Starożytna Grecja okresu archaicznego i klasycznego

Książka ta jest książką biblioteczną. Nieco więcej o niej wkrótce na blogu Historycznik. Wciągnęła mnie od pierwszych stron, poza tym od pewnego czasu mam tak zwaną "fazę" - powracam do ukochanej starożytności. Lektury do łatwej bym nie zaliczał, ale mi sprawiła naprawdę wielką przyjemność. Multum ciekawostek - między innymi - jak analizować źródła z "epoki" - porywający był dla mnie rozdział : "Krytyka tekstu". Polecam tę pozycję, naprawdę - nie tylko historykom, ale licealistom, filologom.

Książka Historia społeczna starożytnego Rzymu Gezy Alföldiego to bardzo dobra pozycja dotycząca dziejów społeczeństwa rzymskiego. Autor w niezwykle trafny sposób nakreśla nam historię społeczeństwa, które przecież aktywnie uczestniczyło w polityce państwa rzymskiego. Procesy zachodzące w społeczeństwie cechowały się wieloma zmianami na przestrzeni dziejów. W szczególny sposób zainteresował mnie rozdział opisujący działalność braci Grakchów, którzy liczyli się z nastrojami w ówczesnym społeczeństwie rzymskim i podjęli się niezbędnych reform, mających na celu zmianę położenia uboższych warstw społecznych, jak chociażby ustawa ograniczająca wielkość majątków ziemskich. Praca ma charakter podręcznikowy jednak mi w żadnej mierze to nie przeszkadzało, wręcz przeciwnie książkę czyta się doskonale. Niezbędna do poznania dziejów rzymskiego społeczeństwa. Warto przeczytać.

Moje trzecie spotkanie z twórczością francuskiego filologa klasycznego i historyka. Wcześniejsze to biografie Seneki i Marka Aureliusza wydane w serii BSL. Tutaj tematyka zgoła inna niż biografistyka. Bez dwóch zdań trudniejsza do kompleksowego ujęcia, ponieważ zjawisko miłości bardziej pasuje do rozważań z zakresu innych dziedzin niż historia, ale w XX wieku historycy zaczęli pisać o wielu sprawach, które nie wiązały się jedynie z polityką, dyplomacją, czy wojnami - jako naturalnymi konsekwencjami dwóch wcześniej wymienionych. "Miłość w Rzymie" ma swoje ramy czasowe w książce. "Rzym" został tu potraktowany od legendarnych początków (od ucieczki Eneasza z płonącej Troi, po podania o dzieciach Rei Sylwii: Romulusie i Remusie), aż po schyłek dynastii julijsko-klaudyjskiej. Jeśli autor wykracza poza ten okres, to tylko w paru przykładach (i to chyba ani razu w czasy późniejsze niż panowanie Kommodusa). Pierwsze rozdziały o czasach najdawniejszych to sporo dywagacji teoretycznych, na niewielkiej bazie przykładów. Wiąże się to oczywiście z nikłą podstawą źródłową. Im bliżej czasów schyłku Republiki i początków Cesarstwa, tym więcej soczystych historii z życia wziętych. Trochę zaburza to narracyjny odbiór książki, ale nie stanowi wielkiego problemu. Przede wszystkim mamy tutaj do czynienia z naukowcem, który gładko operuje piórem, a wszechstronna znajomość całokształtu problematyki historii starożytnego Rzymu umożliwia mu interesujące przedstawienie "miłości" - jako zagadnienia, które miało spory wpływ na najważniejsze decyzje ludzkie, determinujące powstanie, rozwój i liczne perturbacje społeczeństwa i państwa rzymskiego. W centralnym miejscu zagadnienia "miłości" stoi kobieta. Z wielu względów. Chyba najważniejszym z nich była sprawa "czystości krwi". Tak, tak, ta sama sprawa, która przewijała się w późniejszej historii świata w trochę innych kontekstach, aczkolwiek zazwyczaj złowieszczych. Otóż kobieta w Rzymie musiała zachować "czystość krwi" z uwagi na to, aby nie skalać rodu. Było to niesłychanie istotne dla mężczyzn, którzy dbali o tę sprawę dosyć skrupulatnie, tym bardziej, że była ona mocno osadzona religijnie (tego typu myślenie miało swoją przyszłość także w religii, która zastąpiła w Rzymie wiarę w dawnych bogów; tu i ówdzie w dalszym ciągu ma wpływ na niektóre umysły). Czego w takim razie nie wolno było robić kobiecie? Po pierwsze... pić wina (moja partnerka skwitowała to, iż w takim razie nie przeżyłaby długo w starożytnym Rzymie:). Już w najdawniejszych prawach, przypisywanych Romulusowi, mąż mógł odtrącić kobietę za... przywłaszczenie kluczy. Chodziło o klucze do piwniczki, gdzie trzymano wina. Bywały przypadki, że tzw. trybunał familijny karał kobiety - które mimo grożących surowych kar nie potrafiły powstrzymać się od tańca z Bachusem - śmiercią. Ktoś by zapytał: skąd takie absurdalne z naszego punktu widzenia praktyki? Uważano, że wino, jako tajemnicza zasada życia, które mieszało krew kobiety z obcą zasadą, mogło doprowadzić do splamienia całego rodu; po wtóre wino traktowano jako środek antykoncepcyjny i abortywny; po trzecie zaś rezerwowano je dla świętej bogini Wenus. Która z tych trzech hipotez jest najbardziej prawdopodobna, tego nie wiadomo. A może grały rolę wszystkie po trochę. Z tym wszystkim wiązał się dosyć osobliwy zwyczaj. Jak pisze Grimal: "panie z dobrych rodzin przez długi czas witały swoich krewnych lub powinowatych pocałunkiem w usta. Szczególne to prawo, którego nie mogły żądać dla siebie zwykłe kobiety, może być wyjaśnione, jak to zresztą rozumieli już sami starożytni, jedynie poprzez tabu związane z winem. Po prostu krewni szlachetnej damy sprawdzali w ten sposób, czy jej oddech wolny był od odoru alkoholu". Drugi zakaz, jaki wiązał kobiety to oczywiście sfera seksualności. Słynny cenzor Katon mawiał: "Jeśli przyłapiesz żonę na cudzołóstwie, będziesz mógł zabić ją bez sądu, i to bezkarnie; ale jeśli ty byś popełnił cudzołóstwo (…) ona nie odważy tknąć cię nawet palcem, a zresztą nie ma nawet do tego prawa". Idealny ten stan (chyba dla wielu mężczyzn nawet w naszych czasach) miał się często nijak do rzeczywistości. Był on związany ponownie z kwestią "czystości krwi" całego rodu, ponieważ, siłą rzeczy, mater semper certa est. Gorzej z ojcem, z czego zdawali sobie sprawę biedni Rzymianie i co spędzało im nierzadko sen z powiek. Tym bardziej, że do możliwości sprawdzenia ojcostwa poprzez badania DNA daleka była jeszcze droga. Tak więc kobiety musiały być "czyste" w 100%. Od wina i od seksu z nie-mężem. A co kiedy dochodziło do dramatycznej dla każdego mężczyzny decyzji o konieczności oddalenia swej połowicy? Musiał on użyć uświęconej tradycją formuły: "Zabieraj swoje rzeczy i wynoś się" (jakże nasze czasy są jednak tolerancyjne! Aktualnie taką formułę słyszy się chyba częściej w drugą stronę...). A co jeśli były widoki na złagodzenie mężowskiego gniewu? Oto na Palatynie swe sanktuarium miała bogini Viriplaca - Łagodząca Mężowski Gniew. Pary mogły się do niej udać i wygarnąć sobie co leżało na wątrobie. Pod wpływem mówienia (i oczywiście bogini), często dochodziło do złagodzenia mężowskiego gniewu i "zespolenia" małżonków "jak nigdy przedtem". W świadomości wielu prawdziwych Rzymian kobieta była złem. Na szczęście koniecznym. Jeden z nich Metellus Numidyjski (zwycięzca Jugurty), będąc cenzorem w 102 r.p.n.e. wygłosił następujące słowa: "Jeśli moglibyśmy, Kwiryci, żyć bez kobiet, wszyscy zrezygnowalibyśmy z tego kłopotu: ale ponieważ natura tak pokierowała, że ani z nimi wystarczająco wygodnie, ani bez nich żadnym sposobem żyć nie można, należy raczej doradzać trwały związek niż przelotną przyjemność". Chodziło oczywiście o nakłanianie do zawierania związków małżeńskich, aby owoce miłości przychodziły na świat bez wątpliwości natury prawnej i bez podejrzeń o "czystość krwi". A że prawdziwi rzymscy mężczyźni lubili prawdziwy sport mężczyzn wszystkich czasów - wojny, to problem zasilania państwa kolejnymi prawdziwymi Rzymianami coraz bardziej stawał się pilny. O książce tej można by było pisać jeszcze i jeszcze. Zainteresowanych tego typu sprawami zachęcam do lektury. Jeśli powyższe przykłady choć trochę to już uskuteczniły, to zapewniam, że jest ich więcej w tej ciekawej i pouczającej publikacji.

Nawotka polskim Greenem? Oczywiście, może nawet Green to brytyjski Nawotka ;). Dla mnie topowa pozycja dla ludzi zainteresowanych tym fragmentem historii. Obszerna publikacja Pana Krzysztofa Nawotki to niezwykle szczegółowa publikacja dotycząca bodaj największego zdobywcy starożytności. Cała książka jest świetną i zajmującą kompilacją źródeł i zagranicznych opracowań, tym niemniej nie pozbawioną wyraźnego wpływu autora. Język również na plus, choć książka może być ciężka dla początkującego.

Książka rzeczowo opisuje politykę Kazimierza III Wielkiego nie popadając ani w idealizację, ani w demonizację tegoż monarchy. Jest napisana ładną polszczyzną, choć niestety lekkiego pióra Wyrozumski nie miał. Książka warta polecenia weteranom historii, ale zabierając się za nią należy już mieć jakieś pojęcie na temat rządów ostatniego króla z dynastii Piastów.

Drodzy państwo to monumentalna praca od czasów założenia Rzymu do jego upadku i detronizacji ostatniego Augusta. Pan profesor to niekwestionowany autorytet czasów Rzymskich nie tylko w naszym kraju, ale również w Europie. Książka skierowana do studentów oraz pasjonatów historii Starożytnego Rzymu. Każdy nauczyciel historii szkoły średniej oraz studiów mial ją w ręku. Zapraszam na mój Podcast Wojenne Recenzje na YouTube.

Chyba najbardziej aktualna i najpełniejsza monografia poświę ona całemu regionowi. Napisana fachowo przez wysokiej klasy specjalistów, bez narodowych steteotypów i uprzedzeń. Za każdym razem, nawet tylko patrząc na książkę, przypominają mi się świetne zajęcia, które miałem na studiach z Redaktorem książki :-) Minusem jest to, że Górnego Śląskowi poświęcono znacznie mniej miejsca w tej syntezie niż Dolnemu Śląskowi :/ Także szukając informacji na temat Górnego Śląska lepiej od razu wziąć do ręki książkę poświęconą górnośląskim dziejom.

Słynny podręcznik zwany "trojaczkami" od liczby autorów ;) W temacie początków cywilizacji zmieniło się - i zmienia - tyle ustaleń, że książka ta dawno już nie wystarcza jako źródło aktualnej wiedzy. Może się jednak przydać komuś innemu, niż studenci historii, np. jako wprowadzenie do świata starożytności. Osobiście od zakończenia studiów wróciłem do niej tylko raz i zainspirowała mnie wtedy to poszerzenia wiedzy na temat początków cywilizacji - pod tym względem spełni swoje zadanie u każdego.

Nie jest to książka dla każdego, a w każdym razie nie dla zwolenników szybkich sensacji. Oczywiście traktuje także o sensacjach z tamtej epoki, ale zawiera przy okazji solidną oprawę historyczną. Miłośnik historii znajdzie tam natomiast sporo bardziej i mniej znanych faktów, które dowiodą, że prawnicze przepychanki i manipulacje, które najlepiej znamy z amerykańskich dramatów i seriali sądowych/kryminalnych, zostały wynalezione dawno temu przez Rzymian tak jak i cała reszta stosowanych współcześnie zasad prawnych. Niestety książka pozbawiona jest korekty językowej, przez co do druku przedostały się banalne błędy językowe w rodzaju "nadal pozostaje" i stylistyczne (na przykład używanie "jednak" zdanie po zdaniu). Trochę zaskakuje włączenie przez autora także procesu Jezusa (chyba że uznamy, iż przymiotnik "rzymskie" dotyczy całego Cesarstwa, a nie tylko jego stolicy), a już zupełnie dziwne jest to, że autor traktuje ewangelie, jakby były wiarygodnymi źródłami historycznymi. Ma przecież świadomość, że są one w wielu miejscach kompletnie sprzeczne, że nie zostały spisane przez świadków wydarzeń, że pochodzą z czasów o wiele późniejszych niż przełom tysiącleci, i że ich tekst chrześcijanie wielokrotnie poprawiali w celu dopasowania go do aktualnych kanonów wiary. Tym niemniej książka Macieja Jońcy zapewnia ciekawy wgląd w kawałek historii tego, co jest fundamentem współczesnej cywilizacji.

Oceniając książkę, nie Cezara, nie jestem w stanie dać jej wyższej noty. Wprawdzie czyta się ją jak powieść, czyli lekko i przyjemnie, niemniej jednak brak w niej w moim odczuciu pogłębionej refleksji nad poszczególnymi posunięciami politycznymi głównego bohatera. Gerard Walter przedstawia zakręty życia Cezara niekiedy zbyt pobieżnie, a skrótowość powyższego nadrabia obszernymi opisami kampanii wojennych, z których ta w Galii rozrasta się na prawie 3/5 pracy. Wszystko to jest być może bardzo atrakcyjne dla odbiorcy nastawionego jedynie na popularyzację, lecz nie może zaspokoić kogoś kto oczekuje od książki historycznej większej szczypty naukowości (i wcale nie chodzi mi o konieczność naszpikowania jej plejadą przypisów, których akurat tutaj zupełnie brak). Reasumując, biografię niniejszą można polecić każdemu, kto chce się zaznajomić z podstawowymi faktami okresu schyłku Republiki, by, być może, przystąpić do dalszych, bardziej szczegółowych studiów.

Na początku warto zaznaczyć, że ta książka jest de facto skryptem akademickim i to jeszcze z lat 70, więc uważam że dla kompletnego laika lepsza będzie książka Thomasa R. Martina o starożytnym Rzymie. Jednakże polecam tę książkę dla każdego kto już coś wie o temacie i chciałby sobie powtórzyć posiadaną wiedze. Dużym minusem jest bardzo pobieżnie przedstawiony proces upadku cesarstwa zachodniego

W powiedzonku „nie udawaj Greka” jest sporo przewrotnej przesady, bo jak by nie patrzeć, wszyscy nadal tych Greków udajemy albo wręcz nimi jesteśmy. Ten akademicki podręcznik, niegdyś pewnie podstawowy a dziś lekko przestarzały, często podkreśla że mentalność plemion zamieszkujących setki i tysiące lat temu tereny dzisiejszej Grecji różniła się od współczesnego sposobu myślenia. Gdyby jednak te sposoby myślenia były aż tak odmienne, nie przetrwałoby w dzisiejszej kulturze, polityce, organizacji społecznej, architekturze, słownictwie i mnóstwie innych dziedzin życia aż tyle prastarych greckich śladów i kodów. Tytuł wyjaśnia sam siebie – książka opisuje dzieje Greków od najdawniejszych odkryć archeologicznych aż po wojny z „piersiami”. Dygresja osobista – moja nauczycielka historii z ogólniaka, jako osoba mająca za zadanie nie nauczyć ale świadczyć obowiązek etatowej pracy „pedagoga”, w swój wątły wykład wtrącała urocze lapsusy typu greckich wojen z „piersiami” albo posągów bogini „anteny”. Autorzy poświęcili sporo miejsca niemałym trudnościom, na jakie natrafiają badacze najdawniejszych dziejów – kiedy z braku źródeł pisanych i nielicznych śladów kultury materialnej trzeba wysnuwać teorie o organizacji ówczesnych społeczności, kulcie religijnym, sprawowaniu władzy i całej kulturze niematerialnej. A w wielu wypadkach, zamiast solidnych dokumentów, badacze mają do czynienia z poematami (Iliada czy Odyseja), pismami filozofów i niesprawdzalnymi doniesieniami późniejszych starożytnych historyków. Nie dziwne więc, że ilu badaczy tyle teorii, a wiele z nich brzmi pięknie ale ma dość wątłe podstawy. Z książki wynika, że ta nasza kultura rodziła się w wielkich bólach. Greckie ziemie były nieurodzajne, nawiedzane przez suszę, ubogie w surowce, nieprzyjazne człowiekowi, gęsto poprzecinane wysokimi górami. Żyło się biednie, krótko i niebezpiecznie. Żadna to podstawa do wzdychania za dawnymi dobrymi czasami. Bo one wcale dobre nie były i właśnie dzięki temu uformowały typ człowieka, którego działalność pozostawiła piętno na stuleciach dziejów Europy. Człowieka twardego, przedsiębiorczego (handlowali z zapałem czym popadło!), odważnego, chętnego do wypraw w dalekie rejony „za chlebem” (kolonie greckie „obsiadły” nawet wybrzeża dzisiejszej Hiszpanii i Francji!). I człowieka niezwykle przywiązanego do społecznego trybu życia, wychodzenia poza okręg własnego ogniska domowego, rozpolitykowanego, czującego się odpowiedzialnym za sprawy całej polis, często głośnego, "kłótliwego jak Grek" i starającego się przekonać do swych racji za pomocą środków oratorskich, a nie odgórnego przymusu. Z tego rozgadania i zaciekłości w sporach wypączkowały filozofia, literatura, dramat i współczesna polityka. Wschodnie satrapie nie mogły zapewne pojąć (i do dziś chyba nie mogą), że jakaś tam „rada” wspólnie decyduje o sprawach miasta, zamiast zadekretować te sprawy jednym „ukazem”. Bardzo fajna lektura, mimo wad, o których napisali inni forumowicze. Jeśli już mało kto ma czas, chęci i umiejętności do „rozbierania” Homera w oryginale, dobrze poczytać coś, co zbliży nas do własnych źródeł i pozwoli zadumać się nad paradoksem, że tak wiele się zmienia a jednak nasza natura pozostaje … grecka.

Bogate, dobrze uporządkowane informacje, znakomita równowaga między syntetycznymi uogólnieniami a ciekawostkami, przyjemny "przezroczysty" styl i zaskakujące poczucie nostalgii - pamiętam, że fragmenty tej książki czytaliśmy w szkole na historii.

Kiedy na I roku historii UJ uczęszczałem na zajęcia ze średniowiecza w naszej grupie studentów utworzyły się dwie frakcje. Ci którzy korzystali z podręcznika Benedykta Zientary i pozostali, którzy zdecydowali się wybrać „Historię Powszechną. Średniowiecze” - Tadeusza Manteuffela. Obie pozycje miały jednakowy status legendarnych już podręczników akademickich. Ja zostałem zwolennikiem Zientary aczkolwiek podpierałem się i Manteuffelem, który zdecydował się na podejście bardziej tematyczne niż stałą narrację. Dzięki podziale na akapity z podpisami możemy szybko znaleźć temat który nas interesuje. Niestety wiedza podana w sposób suchy i średnio przystępny - bite fakty. Panie i panowie klasyka w tematyce! Polecam zainteresowanym.

Ciekawe kompendium wiedzy na temat kultu z punktu widzenia "przeciętnego" starożytnego Greka, nie tylko literackich elit. Dla mnie lektura ok, napisana dość lekkim językiem jak na tego typu materię. W zestawieniu z ceglastą i dość trudną w odbiorze syntetyczną pracą W. Burkerta ("Religia grecka"), może nie tak komplementarna, ale z dobrze argumentowanymi tezami. Minusem jest brak odwołań w tekście do zamieszczonych w końcowej części książki ilustracji (tak jak to fajnie zrobił K. Kerenyi w swym "Dionizosie").

"Germania" została napisana przez rzymskiego historyka Publiusza Korneliusza Tacyta będącego archiwistą cesarskim na początku II wieku n.e. Jej właściwy tytuł brzmi: "De origine et situ Germanorum" (dosłownie: O pochodzeniu i kraju Germanów). Jest to typowy traktat etnograficzny. Dzieło to traktuje na temat plemion germańskich zamieszkujących tzw. Germanię Wielką (Germania Magna) i Germanię Wschodnią w Barbaricum, a więc poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. Trzeba nadmienić, że Tacyt miał ogromną wiedzę o Germanach, którą w części czerpał z relacji rzymskich kupców przemierzających tereny Germanii i z dokumentów o tematyce wojskowej, którymi nierzadko były sprawozdania rzymskich oficerów z wypraw do Germanii. Sam Tacyt wcześniej napisał podobny (jakkolwiek krótszy) esej o ziemiach i plemionach Brytanii w "Żywocie Agrykoli" (rozdziały od 10-13). "Germanię" autor rozpoczyna opisem terytoriów, praw i obyczajów plemion germańskich (rozdziały 1-27), następnie płynnie przechodzi do części przedstawiającej poszczególne plemiona – od zamieszkujących najbliżej terenów rzymskich, a kończąc na najbardziej oddalonych brzegach Bałtyku, pośród których znajdowali się gromadzący bursztyn Estiowie, prymitywni i brutalni Fennowie oraz inne nieznane plemiona. Tworząc swoje dzieło rzymski historyk pragnął zapewne też zaznaczyć zagrożenia, jakie dla Cesarstwa Rzymskiego niosły z sobą germańskie plemiona. Tacyt skupił się nie tylko na opisie obyczajów Germanów, ale także na ich wojskowości, wierzeniach, nazewnictwie plemion oraz ich rozmieszczeniu. Jego uwagi o konnicy batawskiej czy armii Gotów są bardzo przydatne dla historyków wojskowości. Opisy charakteru Germanów przez Tacyta są miejscami nader przychylne, kontrastujące z opinią o Rzymianach z jego czasów. Za bardzo wartościową uważa ścisłą monogamię i cnoty panujące w germańskich małżeństwach, w przeciwieństwie do wad i braku moralności szerzących się wśród ówczesnych Rzymian, jak również podziwia germańską gościnność, prostotę oraz męstwo w boju (cechy te wyszczególniono zapewne z racji ich podobieństwa do wyidealizowanych cnót starorzymskich). Jednakże przedstawienie przez autora obyczajów Germanów nie obejmuje wyłącznie cech dodatnich, gdyż zauważa on też m.in. ich skłonność do nałogowego pijaństwa, lenistwa i barbarzyńskich zwyczajów. Plemiona germańskie w opisie "Germanii" Tacyta zostały przedstawione jako dość wojownicze, zróżnicowane kulturowo i językowo. Dla przykładu Kotynowie zamieszkujący Germanię Wschodnią posługiwali się językiem Galów. W kontekście wierzeń germańskich Tacyt wspomina również, że Germanowie czcili boginię Nerthus. Jego opis germańskiej bogini Nerthus wywołał wiele spekulacji wśród badaczy mitologii nordyckich (a także indoeuropejskich), gdyż wizerunek ten stanowi jedyny ślad zawarty w źródłach pisanych przed powstaniem Eddy (spisanej setki lat później) i mało przypomina tamtejsze opisy. Podsumowując traktat etnograficzny "Germania" Tacyta jest źródłem historycznym bardzo przydatnym historykom, archeologom i etnografom do badań nad Germanami, w tym również historykom wojskowości starożytnej do badań nad wojskowością germańską. Jego lekturę można doskonale połączyć z lekturą "Roczników", "Dziejów" i "Żywotu Gnejusza Juliusza Agrykoli" Korneliusza Tacyta. Wspomniane źródło pisane powinno znaleźć się w biblioteczce każdego historyka starożytności.

Pierwszy raz daję 9 gwiazdek jakiejkolwiek książce. Dawno nie wciągnął mnie żaden tytuł na tyle żebym z niechęcią go odkładał i wracał do niego z dużym entuzjazmem. Jest to świetny przewodnik po starożytnych zabytkach Rzymu zarówno tych fizycznych jak i tych, których tylko dusza pozostała w mieście oraz fenomenalne wprowadzenie w tematykę starożytnego Wiecznego Miasta dla osób zupełnie niezaznajomionych z tematem.

Podręcznik maksymalnie lakoniczny, syntetyczny i napisany bardzo przystępnym językiem jak na literaturę akademicką, niemniej są tu takie mijaki, które mnie drażniły i wymagały uzupełnienia w trakcie robienia notatek. Nie potrafię logicznie wytłumaczyć, dlaczego autorka nie nazywa kolejnej wojny diadochów kolejną wojną diadochów, a kolejnej wojny syryjskiej - kolejną wojną syryjską, tylko snuje (lekką co prawda) opowieść o jakichś walkach, które były i się skończyły, a jak to się w historiografii nazywa, to szukaj sobie, studencie, sam (jeśli w ogóle zajarzysz, że to się tak mogło nazywać). Niemniej bardzo doceniam tę pracę, bo zrozumiale i racjonalnie opisać historię starożytnej Grecji na 245 stronach to wielka sztuka, która mi w rezultacie znacznie ułatwiła naukę do egzaminu. Cieszy słownik, listy królów, czy choćby kalendarium pomagające określić najważniejsze spośród ważnych dat. No i oczywiście ogromny plus za wybór tekstów z epoki, które inspirują do sięgnięcia po Polibiusza czy Arystofanesa! :) Słowem - kawał dobrej roboty!