Przyszłość natury ludzkiej. Czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?

Arendt stawi sobie za zadanie odpowiedzieć na pytanie o myślne. Dlaczego myślimy, po co myślimy, gdzie jesteśmy jak myślimy? Jednocześnie pyta o filozofie o jej rolę o to czym się wyróżnia i jakie są jej początki. Momentami zestawia ją z religią. Wiarą, ale także z nauką. Co bardzo ciekawe, starając się odpowiedzieć na pytania o myślenie jednocześnie odpowiada na pytanie, które ją jako filozofkę niemiernie interesuje, a mianowicie o zło. Dlaczego są ludzie źli? Dlaczego są tak okrutni, że jest to nie do pojęcia? Odpowiadając na pytanie o myślenie i poniekąd o zło odpowiada także na pytanie o dobro i źródło moralności. Arendt uważa, że zło to brak myślenia. Sokrates mówił, że zło wynika z głupoty z nieumiejętności odróżnienia dobra od zła, ale dla Arend to nie tylko brak umiejętności, ale brak myślenia o dobru i złu. W takim ujęciu zło wynika z braku myślenia i na tym polega jego banalność. Tym sposobem mamy także odpowiedź w kwestii dobra - Dobro wynika z myślenia. Ważne są tu jeszcze dwa pojęcia intelektu i rozumu. Arendt myślenie wiąże z rozumem a intelekt z wiedzą, z inteligencją. Tym sposobem filozof myśli i kieruje się rozumem a naukowiec, prawnik, inżynier ma wiedzę i kieruje się intelektem. Filozof myśli ponad empirią, myśli o tym co poznawalne tylko myślowo, w tym o wartościach o dobru i złu. Co ciekawe tym sposobem Arendt tłumaczy zarazem, dlaczego z filozofii wyrosła etyka, dlaczego od zarania filozofii każdy system ma etykę. Dlaczego od myślenia, od intencji dobrego życia dochodzimy do moralności. Jestem zachwycona ta książka pozwoliła mi wiele ułożyć sobie w głowie. Połączyć myśli, które znałam. Myśle jednak, że osoba, która nie zna historii filozofii nie wyciągnie tak dużo z tej książki niewiele zrozumie. Arendt pisze dla filozofów nie dla laików.

jeśli okazja, jeśli mamy w rodzinie lub w gronie znajomych niejakich Dawkinsów, Russellów, Hitchensów i innych "liberalnych racjonalistów", to sprezentujmy książkę Eagletona takowym, dajmy tym samym zarobić czcigodnemu Wydawnictwu UJ i miejmy swój wkład w poszerzenie wiedzy, co się tyczy dzisiejszego myślenia o religii. Od początku do właściwie ostatnich stron Eagleton obnaża mizerie tych Dawkinsów, Russellów, Hitchensów, kompetentnie, z rozmaitych perspektyw, przede wszystkim z filozoficznej, teologicznej i - ta może najciekawsza - politycznej; nie sposób nawet tego streścić w paru zdaniach, bardzo bogaty tekst.

Jestem usatysfakcjonowany tym omówieniem. Wiadomo można by chcieć więcej o teorii poznania a mniej o prawie. Ale nie ma co wybrzydzać, trzeba będzie się kiedyś wziąć za Krytykę czystego rozumu a nie liczyć na drogi skrótowe :] Temat tak wydawałoby się sztywny i rygorystyczny a tekst płynie. Autora cechuje charakterystyczna dla biografów sympatia dla opisywanego człowieka, ale sympatia uzupełniona odpowiednią dozą krytycyzmu tak by temat można uznać za podjęty wielostronnie. Inspiruje do dalszej medytacji nad myślicielem z Królewca. Sam Kant - trzeba znać, dużo ważnych teorii samych w sobie, dużo ważnych będących szczeblami do wchodzenia dalej przez innych, występują też elementy mi wstrętne np. w prawie karnym

Całkiem niezła książeczka Karla Jaspersa o "ponadczasowych" autorytetach, jakimi są Sokrates, Budda, Konfucjusz i Jezus. Warto dodać, że napisana w przeciwieństwie do innych książek Jaspersa bardzo zrozumiałym językiem i mało jest tutaj jego specyficznego żargonu (acz jest obecny, tak jak i lekko mistyczny niekiedy klimat). Ogólnie jest to raczej lektura popularyzatorska, opisująca pokrótce biografie tychże postaci, a także ich przesłanie. Ostatni rozdział jest natomiast porównaniem i ukazaniem wspólnych cech i różnic. Jaspers ogólnie z wielką rewerencją wypowiada się na ich temat, nie ma tutaj zbytniej krytyki, jest raczej filozoficzny zachwyt, chociaż oczywiście bez żadnego lukru. Jezus jest dla niego tylko człowiekiem, chociaż zaiste wyjątkowym i chyba z tej czwórki najbardziej przez niego poważanym (zdążyło się oczywiście trochę oberwać kościołom za zaciemnianie jego wizerunku, gdzie widać inspirację liberalnym protestantyzmem pierwszej połowy XX wieku - Harnackiem i Bultmannem). Ogólnie myślę, że książeczka dobra i potrzebna. Takie postaci warto znać by móc się od nich wciąż uczyć i by mogły być dla nas wciąż drogowskazami - nawet jeśli nie jesteśmy wyznawcami religii zbudowanych na ich nauce. "Sokrates mówi na to: „Co do mnie, jeśli drętwik powoduje odrętwienie siebie samego tak jak i innych, jestem do niego podobny, jeśli jest inaczej, to nie. Nie jest bowiem tak, że ja budzę w innych wątpliwości, sam nie mając żadnych, ale dlatego, że mam ich więcej niż inni". W identycznej sytuacji Teajtet stwierdza: mąci mi się w głowie, a Sokrates odpowiada, to początek filozofii." "Sokrates wierzył w tradycyjnych bogów, składał im ofiary, był posłuszny wyroczni delfickiej i brał udział w świętach. To, co niezależne od naszych czynów i woli, a z czego czerpią wszelkie nasze zamierzenia i wszelkie myślenie, można stracić z oczu lub zignorować, jak czyniło wielu sofistów; lecz można też napełnić się nim i podążać za nim z czcią, upatrując tutaj istotę rzeczy, bez której wszystko traci fundament. Tak czynił Sokrates. Stąd też brała się jego wielka, wspaniała i świadoma „naiwność" w czerpaniu z historycznie ugruntowanej oczywistości, wypływającej w niezrozumiały sposób z głębi bytu. Tam, gdzie własne zrozumienie nie przynosi rozstrzygnięcia, należy posłuchać wiary ojców i praw stanowionych przez państwo". "Mistyczne zjednoczenie z Bogiem, bierne odwrócenie się od świata, jedność z Bogiem i samotność pomiędzy ludźmi byłyby wyzute z miłości. Jednostka sama dla siebie nie ma udziału w Królestwie Bożym. Chodzi o to, aby dotrzeć doń wraz z innymi ludźmi. Kto kocha Boga, kocha bliźniego. Dlatego życie na świecie wypełnione jest życiem w miłości, będącym znakiem Królestwa Bożego". "Jezus nie unika sformułowań logicznie sprzecznych. Mówi na przykład: „Kto nie jest ze Mną, jest przeciwko Mnie" (Mt 12, 30) lub: „Kto bowiem nie jest przeciwko nam, ten jest z nami" (Mk 9, 40). Albo: „Nie stawiajcie oporu złemu" i „Nie przyszedłem przynieść pokoju, lecz miecz". Gdy wszystko jest znakiem, twierdzenie o sprzecznościach przestaje obowiązywać. Nie mamy do czynienia z systemem myślowym, lecz z przekazem zawartym w znakach". "Życie Jezusa wydaje się przeniknięte boskością. W każdym momencie, będąc blisko Boga, wszystko traci dla niego znaczenie poza Bogiem i Wolą Bożą. Idea Boga nie jest niczym uwarunkowana. Wynikający z niej system odniesień warunkuje wszystko inne; stąd wypływa wiedza o ugruntowującej wszystko substancji prostej. Istotą tej wiary jest wolność. W tej wierze bowiem, mówiącej o Bogu, dusza rozpływa się całkowicie w Ogarniającym. Podczas gdy doświadcza ona szczęścia i nieszczęścia tego świata, budzi się ona w sobie samej. Nie może jej powstrzymać to, co skończone i wyłącznie doczesne. Oddanie w ufności pozbawionej zrozumienia daje jej nieskończoną siłę: ponieważ w największej łagodności niezakorzenionych serc, w niszczącym zachwianiu, może ona zyskać świadomość bycia darem Boga. Jeśli człowiek wierzy, staje się wolny." "Istotą narodzin ufności w Boga z bezgranicznej świadomości cierpienia jest, po pierwsze, wydanie się bez reszty cierpieniu; człowiek postrzega siebie jako robaka, pozbawionego godności i niezłomności, po drugie zaś, świadomość absolutnej samotności, opuszczenia przez ludzi, wykluczenia z mentalnego udziału w pojęciu narodu lub innej zbiorowości, wreszcie świadomość opuszczenia przez Boga. Dalsze potęgowanie cierpienia ludzkiego staje się niemożliwe. Dopiero w tym krańcowym momencie i tylko w nim następuje zwrot: możliwy jest krzyk ku Bogu, wyrażenie nieznośności Jego milczenia i wołanie: ale Ty jesteś święty, w imieniu ludu przynajmniej jego ojcowie Mu zaufali; spokój wypływający z ufności staje się w końcu niepodważalnym fundamentem. Niepowtarzalna historycznie jest zdolność do cierpienia i jego prawdziwość. Okropieństwo nie zostaje przyjęte z opanowaniem, nie jest cierpliwie znoszone i nie zakrywa się go. Rzeczywistość cierpienia jest obecna i wyraźnie artykułowana. Cierpienie potęguje się aż do zniszczenia, dopiero w nim wyłania się z opuszczenia i samotności owo minimum wyczuwalnego oparcia, które staje się wówczas wszystkim —jest nim bóstwo. Bóstwo, które mimo swego milczenia, niewidzialności i nieobrazowości jest przecież jedyną rzeczywistością. Ten otwarty realizm nieskrywanych okropności bytu empirycznego wiąże się z oparciem w Niepojętym." "Sokrates i Jezus należeli do rzeczywistości historycznej i stali się prawzorami, takimi jakie istniały w czasach prehistorycznych, dając początek mitom i literaturze. Uosabiają w ludzkim wcieleniu to, co zostało zobrazowane w sposób mityczny w postaciach takich jak Gilgamesz, Hiob, Sługa Boży z Księgi Izajasza czy bohaterowie tragedii greckiej. W osobach Sokratesa i Jezusa uobecniają się światowe aspekty mitów: byt empiryczny jest cierpieniem, czyn jest przezwyciężeniem cierpienia, lecz każdy wielki czyn ponosi klęskę. Oni obaj, jak nikt inny, wstrząsali i wznosili — Sokrates jako filozof, który poniósł klęskę w obliczu świata, Jezus jako człowiek związany jedynie z Bogiem, którego świat nie mógł zaakceptować." "Nasz filozoficzny stosunek do nich jest następujący: jesteśmy owładnięci tym, co dla nich wspólne, ponieważ dzielimy z nimi sytuację ludzkiego bytowania. Żaden z nich nie może być nam obojętny. Każdy jest niczym pytanie, które nie daje nam spokoju. Uświadamiamy sobie, że w naszej własnej rzeczywistości nie podążamy za żadnym z nich. Kiedy czujemy dystans dzielący powagę wielkich postaci i nasze wątpliwe życie, doznajemy wówczas konieczności odnalezienia powagi nam dostępnej. Autorytety te stają się dla nas punktem orientacyjnym, a nie wzorem do naśladowania."

W "Kwintecie metafizycznym" prof. Barbara Skarga przytacza opinię innego znanego profesora filozofii Leszka Kołakowskiego, w której mówi on, że całą metafizykę da się sprowadzić do rozważań nad bytem, czasem, złem, śmiercią i miłością. Tylko tyle i aż tyle. Sama autorka w swym dziele skupia się głównie na pojęciach czasu i zła. Przedstawia poglądy licznych filozofów na ich temat, począwszy od starożytnych Greków z Platonem, Arystotelesem i Plotynem na czele, by skończyć na autorach zupełnie nam współczesnych, jak np. Hannah Arendt. Nieco dłużej zatrzymuje się nad rozważaniami Heideggera, Husserla, Bergsona i Kanta. Pomimo znacznego ciężaru gatunkowego poruszanych kwestii, książkę czyta się bardzo dobrze. Może ona zaciekawić nawet laika, który niewiele razy w swym życiu spotkał się z analizą zagadnień filozoficznych. Wystarczy chęć i otwarty umysł. W moim przypadku zadziałało. Polecam!

Te notatki zebrane, przemyślenia, tak niewiele mówią, a tak wiele znaczą. Czy zastanawiało cię kiedykolwiek, czy biel kartki to rzeczywiście biel? Czy ta kartka jest biała? A jeśli leży tuż obok płatka śniegu, to czy jest biała, czy już jednak może powinna nazywać się jasnoszara? „Na ile biel i czerń można porównywać z żółcią, czerwienią, błękitem, a na ile nie?” A wiesz, że ciemny to nie to samo co przyczerniony? Dlaczego ciemna żółć nie musi być przyczerniona, nawet jeśli zwiemy ją ciemną? Wittgenstein zmysłowo podróżuje po kolorach, bawi się i zmusza do własnych przemyśleń. W tych króciutkich notatkach pokazuje, jak bardzo skomplikowana jest logika barw. Czy „ślepota barw” to fenomen, a „widzenie” nie? Bardzo inspirująca.

Filozofia dla niefilozofa jest jak wielki hamburger - nie wiadomo jak to ugryźć. Pomimo tytułu, enigmatycznego dla kogoś kompletnie nie znającego się na filozofii, ale chcącemu wejść w ten temat, LEGENDARNA książka Ajdukiewicza to dobry pomysł, a już na pewno lepszy niż inne wprowadzenia o tytułach jak "Filozofia dla zalatanych", "Podstawy filozofii", "Top 100 filozofów wszechczasów" itp. Jest jeden warunek - stosunkowo cieniutka książka wymaga jednak skupienia i spokoju, ażeby cokolwiek zrozumieć i co ważniejsze, żeby coś wynotować i zadać sobie ciąg innych pytań, które za fraki wciągną nas w niebezpieczny ale jakże ciekawy świat filozofowania.

MOJEMU MISTRZOWI INNYCH OCEN NIE ŚMIEM STAWIAĆ Kołakowski kiedyś napisał: „FILOZOFIA - pięć nazwisk wyznacza wielkie etapy filozofii: PLATON /onto-teologia/, KANT /filozofia transcendentalna/, HEGEL /rozum jako historię/, BERGSON /czyste trwanie/, HEIDEGGER /fenomenologię bycia odróżnionego od bytu/” Niniejsza książka jest wg autora „niczym innym aniżeli encyklopedycznym wprowadzeniem” i nie może konkurować z rozprawami szczegółowymi jak np Barbary SKARGI „Czas itrwanie. Studia o Bergsonie” /Warszawa 1982/. Absurdem byłoby streszczanie książki Kołakowskiego bądż porywanie się na przedstawienie w recenzji poglądów Bergsona. Podam więc co najważniejsze z mego punktu widzenia. A więc Bergson /1859-1941/ urodzony w Paryżu, był synem polskiego Żyda, z zawodu kompozytora i angielskiej Żydówki. W ujęciu Wikipedii: „Bergson głosił, że główną rolę w procesie życiowym odgrywa nie rozum, ale pęd życiowy. Twórca kieruje się intuicją. Według Bergsona świat podlega ciągłemu rozwojowi a życie człowieka jest strumieniem przeżyć i czynów. Najwyższą wartość stanowi wolność. Stworzył koncepcję élan vital, pędu życiowego, siły motorycznej, będącej przyczyną wszelkiej aktywności organizmów żywych”. „Ewolucję twórczą” ogłosił w 1907, a siedem lat póżniej: /str.8/ „W 1914 roku główne dzieła Bergsona zostały umieszczone na indeksie ksiąg zakazanych przez Święte Oficjum; podobno Jacques Maritain był czynny w spowodowaniu tej sankcji, której oczywisty powód stanowiła ogromna popularność Bergsona wśród zwolenników modernizmu katolickiego..” Warto tu przypomnieć, że protestant Maritain /1882-1972/ wraz z żoną Raissą /1883-1960/, rosyjską Żydówką byli początkowo uczniami Bergsona, jednakże po przejściu na katolicyzm w 1906, stali się zagorzałymi tomistami i przeciwnikami Bergsona. Tak to z przechrztami bywa, że są „świętsi od papieża”. Gwoli skrupulatności dodajmy, że w 1927 roku Bergson dostał Nobla z literatury. Książkę Kołakowskiego należy sumiennie przestudiować, a na koniec wieńczący dzieło zacytuję pytania Kołakowskiego, nie z książki, lecz z artykułu w „TP” z cyklu „O co nas pytają wielcy filozofowie/”: „Bergsonowska filozofia sugeruje /bez wypowiadania ich wprost/ różne pytania, na które nie ma odpowiedzi, ale które są interesujące. Oto jedno z nich: Skoro jest w mocy Boga stworzyć istoty rozumne a bezcielesne, jakimi my sami będziemy po śmierci, to dlaczego nie uformował nas takimi od początku, miast nas wystawiać na cierpienia cielesne? A oto inne pytania: Skoro rozum analityczny i nauka, by były skuteczne i użyteczne, muszą zniekształcić rzeczywistość, a wgląd intuicyjny ma wielkie trudności, by przełamać opór języka, czy mistyk, by mówić o Bogu w sposób zrozumiały, musi Go też zniekształcać? Czy zdarza się w ogóle takie doświadczenie, które można opisać i które zarazem nie podlega absolutnie wątpliwości? Czy nauki empiryczne są istotnie na takim doświadczeniu zbudowane, jeśli ono istnieje?”.

Wielki filozof pisze o człowieku i dla człowieka. Teksty zawarte w tej niewielkiej książeczce mogą i powinny dotrzeć do każdego i dotycząc każdego bez względu na wiek, wykształcenie, pochodzenie, zapatrywania. Ingarden niejako schodzi z wyżyn świata czystych pojęć i abstrakcji i odpowiedzieć na pytania które od zawsze nurtują ludzi, bez patosu i pustych nic nie znaczących słów.

Mało esencjonalne, co jest dość logiczne, bo Derrida wypowiadał się przeciw esencjalizmowi ;) Filozof tropi metafizykę w pozytywnym waloryzowaniu mowy (kontra pismo),ducha (kontra ciało),czy uogólniając oba te przypadki: wnętrza (kontra zewnętrza),i w przypisywaniu pierwszym członom tych opozycji pierwotności. Pokazuje, jak w tradycji "ontoteologicznej" (ale też np. językoznawczej) pismo stało się "głównym podejrzanym", które należy poddać egzorcyzmom w celu przywrócenia "naturalnego"(sic!) stosunku między głosem a jego zapisem. Postuluje jednak nie przywrócenie/wykazanie niewinności pisma, a pokazanie, że "istnieje źródłowa przemoc pisma, ponieważ język jest przede wszystkim -- w sensie, w jakim stopniowo będzie się odsłaniał -- pismem. >>Uzurpacja<< zawsze już się zaczęła". Jako fance pisma nieświętego (i antyfance natury) bardzo mi się takie podejście podoba.

Przykro czyta się opinie dodane przez innych. Jedni nie znając się w ogóle na filozofii piszą, że nie rozumieją książki i dodają ocenę jeden. Ktoś inny pisze, że książka jest bezsensowna z tego powodu, że nie uratuje planety, środowiska czy świata. Tekst nie jest łatwy, wręcz przeciwnie, trudny i wymagający. Wymaga znajomości historii filozofii, a także dużego nakładu czasu. Gadamer wskazuje, że tradycja nadal wpływa na nas, a także na nasze rozumienie świata. Ale działa to także w drugą stronę; nasz świat i nasze rozumienie tego świata wpływa na rozumienie tradycji i zawartego w niej sensu. Literatura, historia czy wszelką sztuka mają nadal do powiedzenia nam, ludziom współczesnym, wiele prawd, i ponad czasowe przesłanie. Błędem jest zamykać metodologię nauk humanistycznych w "kalce" metodologii nauk przyrodniczych. Nic to nie daje, a wręcz przeciwnie, zubaża całą humanistykę oraz nas.

Medytacje kartezjańskie to gruntowne wprowadzeni do perspektywy fenomenologicznej. Husserl podąża za Kartezjuszem budując swoją filozofię na całkowitym odrzuceniu jakiejkolwiek wiedzy, która nie znalazłaby swojego uzasadnienia w oczywistości stwierdzenia "Ja myślę". Inaczej jednak niż Kartezjusz, Husserl wstrzymuje się od przyznania tak rozumianemu myślącemu podmiotowi bezwzględnego istnienia. "Istnienie" jest bowiem tylko kolejnym sensem, który jest nadawany przez podmiot przedmiotom w świadomości, i jako takie wymaga osobnego rozpatrzenia. Dzieło Husserla jest bardzo drobiazgowe, wypełnione terminologią filozoficzna, przez co czyta się je dość powoli. Jak to bywa z postaciami przełomowymi, Husserl jest jeszcze jedną nogą w epoce poprzedniej, skupia się dość mocno na samym uzasadnieniu tego w jaki sposób powstają przedmioty w świadomości, a mniej na wyciągnięciu ostatecznych konsekwencji ze zwrotu, którego dokonał. Sam zwrot jest bowiem fundamentalny, zmienia radykalnie perspektywę z jakiej filozofia patrzy zarówno na świat, jak i na samą siebie. Fenomenologia przedstawiona w tym dziele jest już jednak metodą w pełni dojrzałą, gotową zainspirować kolejne pokolenia.