Istotnego nie widać: Rzecz o „Małym Księciu”

Osobiście nie czytałam jeszcze ,,Alchemika", ale być może kiedyś po niego sięgnę. Na razie w moje ręce trafiła zupełnie inna książka, choć bardziej to jest rozmowa dwóch panów na temat całej powieści Paula Coelho. Niektóre odpowiedzi faktycznie dają do zastanowienia. Ogólnie książeczka jest dosyć krótka i szybko się czyta. 

Kiedyś ulubiona lektura starszego i młodszego pokolenia. Pamiętam jak z ojcem, który kończył przed wojną Gimnazjum Mechaniczne w Wilnie odpowiednik naszego Technikum i do matury nie musiał się uczyć łaciny, bawiliśmy się świetnie podczas czytania na wyrywki. Moja łacinniczka nauczyła mnie, że znajomość sentencji przydaje się w życiu a te powtarzane w języku oryginału są zrozumiałe na całym świecie. Co prawda było to dawno ale warto wierzyć, że i dziś ta wiedza może być użyteczna.

Autor prezentuje wybrane książki, które na przestrzeni wieków były objęte cenzurą. Nie jest to oczywiście antologia w pełni kompletna i zamknięta, z czego warto zdawać sobie sprawę. Cenzurę wymyślili starożytni Rzymianie i stosowali ją już w V w.p.n.e. W literaturze cenzura stosowana była od najdawniejszych czasów z różnych powodów – najczęściej politycznych, religijnych i obyczajowych. Twórcami takich zakazów były rządy poszczególnych krajów oraz kościoły, ale pojawiały także inicjatywy oddolne (mające zwykle na celu usunięcie jakiejś lektury ze szkół). Chęć kontrolowania ludzkich umysłów prowadziła często do absurdalnych sytuacji. Na przykład: "w Stanach Zjednoczonych w 1953 r. próbowano usunąć z listy lektur szkolnych "Robin Hooda", ponieważ uznano, że zabieranie bogatym i rozdawanie ubogim kojarzy się z "szerzeniem idei socjalistycznych"; w ZSRR zakazane zostały baśnie Andersena, gdyż "gloryfikowały książęta i księżniczki", co było przecież niezgodne z zasadami tamtejszego ustroju; z kolei w Chinach w 1911 r. zakazano rozpowszechniania "Alicji w krainie czarów" Lewisa Carrola, ponieważ zwierzęta nie powinny mówić ludzkim głosem." Skutki cenzurowania książek bywały jednak czasami tragiczne dla ich autorów. Na przykład w XVII w. William Prynne angielski autor sztuk teatralnych tak naraził się monarchii, że został skazany na grzywnę, więzienie i obcięcie uszu. Wyrok wykonano, ale autor był niepokorny i wkrótce ponownie skazano go na obcięcie uszu. W Polsce pierwszy znany przypadek zastosowania cenzury państwowej sięga czasów króla Zygmunta Starego, na rozkaz którego skonfiskowano pierwsze wydanie "Kroniki Polski" słynnego krakowskiego historyka i astrologa Macieja Miechowity. Co ciekawe, dzieła zakazywane w czasach swojego pierwszego wydania często stają się potem klasyką literatury, której wręcz nie wypada nie znać. To oraz fakt, że książki te, mimo represji czytano i kopiowano, pokazuje, że cenzura nie ma większego sensu. Na ogół informacja o zakazaniu danej publikacji staje się zachętą do sięgnięcia po taką lekturę. Autor tej antologii wykazał się erudycją i dobrą znajomością tematu. Z dużą dokładnością wskazuje przyczyny zakazywania poszczególnych książek w różnych epokach historycznych i w poszczególnych krajach. Interesującym zabiegiem było także zamieszczanie fragmentów tekstów omawianych dzieł literackich, jak również w przypadku dzieł z XX w. informacje o ich ekranizacjach.

Książka w trzydziestu jeden rozdziałach przybliża twórczość różnych poetów i pisarzy polskich. Od anonimowego tłumacza średniowiecznej "Legendy o świętym Aleksym" do Zbigniewa Herberta. Każdy rozdział omawia jedno lub kilka (jeśli to krótkie wiersze) dzieł wybranego twórcy. Pokazuje, co w tym utworze jest wyjątkowego, wyjaśnia znaczenie wiersza, analizuje przytaczane cytaty... Jeśli trzeba, to linijka po linijce. Dość dokładnie — te opisy zajmują ponad sześćset stron (B5). Ale są skuteczne. Jeśli nawet ja dałam się przekonać do poezji, to Autorzy muszą być geniuszami perswazji. Więcej zachwytów tutaj: https://finklaczyta.blogspot.com/2018/11/ciezkie-norwidy-poezja-wyjasniona.html

Rzadko spotykany przykład intelektualnej rzetelności. Antologia tekstów wybranych z zaskakującą swobodą a jednocześnie wiernością głównej idei tomu i całej serii wydawniczej. Pierwszy raz spotykam się na tyle bezpośrednio z popularyzatorskim dziełem pani Janion, ale gdybym miał wyrabiać sobie opinię o jej pracy na podstawie tej jednej tylko książki, którą zredagowała, to uznałbym, że tytułu profesorskiego nie dostała przypadkiem. Tak osoba redaktor, jak i cały zespół tłumaczy i literaturoznawców robią w tym tomie wszystko, co tylko możliwe, aby przybliżyć polskim czytelnikom pojęcie transgresji oraz przedstawić sylwetki dwudziestowiecznych intelektualistów, których myśl orbitowała wokół tego zagadnienia. W polszczyźnie samo słowo znajduje się raczej w stanie niełaski. Przypomina się, że w jednym z filmów Krzysztofa Zanussiego (z tych nowszych, niestety niezbyt dobrych i do bólu dewockich) bohaterka grana przez Agnieszkę Grochowską sylabizuje ten niebezpieczny wyraz z takim złośliwym demonizmem, jakby przemawiał przez nią sam demon. Podobne wypłukanie z treści i potraktowanie w charakterze politycznej amunicji ciągle staje się, na naszym podwórku, losem pojęć i idei, które kultura zachodu próbuje mniej lub gorzej przepracować (feminizm, gender, lgbt). Tymczasem monografia "Osoby" pokazuje, że warto pochylać się nad niektórymi punktami w historii idei, które były fundamentami dwudziestowiecznej literatury, filozofii i sztuki. Bo to porywająca przygoda. W tym tomie można znaleźć tłumaczenia tzw. literatury podmiotu, a także omówienia, artykuły, recenzje itp. Autorzy i pierwszoplanowi bohaterowie tych tekstów to przede wszystkim Jean-Paul Sartre'a, Susan Sontag, Michel Foucault, Pierre Klossowski, Georges Bataille, Antonin Artaud itd. ale w tle występuje taka mnogość postaci drugoplanowych, iż czytelnik ma wrażenie obcowania z leksykonem dwudziestowiecznej myśli. Prawdziwa uczta.

Mam z tą książką spory problem: z jednej strony, czyta się ją z wypiekami na twarzy i z pewnością postronnym czytelnikom odsłania rąbek warsztatu tłumacza, a adeptom daje wiele cennych wskazówek, z drugiej, bardziej obeznany z historią i tłumaczeniem literackiem czytelnik miewa wątpliwości, czy autorka czasem nie koloryzuje swoich "przejść"w czasie pracy nad tłumaczeniem "Europy". Bo czy możliwe, żeby profesor UJ i anglistka miała problem z określeniem "drôle de guerre", które powinno być chyba znane każdej wykształconej osobie, nie mówiąc o tym, że występuje nawet w angielsko-polskim (sic!) słowniku Stanisławskiego, o Kopalińskim i Słowniku wyrazów obcych nawet nie wspominając? Albo że biedziła się przez trzy tygodnie nad wyrażeniem "roman limes", gdy tłumaczyła rozdział o imperium rzymskim itd? Jeśli dać wiarę (a nie chce mi się wierzyć, by szacowna profesor UJ nie wiedziała tak podstawowych rzeczy),że były to autentyczne kłopoty, a nie wymyślone przez autorkę "przypowiastki edukacyjne", to stanowiłoby to potwierdzenie tezy, że książki historyczne powinni przekładać tłumacze z wykształceniem historycznym. Z drugiej jednak strony ta szczerość autorki i gotowość do opowiadania o swoich trudnościach jest w jakiś sposób sympatycznie bezpretensjonalna. Uwagę zwraca też liczba pomocników, którzy wspierali podczas tłumaczenia Tabakowską, zazwyczaj nawet przy tak obszernych książkach jak "Europa" cały ciężar poszukiwania terminologii, nazw i nazwisk spoczywa wyłącznie na tłumaczy, później ewentualnie włącza się redaktor/konsultant naukowy, ale w zasadzie nie należy na to liczyć.

Publikacja- o jakże wdzięcznym tytule - ,,Jaka jesteś, polszczyzno?" to istna rozprawa naukowa. Do poruszanych zagadnień należą m.in.: rozgryzanie etymologii miejscowości i imion, grzebanie w starej polszczyźnie i w jej początkach (cudne!). Śledzimy również, jak na przestrzeni wieków zmieniały się znaczenia wyrazów, z jakiego języka się biorą i jak brzmią w polskich narzeczach. Nie brak tu także nowych frazeologizmów. Ta lektura wymaga przede wszystkim cierpliwości i czasu. Trzeba wysilić szare komórki i wprzęgnąć się ze wszystkich sił w analizę. Wnioski: czy polecać Jana Miodka statystycznemu (podobno takiż nie istnieje:>) Polakowi? A dlaczegóż by nie?-zapytuję. Ja jestem gorącą zwolenniczką dbania o czystość i poprawność, więc myślę, że warto spróbować. Moim zdaniem, warto dowiedzieć się, co też jest podłożem chociażby niektórych wyrazów. Gwarantuję wielokrotne okrzyki zdumienia przejawiające się w formach: "to Ci dopiero!", "ależ heca", czy chociażby zwykłe "o" :). Kształćmy się moi drodzy! Recenzja ukazała się w 2011 r. na moim blogu: https://www.photoblog.pl/poczytelnia/93556039/44-45.html

Kiedyś bardzo lubiłam tę serię "500 zagadek z..." Przypadkiem w pensjonacie na Mazurach w biblioteczce wpadła mi w ręce ta zapomniana książeczka. Trzeba przyznać, że odpowiedzi na niektóre pytania sprawiają trudność mimo iż jako Polacy powinniśmy znać nasz ojczysty język. Sporo się dowiedziałam, wiele przypomniałam. To była bardzo pożyteczna lektura.

Znakomita książka amerykańskiego antropologa kultury. W popularnonaukowy sposób autor de-konstruuje powszechne mity świadczące o zacofaniu, duchowości, sacrum, misterium, tajemnicy, prymitywizmie. Dodatkowo w dużym stopniu pokazuje styk idei „duchowych” (religia, mitologia) z polityką. Niby nic nowego, ale ciekawie i przekonywająco oraz w oparciu o dyskusyjne i budzące emocje przykłady. Podtytuł zagadki kultury jest całkowicie trafny. Marvin Harris udowadnia, że kult świętych krów, wstręt lub afirmacja wieprzowiny w różnych kulturach czy ostentacyjna konsumpcja (u ludów pierwotnych potlacz) są logicznie wytłumaczalne. Co więcej, były uzasadnione w momencie ukształtowania się tych instytucji, w historii jaki nierzadko obecnie, ale tu już z innych przyczyn. Odrębna historia to racjonalizacja (aczkolwiek budząca oczywisty sprzeciw) polowań na czarownice w końcu średniowiecza i w pierwszej połowie okresu nowożytnego. Tym bardziej, że w środkowym okresie średniowiecza (ok. 1000 roku) kościół odżegnywał się od takich praktyk. Sprzeciw wynika a faktu, że inne było uzasadnienie oficjalne tworzenia histerii dotyczącej owych kobiet, a inne faktyczne, ujawnione przez autora. Ciekawa jest także interpretacja wydarzeń biblijnych i około-biblijnych w rozdziałach poświęconych prorokom i mesjanizmowi religijno - ... militarnemu. Daleki o oficjalnych wykładni kościelnych, marksistowskich i innych, motywowanych religijnie bądź światopoglądowo. Oczywiście są to konstatacje autora, z którymi inni mogą polemizować (tak jak on sam z Ruth Benedict). Tym niemniej nie sposób zapomnieć jego argumentów i wyjaśnień oraz przykładów. Szkoda tylko, że niewielkiej bibliografii nie uzupełniono o pozycje wydane po polsku lub chociażby przetłumaczone na nasz język. Tym niemniej książka do polecenia wszystkim zainteresowanym szeroko rozumianą kulturą, w tym społeczną i historią, a przede wszystkim antropologią kulturową.

"[...]; istotne, że pamięć o przeszłości i kontakt z dawną sztuką często pomagają w zrozumieniu tego, co się dzieje dziś." Jest to cytat wieńczący swego rodzaju krótki "podręcznik" po romantyzmie, szczególnie polskim oraz jego miejscu na tle Europy. Książka napisana bardzo ciekawie, przestępnym językiem, pozwoliła mi na kilka rzeczy: Pozwoliła poczuć się jakbym znów siedział w szkolnej ławce w liceum na lekcjach języka polskiego i lawirował w meandrach uczuć i uniesień czy to miłosnych czy patriotycznych które targały duszami Wieszczów narodowych. Nie jestem pewny czy ten argument przemówi do każdego, jednak dla mnie i przedmiot i epoka stanowiły jedne z bardziej ulubionych. - walor sentymentalny Pozwoliła na 'Nowe spojrzenie' na "dawną" wiedzę, jej odświeżenie i wzbogacenie o nowe informacje. Nie tylko z literatury, ale również z malarstwa czy historii. W trakcie czytania odkrywałem nowe szczegóły w poezji, dramatach które powstawały w tamtych czasach. - walor edukacyjny Pozwoliła na poznanie fragmentów utworów wcześniej mi nieznanych, a pochodzących właśnie z epoki romantyzmu. Stanowi to dodatkową motywację do sięgnięcia po nowe pozycje. - walor "czytelniczy" Serdecznie polecam - książka pozwala na nowo poczuć w sobie cień dawnych romantyków.