bogatemu historycznie, dużo miejsca poświęcone jest tutaj kilku głównym państwom Bliskiego Wschodu, więc jeśli kogoś interesuje historia konkretnego kraju, to tutaj musi jednak przebrnąć przez większość książki zupełnie niezwiązaną z obiektem zainteresowań. Moim zdaniem książka skierowana jest do wąskiego grona czytelników i nie każdy doceni jej wartość, ale jest to pozycja spełniająca swoje zadanie. Daje to, czego od takiej książki się oczekuje i za to brawa dla autorki.

Nie wiem komu bardziej należy się pochwala za to dzieło. Czy wydawcy książki, Hammurabiemu który jest „twarzą” tego kodeksu czy też jego pomysłodawcom i wykonawcom. Ci ostatni są i pozostaną jednak bezimienni. W każdym razie historia ma to szczęście, że stelle prezentującej zbiór praw przetrwały do naszych czasów. Dzięki nim jeszcze lepiej możemy zrozumieć mentalność społeczeństw tamtych czasów i ich poczucie sprawiedliwości. Książka zawiera w zasadzie większość zapisów prawnych kodeksu. Tłumaczenie uwzględnia trudności lingwistyczne i kontekstowe i próbuje jak najlepiej oddać ducha tamtych praw. A ten jest naprawdę twardy. Tak samo jak ówczesne życie. Niebywałe jak wielki dokonał się postęp cywilizacyjny. Miałem jeszcze jedną refleksję, a mianowicie towarzyszyło mi poczucie wielkiej bliskości między rozwiązaniami prawnymi przyjętymi w Kodeksie Hammurabiego, a prawem Biblii Hebrajskiej.

Książka Historia społeczna starożytnego Rzymu Gezy Alföldiego to bardzo dobra pozycja dotycząca dziejów społeczeństwa rzymskiego. Autor w niezwykle trafny sposób nakreśla nam historię społeczeństwa, które przecież aktywnie uczestniczyło w polityce państwa rzymskiego. Procesy zachodzące w społeczeństwie cechowały się wieloma zmianami na przestrzeni dziejów. W szczególny sposób zainteresował mnie rozdział opisujący działalność braci Grakchów, którzy liczyli się z nastrojami w ówczesnym społeczeństwie rzymskim i podjęli się niezbędnych reform, mających na celu zmianę położenia uboższych warstw społecznych, jak chociażby ustawa ograniczająca wielkość majątków ziemskich. Praca ma charakter podręcznikowy jednak mi w żadnej mierze to nie przeszkadzało, wręcz przeciwnie książkę czyta się doskonale. Niezbędna do poznania dziejów rzymskiego społeczeństwa. Warto przeczytać.

Bogate, dobrze uporządkowane informacje, znakomita równowaga między syntetycznymi uogólnieniami a ciekawostkami, przyjemny "przezroczysty" styl i zaskakujące poczucie nostalgii - pamiętam, że fragmenty tej książki czytaliśmy w szkole na historii.

Książka, która zarysowuje całe dzieje Bizancjum, posiada całkiem mocne podwaliny źródłowe, które są przytaczane przed każdym rozdziałem, a sam tekst czyta się jak jakąś opowieść fabularną, nie ujmując jej naukowego wybrzmienia. Książka jest niestety dosyć stara w świecie nauki, więc domyślam się, że już może nie być w każdym aspekcie aktualna. Jednakże dla zainteresowanych polecam.

Książka składa się z kilkunastu esejów poruszających różne tematy dziejów chrześcijaństwa u schyłku starożytności. Niektóre z nich są ciekawe i mogą zainteresować nawet czytelnika niezbyt orientującego się w temacie, w innych autorka jednak odpływa w rejony dostępne tylko specjalistom (rozdziały o kontrowersjach doktrynalnych). W ogóle książka ta jest trudna w odbiorze, dużo tu trudnych słów i mało objaśnień. Liczyłam na ciekawszą lekturę. Tylko dla miłośników tematu.

Myślę, że ta książka stanowi dobre wprowadzenie do tematyki hetyckiej, jeżeli wcześniej nie miało się o nich żadnej wiedzy. Pozycja, krótka, zwięzła, chociaż czasami miewałem wrażenie, że jest zbyt chaotyczna. Tym nie mniej, osobom zainteresowanym historią starożytnej Anatolii, polecam.

Chyba pierwsza książka jaką przeczytałem o historii. Została wydana ponad 50 lat temu więc być może w niektórych kwestiach będzie już zdezaktualizowana, jednak nadal warto ją przeczytać. Najbardziej w pamięć mi zapadły cytowane przez autora wzruszająca listy św. Paulina z Noli do swojego mentora i przyjaciela, poganina Auzoniusza, w których pełno jest przyjacielskiej atmosfery, a jednak ostatecznie Auzoniusz nie potrafi zrozumieć konwersji na chrześcijaństwo swojego dawnego podopiecznego.

"Dzieje Grecji" N.G.L Hammonda to fundamentalna monografia opisująca historię cywilizacji greckiej od czasów minojskich po wojnę lamijską. Pomimo swoich lat wciąż można ją uznać za podstawę do dalszego wgłębiania dziejów Grecji starożytnej, lecz z pewnymi zastrzeżeniami; dość spora część informacji zawartych w rozdziałach epoki minojskiej, mykeńskiej i archaicznej się zestarzała, więc dla pełnego obrazu warto zajrzeć do innych źródeł (ja sam większość stron o tych epokach pominąłem) Podsumowując, polecam!

Bardzo dobre opracowanie poświęcone jednemu z najbardziej znanych władców starożytności. Do historii przeszedł jako prawodawca, jednak jego sukcesy wykraczały daleko poza zebranie praw w jednym miejscu. Książka opisuje zarówno jego podboje ( min. Elam, Larsa, Esznuna, Mari) jak i próby zunifikowania rozległego terytorium. Sporo więc miejsca poświęcono więc kultom religijnym, gospodarce, administracji. Ostatni rozdział dotyczy dziedzictwa Hammurabiego oraz trudności jakie napotkał autor próbując stworzyć biografię króla. Książka jest naprawdę bardzo dobra. Wartością są liczne cytaty z tamtej epoki (z glinianych tabliczek), które kapitalnie przybliżają ducha i specyfikę epoki.

Podręcznik profesora Ziółkowskiego to aktualnie najlepsze i najobszerniejsze kompendium wiedzy z zakresu historii starożytnej. Czytałem ów podręcznik dwukrotnie, a na studiach posłużył mi poraz trzeci i znów mnie nie zawiódł. Cześć dotycząca Bliskiego Wschodu wydaje się być dość trudna do przebrnięcia, ale nie obwiniałbym o to autora, a raczej specyfikę tematu. Gdyby jednak ograniczyć się do samego Bliskiego Wschodu i poświęcić nań tyle samo czasu, co na cały podręcznik, wówczas zapewne wcale nie będzie się ona wydawać chaotyczna czy skomplikowana. Oczywiście Grecja i Rzym to absolutnie kunszt w tej pozycji, a autor dodatkowo pozwala sobie niekiedy na polemikę z dawnymi tezami dotyczącymi niektórych zagadnień, co nie zawsze zdarza się w książkach typu podręcznik, który ma jedynie wiedzę skupiać - i to uznaję za wyjątkowy plus. Styl autora co prawda nie jest lekki, ale oswojenie się z nim powinno nastąpić w ciągu tak długiej lektury. Mnogość zagadnień, które porusza Ziółkowski przy zachowaniu proporcji zdecydowanie przemawia na plus tego podręcznika, który z całej serii podręczników historii powszechnej PWN jest najbardziej solidnym. Oby przyszłość przynosiła takie podręczniki, ale szersze, wielotomowe, aby na naszym podwórku istniał odpowiednich oksfordzkich opracowań.

Drodzy państwo to monumentalna praca od czasów założenia Rzymu do jego upadku i detronizacji ostatniego Augusta. Pan profesor to niekwestionowany autorytet czasów Rzymskich nie tylko w naszym kraju, ale również w Europie. Książka skierowana do studentów oraz pasjonatów historii Starożytnego Rzymu. Każdy nauczyciel historii szkoły średniej oraz studiów mial ją w ręku. Zapraszam na mój Podcast Wojenne Recenzje na YouTube.

Zdecydowałem się napisać opinię, aby trochę stanąć w obronie autora tego podręcznika, gdyż oceny w kategorii 3/4 na 10 uważam za nieśmieszny żart w stosunku do tej książki. Jak napisał kiedyś Roger Collins we wstępie do swojego podręcznika do historii wczesnego średniowiecza, iż szybko uświadomił sobie jakoby pozycja jego skazana jest na zły odbiór, ponieważ nie dogodzi ona żadnemu z czytelników (bo jak uważa sam autor nie może każdego z poruszonych tematów opisać w 100%, bo po pierwsze praca ta mogłaby zająć wiele lat, po drugie zaś książka zajęłaby kilka tysięcy stron i musiałaby być wydana w wielu tomach). Tak najwyraźniej jest też z książką R. Michałowskiego. Jest to bardzo dobry podręcznik do historii średniowiecza, natomiast widać największe zamiłowanie tego autora do wczesnego średniowiecza i ten okres historyczny w książce został napisany najbardziej rzetelnie, z dużą szczegółowością. Pełne, a szczególnie późne średniowiecze zostało potraktowane bardziej ogólnikowo, może lekko po macoszemu, ale z drugiej strony nie ma co się dziwić, ilość źródeł historycznych dla wielu regionów drastycznie rośnie, co skutkuje tym, że należy dokonać pewną selekcję co do ważności wydarzeń historycznych. Nie zmienia to faktu, że nadal jak na podręcznik akademicki najważniejsze wydarzenia (związane z kręgiem kultury i historii europy) zostały w nim zawarte i w ogromnej większości bardzo dobrze opisane. Lubię wracać do tej pozycji, ze względu na zwięzłą narrację i odpowiedni dobór słów autora. R. Michałowski bardzo dobrze opisuje również sprawy społeczne i związane ze średniowieczną religijnością.

Moje trzecie spotkanie z twórczością francuskiego filologa klasycznego i historyka. Wcześniejsze to biografie Seneki i Marka Aureliusza wydane w serii BSL. Tutaj tematyka zgoła inna niż biografistyka. Bez dwóch zdań trudniejsza do kompleksowego ujęcia, ponieważ zjawisko miłości bardziej pasuje do rozważań z zakresu innych dziedzin niż historia, ale w XX wieku historycy zaczęli pisać o wielu sprawach, które nie wiązały się jedynie z polityką, dyplomacją, czy wojnami - jako naturalnymi konsekwencjami dwóch wcześniej wymienionych. "Miłość w Rzymie" ma swoje ramy czasowe w książce. "Rzym" został tu potraktowany od legendarnych początków (od ucieczki Eneasza z płonącej Troi, po podania o dzieciach Rei Sylwii: Romulusie i Remusie), aż po schyłek dynastii julijsko-klaudyjskiej. Jeśli autor wykracza poza ten okres, to tylko w paru przykładach (i to chyba ani razu w czasy późniejsze niż panowanie Kommodusa). Pierwsze rozdziały o czasach najdawniejszych to sporo dywagacji teoretycznych, na niewielkiej bazie przykładów. Wiąże się to oczywiście z nikłą podstawą źródłową. Im bliżej czasów schyłku Republiki i początków Cesarstwa, tym więcej soczystych historii z życia wziętych. Trochę zaburza to narracyjny odbiór książki, ale nie stanowi wielkiego problemu. Przede wszystkim mamy tutaj do czynienia z naukowcem, który gładko operuje piórem, a wszechstronna znajomość całokształtu problematyki historii starożytnego Rzymu umożliwia mu interesujące przedstawienie "miłości" - jako zagadnienia, które miało spory wpływ na najważniejsze decyzje ludzkie, determinujące powstanie, rozwój i liczne perturbacje społeczeństwa i państwa rzymskiego. W centralnym miejscu zagadnienia "miłości" stoi kobieta. Z wielu względów. Chyba najważniejszym z nich była sprawa "czystości krwi". Tak, tak, ta sama sprawa, która przewijała się w późniejszej historii świata w trochę innych kontekstach, aczkolwiek zazwyczaj złowieszczych. Otóż kobieta w Rzymie musiała zachować "czystość krwi" z uwagi na to, aby nie skalać rodu. Było to niesłychanie istotne dla mężczyzn, którzy dbali o tę sprawę dosyć skrupulatnie, tym bardziej, że była ona mocno osadzona religijnie (tego typu myślenie miało swoją przyszłość także w religii, która zastąpiła w Rzymie wiarę w dawnych bogów; tu i ówdzie w dalszym ciągu ma wpływ na niektóre umysły). Czego w takim razie nie wolno było robić kobiecie? Po pierwsze... pić wina (moja partnerka skwitowała to, iż w takim razie nie przeżyłaby długo w starożytnym Rzymie:). Już w najdawniejszych prawach, przypisywanych Romulusowi, mąż mógł odtrącić kobietę za... przywłaszczenie kluczy. Chodziło o klucze do piwniczki, gdzie trzymano wina. Bywały przypadki, że tzw. trybunał familijny karał kobiety - które mimo grożących surowych kar nie potrafiły powstrzymać się od tańca z Bachusem - śmiercią. Ktoś by zapytał: skąd takie absurdalne z naszego punktu widzenia praktyki? Uważano, że wino, jako tajemnicza zasada życia, które mieszało krew kobiety z obcą zasadą, mogło doprowadzić do splamienia całego rodu; po wtóre wino traktowano jako środek antykoncepcyjny i abortywny; po trzecie zaś rezerwowano je dla świętej bogini Wenus. Która z tych trzech hipotez jest najbardziej prawdopodobna, tego nie wiadomo. A może grały rolę wszystkie po trochę. Z tym wszystkim wiązał się dosyć osobliwy zwyczaj. Jak pisze Grimal: "panie z dobrych rodzin przez długi czas witały swoich krewnych lub powinowatych pocałunkiem w usta. Szczególne to prawo, którego nie mogły żądać dla siebie zwykłe kobiety, może być wyjaśnione, jak to zresztą rozumieli już sami starożytni, jedynie poprzez tabu związane z winem. Po prostu krewni szlachetnej damy sprawdzali w ten sposób, czy jej oddech wolny był od odoru alkoholu". Drugi zakaz, jaki wiązał kobiety to oczywiście sfera seksualności. Słynny cenzor Katon mawiał: "Jeśli przyłapiesz żonę na cudzołóstwie, będziesz mógł zabić ją bez sądu, i to bezkarnie; ale jeśli ty byś popełnił cudzołóstwo (…) ona nie odważy tknąć cię nawet palcem, a zresztą nie ma nawet do tego prawa". Idealny ten stan (chyba dla wielu mężczyzn nawet w naszych czasach) miał się często nijak do rzeczywistości. Był on związany ponownie z kwestią "czystości krwi" całego rodu, ponieważ, siłą rzeczy, mater semper certa est. Gorzej z ojcem, z czego zdawali sobie sprawę biedni Rzymianie i co spędzało im nierzadko sen z powiek. Tym bardziej, że do możliwości sprawdzenia ojcostwa poprzez badania DNA daleka była jeszcze droga. Tak więc kobiety musiały być "czyste" w 100%. Od wina i od seksu z nie-mężem. A co kiedy dochodziło do dramatycznej dla każdego mężczyzny decyzji o konieczności oddalenia swej połowicy? Musiał on użyć uświęconej tradycją formuły: "Zabieraj swoje rzeczy i wynoś się" (jakże nasze czasy są jednak tolerancyjne! Aktualnie taką formułę słyszy się chyba częściej w drugą stronę...). A co jeśli były widoki na złagodzenie mężowskiego gniewu? Oto na Palatynie swe sanktuarium miała bogini Viriplaca - Łagodząca Mężowski Gniew. Pary mogły się do niej udać i wygarnąć sobie co leżało na wątrobie. Pod wpływem mówienia (i oczywiście bogini), często dochodziło do złagodzenia mężowskiego gniewu i "zespolenia" małżonków "jak nigdy przedtem". W świadomości wielu prawdziwych Rzymian kobieta była złem. Na szczęście koniecznym. Jeden z nich Metellus Numidyjski (zwycięzca Jugurty), będąc cenzorem w 102 r.p.n.e. wygłosił następujące słowa: "Jeśli moglibyśmy, Kwiryci, żyć bez kobiet, wszyscy zrezygnowalibyśmy z tego kłopotu: ale ponieważ natura tak pokierowała, że ani z nimi wystarczająco wygodnie, ani bez nich żadnym sposobem żyć nie można, należy raczej doradzać trwały związek niż przelotną przyjemność". Chodziło oczywiście o nakłanianie do zawierania związków małżeńskich, aby owoce miłości przychodziły na świat bez wątpliwości natury prawnej i bez podejrzeń o "czystość krwi". A że prawdziwi rzymscy mężczyźni lubili prawdziwy sport mężczyzn wszystkich czasów - wojny, to problem zasilania państwa kolejnymi prawdziwymi Rzymianami coraz bardziej stawał się pilny. O książce tej można by było pisać jeszcze i jeszcze. Zainteresowanych tego typu sprawami zachęcam do lektury. Jeśli powyższe przykłady choć trochę to już uskuteczniły, to zapewniam, że jest ich więcej w tej ciekawej i pouczającej publikacji.

Nawotka polskim Greenem? Oczywiście, może nawet Green to brytyjski Nawotka ;). Dla mnie topowa pozycja dla ludzi zainteresowanych tym fragmentem historii. Obszerna publikacja Pana Krzysztofa Nawotki to niezwykle szczegółowa publikacja dotycząca bodaj największego zdobywcy starożytności. Cała książka jest świetną i zajmującą kompilacją źródeł i zagranicznych opracowań, tym niemniej nie pozbawioną wyraźnego wpływu autora. Język również na plus, choć książka może być ciężka dla początkującego.

Czy jest ktoś, kto nie zna tej serii ? Nie uwierzę !!! Tzw. seria ceramowska, PIW - go, od nazwiska autora pierwszej książki z dłuuułgiej listy tego cyklu. Wydawana nieprzerwanie od 1958 r. Książki o tematyce historycznej, archeologicznej, z dziejów ludów minionych cywilizacji i ich kultury. Trudno wymienić wszystkie tematy, bo zakres jest ogromny. Od czasu, kiedy wysprzedałem moją młodzieżową biblioteczkę ( czego do teraz żałuję ,) kupuję te książki, dawniej jak się udało to w księgarni, częściej, naturalnie, jak też się udało, to w antykwariatach. Do tej pory jak zobaczę coś dla mnie ciekawego, to oczywiście nie odmówię sobie przyjemności kupna książki i jej przeczytania. Sam nie wiem ile ich już stoi u mnie na półkach, na pewno kilkadziesiąt, jest też mniejszy format tej serii. Możliwe, że niektóre opracowania są " słabsze ", ale pamiętaj, że to odczucie subiektywne. Serię mogę wszystkim polecić !!! Jestem przekonany, że każdy znajdzie temat, który go zainteresuje !!! 10 gwiazdek za całą serię. Inaczej bym nie mógł, dała mi tyle przyjemności !!! POLECA !!!