Duet, który przetrwał piekło. Niezwykła historia z czasów II wojny światowej

„Jeśli komuś uda się przeżyć i uciec, niech pamięta, że ma obowiązek być świadkiem i głosić światu o tym miejscu i o tym, co tutaj widział.” Te słowa usłyszał 14 października 1943 roku siedemnastoletni Fiszel Białowicz (obecnie Philip Bialowitz) w obozie koncentracyjnym Sobibór od przywódców buntu więźniów – rosyjskiego żołnierza Saszy Peczerskiego i syna rabina z Żółkiewki Leona Feldhendlera. Ucieczka przez nich zorganizowana była pod wieloma względami nietypowa. Przede wszystkim była jedynym i udanym buntem większości więźniów w niemieckim obozie koncentracyjnym. Łączyła siły Rosjan i polskich Żydów, z których ci pierwsi wnieśli umiejętności wojskowe, a ci drudzy bardzo dobre rozeznanie w topografii i funkcjonowaniu obozu. Dawała także możliwość opuszczenia obozu i szansę uwolnienia wszystkim więźniom. Organizatorzy nie chcieli, by w odwecie Niemcy zamordowali tych, którzy zostali, co zawsze miało miejsce w przypadku ucieczki niewielkiej grupy. Obalała również mit o biernym poddawaniu się nazistom, zadając temu kłam.1 Autor wspomnień dotrzymał słowa. Z pomocą syna, Josepha, spisał wspomnienia zaczynające się tuż przed wybuchem II wojny światowej w rodzinnej Izbicy Lubelskiej, a kończące się w 1945 roku. Nadał im osobisty charakter w pierwszej osobie czasu rzeczywistego widzianego oczami dorastającego chłopca, który w czasie rozpoczęcia narastającej fali nienawiści wobec Żydów tuż przed 1 września 1939 roku miał 13 lat, a przed sobą 6 lat życia szczutego, poniżanego, zastraszanego, więzionego, upodlonego człowieka w sztafecie życia i śmierci. Widział lub przeżył śmierć ojca, matki, trzech sióstr i ich dzieci, przyjaciół i trzech ukochanych dziewcząt, w tym jednej narzeczonej (wszyscy zamordowani przez Niemców),za każdym razem przypominając sobie przez nieustanne powtarzanie, dlaczego musi i chce żyć. Kilkakrotnie cudem uciekał śmierci, unikając kul plutonu egzekucyjnego nad dołem, wygrzebując się spod zwału zamordowanych, uciekając z transportu lub łapanki, wychodząc z szeregu idących do gazu, ocalając z selekcji, biegnąc przez pole minowe śladami ginących przed nim, unikając skutków donosów szmalcowników i morderstw polskich antysemitów. Przyglądając się tej przerażającej roszadzie nieszczęść i cudów przypadających na jednego nastolatka, musiałam przyznać mu rację – nic nie zależało od człowieka. Przeżycie było tylko i wyłącznie kwestią szczęścia. Człowiek mógł tylko w oczekiwaniu na wyrok walczyć o odporność psychiki, by tak, jak wielu znajomych chłopca, nie popaść w depresję lub nie popełnić samobójstwa. Bohater wspomnień wskazywał na trzy wartości, które w utrzymaniu tej niezłomnej postawy mu pomogły – brat, który wielokrotnie ratował mu życie, wiara w dobro, pomimo zalewu zła wokół i chęć życia zdecydowanie wyrażana w chwilach trudnych, skrajnych, tragicznych i beznadziejnych – „Jestem jeszcze młody. Chcę żyć. Całym sercem pragnę żyć.” Jego wspomnienia mają również wymiar ponadczasowy. Obecnie wręcz pożądany. To człowiek, który przestrzega przed skutkami nienawiści, ponieważ był ich ofiarą. Dokładnie opisał proces jej narastania i efektów, które zakończyły się masowym ludobójstwem. Mówi wprost – zobaczcie do czego dochodzi, kiedy człowiek nienawidzi drugiego człowieka z różnych powodów: koloru skóry, religii, światopoglądu, narodowości, przekonań politycznych czy rasy. Nawet koloru kurtki, z powodu którego ostatnio został pobity znany i ceniony przeze mnie aktor Krzysztof Pieczyński. Pozostaje mi tylko powtórzyć jego słowa usłyszane w wywiadzie, kierowane do agresora – Kto ciebie tak ustawił, że ty tak nienawidzisz człowieka? Jak to możliwe, że pomimo tylu świadków okrutnych czasów i ich licznych przekazów, historia zaczyna się powtarzać. Może rację ma Martin Luter King, który twierdził – „Mam poczucie, że ludzie złej woli działają bardziej efektywnie niż ludzie dobrej woli”. To od takich „drobnych” incydentów, zaczyna się właśnie ludobójstwo, a największym jego wsparciem są bierność, zaniechanie i przyzwolenie innych,które zabijają tak samo, jak karabin. Historia pokazuje, że takich postaw w społeczeństwie była zawsze większość. Dokładnie to przekazuje w swoich wspomnieniach Joszele. Warto posłuchać tych, którzy już to przeżyli i boleśnie doświadczyli. To dlatego na motto tych wspomnień wybrano słowa Milana Kundery - "Walka ludzi z przemocą to walka pamięci z zapominaniem". Nie chcę być bierna, więc walczę, przypominając. http://naostrzuksiazki.pl/

Historia Pani Ireny jest nie tylko ultra ciekawa, wzruszająca i piękna, ale też niesamowicie ciężka i straszna. Bardzo mi wstyd, że przez tyle lat nie miała wystarczającego szacunku, uwagi i należytych wyrazów wdzięczności i podziwu dla jej bohaterstwa. Co do samej książki jest bardzo chaotyczna. Na duży plus, że udało się naświetlić różne spojrzenia (w tym zwierzenia jej własnych dzieci) na tę dramatyczną historię, ale to skakanie w czasoprzestrzeni, po nazwiskach, do tego liczne odnośniki (często dość długie),wybijają z rytmu czytania, traci się wątek, próbując skupić na zupełnie nowych informacjach z odnośnika, albo dostając nagle losy zupełnie innej osoby... Do tego podtytuł Historia Ireny Sendlerowej jest trochę mylący, bo sama bohaterka niechętnie zdradzała szczegóły swojego prywatnego życia, więc jest tu sporo ogólników, mocno skupiamy się czasach okupacyjnych i jej działalności społecznej, a nie na jej całym życiu w tym prywatnym. Pozycja godna polecenia, ale mam nieodparte wrażenie, że książka była pisana albo na kolanie, albo autorkę goniły terminy, stąd wkradający się chaos i przypadkowość.

Przeczytałam bardzo szybko i zabrakło mi konkretów i większej uwagi na temat procesu. Jednak dla osób zainteresowanych tematyką zbrodniarzy nazistowskich, każda nowa informacja jest na wagę złota. Polecam bo dużo światła rzuca na spostrzeganie tematu rzeka.

To niewiarygodne że, człowiek wykształcony, ojciec trójki dzieci mógł dopuścić się takich zbrodni. Tematyka obozowa jest niezwykle rozległa i różnorodna i zaskakuje mnie za każdym razem gdy po nią sięgam, ale "Kat z Listy Schindlera " zaskoczył mnie na nowo. Piekło istniało naprawdę.

Kolejna książka na mój (niestety) ulubiony temat. Kwestie spójności i merytoryczne nie podlegają dyskusji, temat został już opracowany na setki sposobów. Lecz te opracowanie zrobił ktoś inny - Pan Knopp. Pozycja zawiera masę cytatów, listów i wypowiedzi z epoki, co osobiście kocham. Sam styl prosty i przyjemny - dobrze się czyta. Czasem przeszkadza tylko powtarzanie pewnych fragmentów co miejscami wprowadza konsternację. Nielubiany w Niemczech Guido przedstawia rzetelne i proste preludium do zagadnienia Holokaustu. Styl ma może swoje wady, ale sama forma bardzo mi odpowiada. - 9/10

Książka warta uwagi, sam antybohater to obrzydliwy człowiek. Naprawdę - niedobrze robiło się, gdy czytałam o jego służbie w getcie. Podziwiam sędziego, prokuratora i wszystkich, którzy mieli z nim doczynienia w trakcie procesu za cierpliwość i opanowanie... Opinie piszę jednak głównie po to, żeby wyżalić się na korektę tekstu. Okropność! P. Katarzyna Szreniawska powinna mieć zakaz pracy nad jakimkolwiek tekstem. Tyłu błędów, co tutaj na jednej stronie, to w żadnej innej CAŁEJ książce nie znalazłam...

Książka „Nie trzeba mnie zabijać”, P. Głuchowskiego i Marcina Kowalskiego jest opowieścią o życiu żydowskiego kilkulatka spod Mińska białoruskiego, który będąc świadkiem mordowania swoich najbliższych, sam cudem uniknął śmierci. Jest to wstrząsająca historia ucieczki dziecka przeznaczonego na śmierć. Dziecko przygarniają żołnierze jednego z oddziałów łotewskich nacjonalistów. Jako maskotka oddziału Waffen SS, Aleks jest świadkiem zbrodni dokonywanych przez swoich wybawicieli. Historia losów dziecka, szczególnie poruszyła mnie bardzo. To mimo wszystko zadaję sobie pytanie, nie mogąc wciąż uwierzyć w oczywiste fakty i dowody: jak to możliwe, że to piekło przetrwał sześciolatek? I nie mam na myśli przetrwania fizycznego, ale jego aspekt psychiczny, skoro mnie, osobę dorosłą, samo opowiadanie potrafiło tak bardzo przytłoczyć, obciążyć, rozkleić, rozstroić. Polecam fanom o mocnej psychice.

Po przeczytaniu pierwszych stron książki, miałem wrażenie że to próba wybielenia pokolenia, które dało się uwieźć Hitlerowi. Jednak na końcu mogę powiedzieć że jest to obiektywna ocena. A że gorzka, no cóż w tym wypadku nie ma mowy o przebaczeniu. Całe szczęście że zgniła ambicja dyktatora popchnęła go do walki na wielu frontach, bo w innym wypadku z takimi młodymi fanatykami, świat wyglądałby zupełnie inaczej.

Sala Garncarz jest młodą żydowską dziewczyną, gdy Niemcy napadają na Polskę, szerząc terror, śmierć i nienawiść do wszystkich, którzy Niemcami nie są. I chociaż bohaterka zdołała przeżyć wojnę bez szwanku, to jednak w zagładzie straciła część bliskich i większość rodziny. Listy Sali do siostry i przyjaciół stanowią cenną pamiątkę złych czasów, w których przyszło im żyć, ale także świadczą o tym, że ludzie zawsze są tacy sami, mają te same pragnienia i troski. Książka o wiele lepiej przedstawia czasy okupacji i sytuacji żydów, niż współczesne osadzone w Auschwitz powieści z wątkiem romantycznym.

Od kilkudziesięciu lat naukowcy zastanawiają się, co powodowało ludźmi, że nagle w latach 30-tych dawali się uwieść Hitlerowi stając się jego narzędziami mordując miliony niewinnych. Hannah Arendt pisała o banalności zła. Zwykły urzędnik zamieniał się w potwora, bo w danym momencie sytuacja tego od niego wymagała. Z Hansem Frankiem jest inaczej. Moim zdaniem to zwykły karierowicz, który lubił pławić się luksusie i zaszczytach. A władza Hitlera dawała mu obie te rzeczy. Mógł mieszkać na Wawelu, mieć kochanki i kraść majątek ofiar. system, którego był częścią miał mu tylko w tym pomóc. Mam wrażenie, że ideologia nie była tu wielkiego znaczenia. Chodziło tylko o władzę i pieniądze.

Chłopiec,który przeżył wojnę, po latach wspomina czas spędzony w kieleckim getcie , w obozie w Auschwitz , rozłąkę z najbliższymi i późniejsze swoje życie. Żydzi byli szczególnie źle traktowani przez Niemców, ale on miał szczęście i udawało mu się trafić na dobrych ludzi , nawet nazistów, którzy pomogli mu przeżyć. Thomas niewiele miejsca poświęcił w swojej książce na opisy trudnych czasów . Skupił się na tym co dobrego doznał od ludzi i dzięki czemu nazywa siebie dzieckiem szczęścia. Bardzo dobrze napisana biografia.

Berlin. Wiosna 1945. Koniec drugiej wojny światowej. Wielka historia. I codzienne życie mieszkańców miasta. Żołnierze Armii Czerwonej. Zapiski codzienności, pełne realizmu, doświadczane z perspektywy Niemki, brutalnie doświadczanej. Trwać, by przetrwać. Mimo i pomimo. Pamiętnik wstrząsa opisem dni codziennych w czasie, kiedy coś się kończy, a coś zaczyna się zaczynać. Ofiarami wojny są zawsze ludzie, ci zwykli, którzy chcą żyć, ponad wszystko, mimo wszystkiego. Kobieta z Berlina na końcu swego pamiętnika notuje: "Pewna jestem tylko tego, że chcę przetrwać - wbrew rozsądkowi, po prostu jak zwierzę".

Swoje wspomnienia z przetrwania piekła podzielił Ignacy Chiger na etapy. Pierwszy to sowiecka okupacja Lwowa, która, aczkolwiek przykra i obfitująca w straszne wydarzenia, okazała się zaledwie przedsionkiem niewyobrażalnej żydowskiej drogi przez mękę pod rządami Niemców. W mieście mieszkało sto pięćdziesiąt tysięcy Żydów, mniej jedynie niż w Warszawie i Łodzi. Gettem rządzili kolejno coraz więksi zwyrodnialcy. Strzelali do ludzi na ulicach, urządzali tzw. akcje deportacyjne, w wyniku których różne grupy trafiały do obozu zagłady w Bełżcu lub na pobliskie Piaski, gdzie wszyscy byli rozstrzeliwani. Gdy najgorszy z panów życia i śmierci, Josef Grzymek, zarządził dla niepoznaki koncert i przedstawienie teatralne, po czym rozprawił się z żydowskimi policjantami, wiadomo było, czym się to skończy. Ignacy Chiger, kochający mąż, Pauliny, i ojciec siedmioletniej Krysi oraz czteroletniego Pawełka, był człowiekiem przedsiębiorczym i zaradnym. Trochę też w podbramkowych, groźnych sytuacjach sprzyjało mu szczęście. Przed likwidacją getta zbudował kilka bunkrów, w których mogli chować się zagrożeni egzekucjami i wywózkami. Wraz z kilkoma osobami przebili się do kanału ściekowego, aby przygotować sobie i rodzinom drogę ucieczki przed ostateczną zagładą. Zanim jeszcze zeszli pod ziemię, odkryli ich trzej kanalarze. Głównie dzięki jednemu z nich, Leopoldowi Sosze, do tragedii nie doszło. Kanalarze przyrzekli, że pomogą im urządzić się i przetrwać najgorsze. I tak się stało. W kanałach usiłowało się chronić wiele setek nieszczęśników. Umierali z głodu i wyczerpania, wychodzili w końcu na powierzchnię, licząc na cud. Zginęło trzy tysiące osób. W getcie też nikt nie przeżył. Leopold Socha, Stefek Wróblewski i Jerzy Kowalow pomogli grupie około dwudziestu, która potem stopniała do jedenastu. Kupowali im żywność, a gdy pojawiały się nowe zagrożenia, wynajdywali kolejne miejsca. Mimo że wszystkie były cuchnące, wilgotne i pełne szczurów, przetrwali, czternaście miesięcy, aż do wyzwolenia Lwowa przez armię radziecką. Zapiski z kolejnych kręgów piekła prowadził Ignacy Chiger regularnie, ale przy przeprowadzce z Polski do Izraela wszystkie zaginęły. Ostateczna wersja wspomnień jest więc zapisem przefiltrowanym przez pamięć, i to po trzydziestu latach. Ukończył Pamiętnik w 1975 roku, sześć miesięcy przed swoją śmiercią. Drukiem ukazał się Świat w mroku dopiero w roku 2011. Wcześniej, w 1990 roku, na podstawie Pamiętnika Chigera, uzupełnionego przez relacje pięciorga wówczas jeszcze żyjących oraz dzieci niektórych innych przymusowych mieszkańców lwowskich ścieków, brytyjski dziennikarz Robert Marshall napisał In the Sewers of Lvov (W kanałach Lwowa). To na tej książce oparła Agnieszka Holland scenariusz filmu W ciemności (wszedł na ekrany w 2011). Przedtem, w 2008 roku, we współpracy z Amerykaninem Danielem Paisnerem, Krystyna Chiger opublikowała po angielsku swoją Dziewczynkę w zielonym sweterku. Ale w rzeczywistości jedną z najwcześniejszych relacji z czternastu miesięcy koszmaru w kanałach, które przyniosły cud ocalenia, złożyła ośmioletnia Krysia przed wysłanniczką Żydowskiej Komisji Historycznej w Krakowie. Tata Krzysi, bo tak się do niej zwracał, przytacza w całości protokół z tego zeznania we Wstępie. Wspomina również, że historią ich pobytu w kanale ściekowym zainteresował się już w 1945 roku radziecki publicysta Włodzimierz Biełajew. Nie tylko pisał o kanalarzach i ich podopiecznych w gazetach, chciał nawet kręcić z Amerykanami film na ten temat. Zimna wojna zniweczyła te plany. Kończy się Świat w mroku opisami późniejszych losów niektórych uczestników wojennych wydarzeń oraz krótką historią Żydów we Lwowie. Choć także u Ignacego Chigera kulminacją jest walka w kanałach o życie, w odróżnieniu od dwóch innych wspomnianych książek i filmu, jego opis mrocznego świata obejmuje, objętościowo mniej więcej podobne, trzy etapy. Jest to przy tym relacja surowa, nie ubarwiona żadnymi fabularnymi elementami. Nie stroni jednak autor od surowych ocen i to nie tylko dwóch okupantów, zarówno konkretnych ludzi, często bestii, z którymi los go zetknął, jak i ich mocodawców. Pisze dużo o strasznych zachowaniach Ukraińców, pod obydwoma okupacjami, i o polskich antysemitach, którzy według jego obserwacji, także po wojnie bez żadnych zahamowań demonstrowali swój stosunek do Żydów, zupełnie jakby w pełni podzielali ideologię i sposób jej wdrażania w życie wobec narodu żydowskiego przez hitlerowskich okupantów. Nie pomija również niegodziwych zachowań w getcie niektórych Żydów, na czele z policją żydowską (używa nazwy milicja). Bez skrępowania szafuje opiniami, czasami bardzo krytycznymi, pod adresem współtowarzyszy kanałowej niedoli. Zdaniem niektórych rozmówców Roberta Marshalla nie wszystkie negatywne oceny są sprawiedliwe, mogą wynikać z nieznajomości pewnych faktów. Dla Ignacego Chigera absolutnie niekwestionowanym bohaterem był Leopold Socha. A jedyną świętość w życiu, dla której gotów był na wszelkie poświęcenia, stanowiła jego rodzina. Mimo, a może dzięki niewyszukanemu stylowi narracji, Pamiętnik jest niesamowitym, przejmującym świadectwem, Zagłady i Ocalenia, nieludzkiej bestialskiej podłości i zwykłej człowieczej przyzwoitości. Aby ocenić inne spojrzenia, człowieka z zewnątrz i pamięć dziecka, konieczne jest przeczytanie także dwóch pozostałych książek o tym, jak we Lwowie śmierdzące kanały stały się sanktuarium życia.

Rewelacyjna książka- reportaż. Z różnych źródeł wiedziałam o wydarzeniach Grudnia'70, ale nigdy nawet przez myśl mi nie przeszło, jak to naprawdę wyglądało... Wstrząsająca relacja, prawdziwa lekcja historii. Książkę powinno przeczytać jak najwięcej młodych ludzi.

Książka przyzwoicie napisana i oparta na solidnych badaniach źródłowych, generalnie więc warta poświęconego jej czasu. Szkoda tylko, że autorka (z zawodu dziennikarka) chwilami zachowywała się, jakby musiała wyrobić "wierszówkę" - tekst dałoby się skrócić o (przynajmniej) 1/3 i nic by się nie straciło. Ba, bez irytujących (typowo dziennikarskich) powtórzeń, niezwiązanych z tematem wątków autobiograficznych i prób domorosłej psychoanalizy głównej bohaterki ocena byłaby znacznie wyższa. Dodatkowy minus za (podświadome, jak sądzę) próby wybielania tej czy tamtej postaci. Ani miejsce na to dobre, ani obiekt właściwy.

Z półki mojego ulubionego dyrektora Szymona podebrałam jeszcze taką opowieść. Świadectwo jednego z tych co przeżyli. Co mogą opowiedzieć. Warto pamiętać. Warto czytać. Ludzie ludziom zgotowali ten los. Musimy pamiętać by do takich rzeczy nie pozwolić wracać. Dziekuję Szymon. https://www.instagram.com/p/CCodOZ1JWhQ/?utm_source=ig_web_copy_link

Książka Barbary Stanisławczyk,, Czterdzieści twardych '' porusza temat pomocy udzielanej Żydom, w czasie drugiej wojny światowej. Nie jest to książka jakich wiele. O Żydach w czasie okupacji zazwyczaj mówi się w kontekście ich zagłady, natomiast autorka pokazuje nie tylko konkretne przykłady pomocy niesionej przez Polaków Żydom , lecz wnika w ten temat znacznie głębiej i ujawnia postawy Żydów wobec ludzi, którzy im tą pomoc okazali. Polacy niejednokrotnie ryzykowali życiem swoim i swoich bliskich angażując się w ratowanie Żydów.Niektórzy przypłacili to życiem, inni, tak jak bohaterowie jednej z opowieści Barbary Stanisławczyk nie poradzili sobie psychicznie z presją nieustannej obawy przed aresztowaniem popadli w obłęd. Inni jak pan Zdzisław , który ukrywał Staszka i jego małego synka, po wojnie sami potrzebowali pomocy i zwrócili się do tych , których uratowali przed pewną śmiercią. Co dostali? Praktycznie nic, paczki z jedną!!!! pończochą, jednego dolara lub stare, używane buty i ubrania. Po wojnie dziedziczka pomagająca Żydom chodziła w zniszczonych łachmanach,a Żydówka którą ukrywała w eleganckim futrze i nie zapytała czy osoba, która okazała jej tyle serca nie potrzebuje jakiejś pomocy. . Polacy ratujący Żydów nie chcieli ich pieniędzy , wszyscy jednym głosem żądali prawdy o wojnie. Dużo mówi się o antysemityzmie i wrogim nastawieniu Polaków do Żydów, nawet słyszy się głosy o tym że jesteśmy współwinni zagłady Żydów, poprzez obojętną postawę. Bohaterowie opowieści ,, Czterdzieści twardych '' nie boją się głośno powiedzieć, że Żydzi również zabijali swoich rodaków, policja żydowska współdziałała z hitlerowcami, Żydzi służyli także w niemieckiej armii, byli bezwzględnymi kapo w obozach koncentracyjnych. Z entuzjazmem oczekiwali na Armię Czerwoną, rozbrajając naszych żołnierzy, zrywając orzełki z czapek. I nie chodzi tu o wytykanie niewdzięczności Żydów , po prostu ta książka w obiektywny sposób pokazuje różne , nie zawsze etyczne postawy społeczeństwa żydowskiego. Dla mnie ta książka była bardzo interesująca, dlatego serdecznie ją polecam wszystkim.

Powinna to być obowiązkowa pozycja na poziomie liceum. Nic tak nie oddaje zrozumienia cierpienia oraz bezsensowności wojen, jak relacja, czy też historia kogoś kto przeżył piekło z tego powodu. Chwilami ciężko sobie wyobrazić, że jakikolwiek człowiek był zdolny robić to, co robili naziści. A jednak to się naprawdę wydarzyło. Książka napisana językiem prostym (co przy takiej tematyce raczej łatwe nie jest),dzięki czemu nikt nie powinien mieć problemu z odbiorem przesłania.

Przeczytałam i nadal nie rozumiem "fenomenu Hitlera". Zastanawiają mnie te wszystkie kobiety, które tak histerycznie go uwielbiały, co w nim takiego widziały, że na wszystko inne mogły być ślepe? W końcu on tylko pozwalał się uwielbiać. Książka dobrze napisana, dobrze się czyta.

Bardzo mocne wspomnienia, jedne z najmocniejszych, jakie przeczytałem. Nic dziwnego, że autorce zajęło tak wiele lat podjęcie decyzji, żeby je w ogóle napisać... cyt.: "To, co się stało, nie jest ani do pisania, ani do czytania, przynajmniej tak mi się zdawało." W ogóle nie umiałbym ocenić na niżej niż maksimum, chociaż książka napisana jest niewprawnie, czasem brakuje chronologii, często się powtarza, że "więcej nic nie pamięta"... natomiast w ogóle mi to nie przeszkadzało, bo od tej historii nie sposób się oderwać, choć jest tak tragiczna. Mam trochę opór napisać, że "lubię" takie książki, bo oczywiście lepiej by było gdyby nigdy nie musiały powstać... ale skoro to już się stało, to dobrze, że autorka jednak zdecydowała się opisać swoją historię. A dla mnie to jest po prostu książka, która zostaje gdzieś w człowieku, bez oceniania, zostaje groza tego co autorka musiała przeżyć i co musiała zrobić ale właśnie dlatego wolę czytać takie książki zamiast jakichś kiepskich powieści na przykład. cyt. "Bo to wszystko są tylko słowa. A ja nie jestem literatem i nie umiem znaleźć słów, które krzyczą. Z resztą to nie jest literatura. To jest relacja o tym, co było naprawdę." (czytana/słuchana: 28-29.06.2023) 5/5 [10/10]