Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe

Moje drugie spotkanie z Dukajem. Jeszcze nie ostatnie :)

Wyżryn i Golem (1 i 4 opowiadanie) bardzo dobre, trzymają w napięciu. Bardzo plastyczne opisy.
2 i 3 opowiadanie wolałabym przeczytać jako esej.
Ogólnie wszystkie istotne dyskusje wydają się sztuczne i wymuszone. Teatralne przemowy.

Moje drugie spotkanie z Dukajem. Jeszcze nie ostatnie :)

Wyżryn i Golem (1 i 4 opowiadanie) bardzo dobre, trzymają w napięciu. Bardzo plastyczne opisy.
2 i 3 opowiadanie wolałabym przeczytać jako esej.
Ogólnie wszystkie istotne dyskusje wydają się sztuczne i wymuszone. Teatralne przemowy.

Dawno jakas ksiazka tak bardzo mnie nie przejela i wciagnela

Dawno jakas ksiazka tak bardzo mnie nie przejela i wciagnela

Xavras świetny, obowiązkowa pozycja, reszta pomysłowa.

Xavras świetny, obowiązkowa pozycja, reszta pomysłowa.

Jest dla mnie niesamowitym przeżyciem skończyć książkę Jacka Dukaja i nie czuć się, jak totalny kretyn, tylko jak kretyn delikatny.

Jest dla mnie niesamowitym przeżyciem skończyć książkę Jacka Dukaja i nie czuć się, jak totalny kretyn, tylko jak kretyn delikatny.

Dobre, jak zwykle Jacek Dukaj.
Jednak wolę jego późniejsze powieści.

Dobre, jak zwykle Jacek Dukaj.
Jednak wolę jego późniejsze powieści.

Przepraszam, że się powtarzam, ale zaczynając ten tekst po raz kolejny, muszę zaznaczyć, że Jacek Dukaj to jeden z moich ulubionych pisarzy. Twórców o takiej wyobraźni i takim warsztacie jest zaledwie garstka – więc fakt, że od ładnych paru lat pan Jacek milczy, trochę mnie smuci. Udało mi się jednak na moim czytniku namierzyć książkę tegoż autora, której jeszcze nie czytałem, czyli „Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe”. Zaprawdę powiadam wam: warto od czasu do czasu zrobić przegląd niezrealizowanych planów czytelniczych!
Tom, o którym mowa, trudno traktować jako zbiór opowiadań, bo tekst, któremu zawdzięcza tytuł, zajmuje dobre 60% objętości. „Xavras Wyżryn” to utwór jak na Dukaja bardzo przystępny – choć nie pozbawiony wielopiętrowych rozważań na złożone, filozoficzne tematy. Mamy tu do czynienia z historią alternatywną, w której II RP skończyła się w zasadzie zaraz po tym, jak się zaczęła. Tuż po Wielkiej Wojnie (ktora dla nas jest I wojną światową) nastąpiła Wojna Bolszewicka, podczas której na obecny teren Polski spadło tyle bomb atomowych, że właściwie nie było czego zbierać, a samo państwo włączone zostało do Związku Radzieckiego. Akcja utworu rozgrywa się w latach 90. – ale takich, w których od ośmiu lat rozgrywa się… II wojna światowa. Europa, w tym dawny teren Polski, stanowi główny teatr działań.
Pośród wojennej zawieruchy pojawia się człowiek, który usiłuje po raz kolejny wywalczyć dla Rzeczpospolitej niepodległość. Sprawa wydaje się beznadziejna; tymczasem Xavras Wyżryn (bo o nim mowa) zaczyna odnosić zwycięstwo za zwycięstwem, stopniowo budując nie tylko siłę militarną, ale również wizerunek. Jest w tym na tyle skuteczny, że powstaje o nim hollywoodzki blockbuster, a telewizja ze Stanów Zjednoczonych podpisuje z nim kontrakt, w ramach którego Wyżryn otrzymuje ogromne pieniądze. Każdy jego krok śledzi osobnik będący zarówno dziennikarzem, jak i operatorem kamery. Funkcję tę pełni Ian Smith, który jest oczami czytelnika w świecie Xavrasa Wyżryna.
Jak to się dzieje, że Xavras Wyżryn zawsze wygrywa? Czy koniec końców uda się odzyskać niepodległość? Na te pytania niestety nie mogę odpowiedzieć bez spoilerów; ale mogę zdradzić, że odpowiedzi da się w tym tekście znaleźć.
„Xavras Wyżryn” to jedna z wczesnych mikropowieści Dukaja, która na rynek trafiła w latach 90. Autor dopiero się rozpędzał – jego pomysły miały już imponujący rozmach, ale nie mieliśmy jeszcze do czynienia z takim ich zagęszczeniem, jak choćby w „Czarnych oceanach” czy „Innych pieśniach”. Z jednej strony szkoda, bo umiejętność zagęszczania fabuły jest jednym z największych atutów tego pisarza; a z drugiej – osoby, które odbiły się od intensywności jego tekstów, tutaj powinny spokojnie się odnaleźć.
Spośród krótszych tekstów zebranych w tym tomie na osobny wątek zasługuje „Przyjaciel prawdy. Dialog idei.” Stanowi on zapis rozmowy będących w związku Żani i Teodora na temat kwestii takich, jak antysemityzm czy teorie spiskowe. Dukaj demonstruje tu mistrzostwo w argumentowaniu, jednocześnie nie decydując się na zajęcie stanowiska – zarówno Teodor jak i Żania wysuwają trafne (choć często przeciwstawne) spostrzeżenia, prezentując różne postawy wobec świata i różne wrażliwości, przy czym pozostają w zasadzie równie przekonujący.
„Przyjaciel prawdy…” powstał w latach 2003-2004, kiedy jeszcze mało kto słyszał o foliarzach, antyszczepionkowcach, turbosłowianach czy płaskoziemcach. Społeczności te albo jeszcze się wówczas nie narodziły, albo były głęboko niszowe – i nikomu się nie śniło, że będą kiedyś stanowiły istotną siłę polityczną. Świat przez te dwie dekady dostarczył nam dość materiału, żeby zweryfikować trafność dukajowej analizy. Prawdę mówiąc – mam wrażenie, że pan Jacek rozumiał wtedy o wiele więcej, niż większość ludzi (w tym osób publicznych, także tych znajdujących się u władzy) rozumie dzisiaj.
„Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe” to rzecz wybitna na tle literatury fantastycznej w ogóle; ale mamy tu do czynienia z autorem, który dzieł wybitnych wyprodukował całą masę. Są w jego dorobku książki lepsze od tej, są też gorsze, ale jeśli już połknęliśmy dukajowego bakcyla – to nie da się odpuścić. Teraz już to wiem.

Tekst ukazał się pierwotnie w „Informatorze” – piśmie Gdańskiego Klubu Fantastyki, nr 411 z czerwca 2025. Zarówno najnowszy numer „Informatora”, jak i numery archiwalne, można przeczytać i pobrać w formacie .pdf pod następującym adresem:

https://gkf.org.pl/informator-gkf/

Przepraszam, że się powtarzam, ale zaczynając ten tekst po raz kolejny, muszę zaznaczyć, że Jacek Dukaj to jeden z moich ulubionych pisarzy. Twórców o takiej wyobraźni i takim warsztacie jest zaledwie garstka – więc fakt, że od ładnych paru lat pan Jacek milczy, trochę mnie smuci. Udało mi się jednak na moim czytniku namierzyć książkę tegoż autora, której jeszcze nie...

„Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe” to jeden z najgłośniejszych i najbardziej kontrowersyjnych zbiorów opowiadań Jacka Dukaja – autora znanego z bezkompromisowego podejścia do literatury science fiction i filozoficznej głębi. W tej książce Dukaj sięga po tematy trudne, wielowarstwowe, często niewygodne – narodowość, patriotyzm, tożsamość, przemoc, mit bohaterstwa. To literatura, która wykracza daleko poza ramy klasycznej fantastyki, dotykając kwestii politycznych, historycznych i religijnych z odwagą godną nielicznych.

Tytułowy „Xavras Wyżryn” to opowieść najbardziej znana z tego zbioru – historia alternatywna, w której Polska nigdy nie wyzwoliła się spod wpływów sowieckich, a Xavras to przywódca partyzantki narodowo-wyzwoleńczej planujący atomowy zamach na Moskwę. Ta postać – jednocześnie fanatyk i bojownik o wolność – staje się soczewką, przez którą Dukaj analizuje mechanizmy mitologizacji bohaterów narodowych, demaskując cienką granicę między walką o ojczyznę a terroryzmem. Zadaje niewygodne pytania: gdzie kończy się heroizm, a zaczyna obłęd? Kiedy ofiara staje się oprawcą?

Zbiór składa się z kilku innych równie intrygujących tekstów, takich jak „Spisek koronacyjny” czy „Ruch generała Windyki”, które ukazują alternatywne wizje historii Polski, przefiltrowane przez szaloną wyobraźnię autora i jego filozoficzne zainteresowania. Dukaj nie tyle pisze opowiadania, co konstruuje całe światy – z własną logiką, językiem, ideologią. Jego proza jest gęsta, naszpikowana odniesieniami, zarówno historycznymi, jak i kulturowymi, a jednocześnie szalenie sugestywna i działająca na wyobraźnię.

Nie bez powodu krytycy porównują Dukaja do ostatniego epigona polskiego romantyzmu – jego twórczość, choć nowoczesna i często futurystyczna, stale odwołuje się do spuścizny Mickiewicza, Słowackiego, Norwida. Jednocześnie autor wyraźnie tę tradycję podważa, a wręcz – jak pisze Wojciech Orliński – depcze mit Konrada, pokazując, do czego może prowadzić ślepa wiara w narodową misję.

„Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe” to lektura wymagająca, momentami szokująca, ale niezwykle istotna. Zmusza do refleksji nad tym, jak kształtujemy swoją tożsamość narodową, jakie mity nas budują – i jakie mogą nas zniszczyć. Dukaj nie daje łatwych odpowiedzi. Wręcz przeciwnie – stawia pytania, które drążą w czytelniku długo po zakończeniu lektury.

Dla tych, którzy szukają ambitnej literatury, przekraczającej gatunki i dotykającej sedna współczesnych lęków, „Xavras Wyżryn” to pozycja obowiązkowa. To książka, która budzi emocje, prowokuje i nie pozwala pozostać obojętnym. W świecie pełnym uproszczeń i powierzchowności, Dukaj przypomina, że literatura może – i powinna – być intelektualnym wyzwaniem.

„Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe” to jeden z najgłośniejszych i najbardziej kontrowersyjnych zbiorów opowiadań Jacka Dukaja – autora znanego z bezkompromisowego podejścia do literatury science fiction i filozoficznej głębi. W tej książce Dukaj sięga po tematy trudne, wielowarstwowe, często niewygodne – narodowość, patriotyzm, tożsamość, przemoc, mit bohaterstwa. To...

Dukaj zawsze coś ciekawego wymyśli, nawet w wałkowanej od pokoleń wizji historii świata, w której Polski znowu nie ma. Są walki partyzantów na naszych ziemiach, jedni żyją z dnia na dzień, drudzy kreślą dalekosiężne plany na wskutek których pod Moskwą wyrasta grzyb atomowy - brzmi bombowo.
Jak można zwrócić uwagę na od zawsze palący Polaków problem - własną niepodległość? Jest na to pewien sposób, tutaj znowu Dukaj zadziwia nieszablonowym rozwiązaniem i antycypacją przyszłości. Dodatkowo kilka pomniejszych opowiadań, które są ciekawymi eksperymentami myślowymi. Całość jest super!

Dukaj zawsze coś ciekawego wymyśli, nawet w wałkowanej od pokoleń wizji historii świata, w której Polski znowu nie ma. Są walki partyzantów na naszych ziemiach, jedni żyją z dnia na dzień, drudzy kreślą dalekosiężne plany na wskutek których pod Moskwą wyrasta grzyb atomowy - brzmi bombowo.
Jak można zwrócić uwagę na od zawsze palący Polaków problem - własną niepodległość?...

Dukaj jak zawsze o 5 kroków przed wszystkimi. Nieskończona erudycja, pomysłowość i głębia przemyśleń, którą my, maluczcy, możemy tylko podziwiać.

Dukaj jak zawsze o 5 kroków przed wszystkimi. Nieskończona erudycja, pomysłowość i głębia przemyśleń, którą my, maluczcy, możemy tylko podziwiać.

Xavras 8/10
Reszta słabiej.

Zacznijmy od Xavrasa - bardzo ciekawy pomysł na alternatywną historię, w której w 1920 roku Rosjanie jednak ponownie zdobyli Polskę. W opowiadaniu śledzimy amerykańskiego dziennikarza, który podąża za żywą legendą, Xavrasem Wyżrynem, bojownikiem o wolność Polski. Jest nim zafascynowany, choć widząc jego akcje na żywo, zaczyna go nienawidzić - a przynajmniej tak sobie powtarza. Tymczasem Wyżryn planuje wysadzić Moskwę przy pomocy bomby atomowej...

Świetne, przyjemnie się czytało.
---

Z pozostałych opowieści:
- Sprawa Rudryka jest bardzo ciekawym rozważaniem
- Przyjaciel prawdy - jest zagmatwany i w sumie nie polubiłam w nim żadnej postaci (nie sądzę, żebym autor chciał, żebyśmy kogoś tu lubili - podobnie jak w Sprawie Rudryka, jest to debata na temat jakiegoś pomysłu)
- Gotyk - tutaj ciekawie, znów alternatywna historia -zamach na Cara. To opowiadanie najbardziej mi się podobało (poza Xavrasem oczywiście).

Xavras 8/10
Reszta słabiej.

Zacznijmy od Xavrasa - bardzo ciekawy pomysł na alternatywną historię, w której w 1920 roku Rosjanie jednak ponownie zdobyli Polskę. W opowiadaniu śledzimy amerykańskiego dziennikarza, który podąża za żywą legendą, Xavrasem Wyżrynem, bojownikiem o wolność Polski. Jest nim zafascynowany, choć widząc jego akcje na żywo, zaczyna go nienawidzić - a...