Trudne życie

Waldorff trafnie portretuje swoją epokę. "Już po drugiej wojnie matka, zmuszona żyć bardzo skromnie, poszła ze swojego sublokatorskiego pokoju do sklepu kolonialnego, prowadzonego jeszcze przez kupca Rotnickiego, chcąc nabyć kilka plasterków szynki. Sam właściciel spytał ją, dokąd każe szynkę odesłać. – Drogi panie! Przecież ja jestem teraz biedna i tę paczuszkę sama sobie zaniosę. Świat się zmienił. – Ale w naszej firmie, szanowna pani, wszystko zostało po dawnemu! Niedługo to wprawdzie trwało. Do czasu, gdy we władaniu poczuli się mocni nowi politycy, którzy dla dobra ludu zdecydowani byli zastany ład społeczny wywrócić do góry nogami.

Tytuł intryguje. Można go dwojako odczytać 31 dni maja lub 31 dni Maja Komorowska. Znając już treść, myślę, że obydwa podejścia są zasadne. Znajdziemy tu bowiem zapiski dotyczące 31 dni maja, których Autorką jest Pani Maja Komorowska. Forma zapisków jest nieco zaskakująca, zwięzła, by nie rzec zbyt skrótowa. Jednak nie razi. Pokazuje ówczesną codzienność Autorki.

Trudno ocenia się czyjeś zapiski , dzienniki, wspomnienia. To zapis codzienności, która składała się na życie konkretnego człowieka, w tym przypadku Marii Górskiej z Łubieńskich. Dziennik obejmuje lata 1896-1906 , Maria matka ośmiorga dzieci z poświęceniem oddała się sprawom rodziny, ale nie tylko. Była działaczką społeczną, katolicką, ziemianką, na barki której po śmierci męża spadło prowadzenie majątku Wola Pękoszewska. Notatki Marii Górskiej są nieocenionym źródłem informacji o wydarzeniach historycznych przełomu wieków XIX i XX. Zabory, rewolucja 1905 roku , zawirowania związane z Kościołem i wiarą, to wszystko Maria widziała naocznie, przeżyła i utrwaliła dla potomnych na kartach tego dziennika. ,, Gdybym mniej kochała '' to także opowieści o życiu ziemiaństwa ,ich codziennych problemach , rozrywkach, zainteresowaniach, obyczajowości itp. Bardzo interesujące były zapiski dotyczące malarzy zaprzyjaźnionych z Górskimi : Chełmońskiego i Wyczółkowskiego, oraz wybitnego pisarza tamtej epoki Henryka Sienkiewicza. Jedyną rzeczą, która mi przeszkadzała w tej książce była nieznajomość niektórych osób opisanych w dzienniku . Nie jest to jednak wina książki, tylko moja, ponieważ nie zaczęłam czytać dzienników chronologicznie. Raczej nie każdego interesują dzienniki, ale warto je przeczytać, polecam.

Kopciuszek dwudziestolecia międzywojennego. Chyba właśnie to sformułowanie wybrałabym, gdybym jednym krótkim zdaniem miała wypowiedzieć się o Hance Ordonównie, a właściwie o Marii Annie Tyszkiewicz z domu Pietruszyńskiej. Urodzona w 1902 roku w rodzinie kolejarza zdołała wypracować sobie status międzynarodowej gwiazdy. A poprzez małżeństwo z hrabią Michałem Tyszkiewiczem w hierarchii społecznej awansowała jeszcze wyżej. Jak ta skromna dziewczyna trafiła na scenę najsłynniejszego teatrzyku przedwojennej Warszawy Qui Pro Quo? Zdawać by się mogło, że los zawsze jej sprzyjał. Najpierw wybór szkoły. Rodzice posłali Hankę do Szkoły Baletowej przy Teatrze Wielkim w Warszawie z czysto prozaicznych powodów. Szkoła zapewniała swoim uczniom bezpłatne śniadania i obiady, co było niezwykle istotne dla małej Hanki, bo w domu nie zawsze był obiad. Później przychodzi czas na debiut w teatrzyku Sfinks. I wtedy również może mówić o sprzyjającym losie, ponieważ w Sfinksie poznaje Karola Hanusza, który pomaga jej w początkach kariery. To właśnie on wymyśla dla niej pseudonim artystyczny, pod którym przejdzie do historii. Ale nie tylko ślepy los kształtuje losy młodej Hanki. Gdyby nie jej determinacja i odwaga nie osiągnęłaby swojego sukcesu. Gdy widzi, że w Warszawie trudno będzie jej się przebić wyrusza na prowincję. Po powrocie do stolicy pomocną dłoń wyciąga do niej ponownie Hanusz. Później Ordonka będzie miała innego protektora, a przede wszystkim wspaniałego nauczyciela, który wydobędzie z niej ukryty dotąd talent. Dopiero wtedy, gdy trafiła pod skrzydła niezwykłego Fryderyka Jarossego zrozumiała jak amatorsko do tej pory działała. Nie zmarnowała swojej szansy i przy nim bardzo mocno rozwinęła swoje sceniczne umiejętności. Dowodem tego może być choćby kontrakt z Qui Pro Quo, z którym związane były takie gwiazdy jak Mira Zimińska, Zula Pogorzelska, Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza, Mieczysław Fogg czy Tadeusz Olsza. Teksy dla Qui Pro Quo pisał nie byle kto, a Julian Tuwim i Marian Hemar. Hanka już jest gwiazdą, którą zapraszają sceny nie tylko warszawskie, ale także paryskie, berlińskie i wiedeńskie. To życie jak w bajce przerywa wojna. We wrześniu 1939 roku dotychczasowy świat runął. Tadeusz Wittlin tę biografię napisał nieszablonowo, bo nie zachowując chronologii, co absolutnie nie utrudnia czytelnikowi odbioru. Zaczął od pierwszych dni września 1939 roku, gdy cała Warszawa stanęła do obrony. Kolejne jakże smutne spotkanie Tadeusza i Hanki w opuszczonym barze Hotelu Europejskiego, w którym nie tak dawno przecież tętniło życie warszawskiej artystycznej cyganerii. Teraz siedzą przy czarnej kawie i żegnają się. I Tadeusz, i Hanka chcą opuścić Warszawę. Ordonka, po pobycie w więzieniu na Pawiaku, z którego wyciągnął ją mąż, planuje wyjechać do Wilna. Tym samym zyskała kilka miesięcy względnie spokojnego życia. Do czasu aneksji Litwy do ZSRR. Aresztowana przez NKWD została zesłana do łagru w Uzbekistanie. I tego łagru pewnie by nie przeżyła, gdyby nie zbawienny dla tylu zesłanych Polaków układ Sikorski-Majski. Hanka również skorzystała z amnestii i wyruszyła do punktów zbornych Armii gen. Andersa. Do Polski już nigdy nie wróciła. Zmarła pięć lat po wojnie w Bejrucie. Przedtem jeszcze raz miała okazję spotkać się z Tadeuszem Wittlinem, którego poprosiła o napisanie biografii. Gdy ten wyciągnął notatnik, z ust Hanki popłynęła opowieść … Całość na: https://monikaolgaczyta.blogspot.com/

Książka napisana w formie pamiętnikarskiej. Tytułowym Robinsonem był autor – Kazimierz Brandys. Opisał fragmenty własnego życia. Wspominał o swoim pochodzeniu żydowskim. Mówił o tym jak postrzelił się w 1995 roku. Przedstawiał świat widziany oczami pacjenta, który wielokrotnie odwiedzał szpital. W czasie tych wizyt zbierało mu się na wspomnienia i miewał przy tym halucynacje (wynikające z przyjmowania pewnych leków). Bardzo inteligentny erudyta i purysta językowy. "Przygody Robinsona" były ostatnią książką tego pisarza.

Po lekturze tychże Dzienników jestem rozczarowany. Mam wrażenie że Nałkowska opisuje tylko to co ją bezpośrednio dotyczy, jakie ciężkie życie wiodła, ciągła "walka" o dochód, żeby zarobić na chleb, na koks, na papierosy do handlu... A to przecież czas wojny!!! Rozpoczyna się bardzo interesująco, opisana kampania wrześniowa z jej perspektywy to świetna relacja z tamtych dni, oddaje w całości tragizm, złamane nadzieje i tragedię narodu. Następnie "akcja" przenosi się do Warszawy i tu już jest nicość. Autorka widzi swój czubek nosa, wszystko co dalej nie zasługuje na uwagę. A to jest Warszawa czasu wojny- brak poruszenia tak ważnych kwestii, jak chociażby utworzenie Getta jesienią 1940. Żydów nie widać w życiu codziennym. Niemcy, okupant, też niemalże występują. Jest tylko narzekanie jak ciężko żyć! Zmienia się dopiero w sierpniu 1944 wraz z wybuchem Powstania Warszawskiego. Ta część Dzienników jest niesamowita. Za wrzesień 39 i od sierpnia 44 ocena 10 ale środek marne 3.

Tom wspomnień, w których mniej ważne są przypadki z życia autora, za to wiele tam o wydarzeniach historycznych ważnych dla dziejów naszego kraju, i w widoczny sposób ważnych dla autora. Wspomnień napisano i wydano drukiem tony, dlaczego ta książka miałaby być wyjątkowa? A dlatego, że poza podziwu godną wiedzą autora i jego talentem do prowadzenia "akcji" wartko i ciekawie, znajdujemy w tej prozie wspaniały, bez wątpienia doskonały język literacki. Brandys pisze tak dźwięcznie, tak soczyście, poprawnie, ale ani na jotę nie nudno, tak wirtuozersko, że to przeżycie samo w sobie, jak koncert wielkiej muzyki grany przez wielkich artystów. Ma się wrażenie, że Brandys umiałby opisać kopanie kartofli w deszczowy dzień tak, żeby czytelnika wprawić w zachwyt. Wielu jest świetnych pisarzy, ale takie mistrzostwo osiągają nieliczni.

Książka opowiada o życiu Paderewskiego wyłącznie pod kątem jego kariery muzycznej. Inne kwestie jak polityka, kobiety, życie prywatne, choroba syna zostają ledwo poruszone albo wręcz wcale. Jednak o dziwo nie jest to wadą lecz zaletą książki. Bardzo ciekawie i przyjemnie było mi towarzyszyc Paderewskiemu po stopniowym acz konsekwentnym wspinaniu się po szczeblach kariery. Swoją drogą zadziwiające jak wiele ludzi, w tym szanowanym nauczycieli, powtarzało mu, że nie ma talentu i żadnego pianisty albo wręcz muzyka z niego nie będzie. Na nasze szczęście ludzie tacy jak Paderewski dążący do spełniania marzeń nie słuchają takich przepowiedni :) Książka pozostawia spory niedosyt. Chciałoby się usłyszeć te wszystkie historie pozostawione na 'inną okazję'.

Uwielbiam Tadeusza Łomnickiego. Tylko dlatego kupiłam książkę. Zaczęłam czytać i po chwili odłożyłam na półkę z gniewem - jak można pisać w ten sposób o ŁOMNICKIM. Gdy nazajutrz wzięłam książkę ponownie, nic nie mogło mnie od niej oderwać. ŁOMNICKI cudowny, dobry, straszny, groźny, nieszczęśliwy, egocentryk. Fascynujący człowiek o wielu twarzach,fascynujący świat brutalny, narcystyczny,a jednak piękny. Autorka ma fantastyczny styl pisania, który nie pozostawia obojętnym.

Jeśli chcesz ujrzeć świat dwudziestolecia międzywojennego, osobę Marszałka Piłsudskiego jako zwyczajnego człowieka oczami jego niezwykłego sekretarza - poetki Kazimiery Iłłakowiczówny - ta książka jest dla Ciebie, czytelniku. Autorka chce przekazać to, co wie o Piłsudskim, "co było ważne, a co błahe", swoje wspomnienia. Pisze ona niezwykle ciepło, daje opis swoich wrażeń i przeżyć, uczuć, zwykłego życia, kroków przy osobie Marszałka, codziennej pracy. Ciekawe jest czytanie książki, która wiąże się z rzeczywistymi faktami, z tym, co pisało się o Marszałku za jego życia i tuż po jego śmierci, przedstawia czasy z punktu widzenia niezwykle wrażliwej postaci - poetki - Iłłakowiczówny. Dlatego myślę, że nie zawiedzie się ten, kto zechce przeczytać "Ścieżkę..."; przeżyje tak, jak ja, przyjemne chwile z lekturą.

Jak zasiadałam do lektury kolejnego tomu wspomnień Zofii Kucówny to znowu pomyślałam sobie: „Ot, książka na relaks. Trochę anegdot, trochę wspomnień, trochę prywaty. Będzie fajna rozrywka. Lekka i przyjemna”. Nie, nie, nie. Tak łatwo nie było. Każde słowo ma tu swoją wagę. Każda opinia jest poprzedzona licznymi rozważaniami. Dużo bardziej świadoma to książka. Nie skupiająca się na bzdurach, ale na sprawach dla autorki najistotniejszych, co nie znaczy że nie ma tu ociupinki chaosu i skakania z tematu na temat. Więcej tu pogodzenia ze światem, samoświadomości, wycofania, przy jednoczesnym zagłębianiu się w samą siebie. Więcej też powrotów do przeszłości, kontrowersyjnych momentów i postaci z naszej historii, polityki, kultury. Arbitralna to proza, trzymająca za gębę, a jednocześnie krucha i pełna liryzmu. Jak sama Kucówna.

Bardzo lekka i przyjemna książka autorstwa Jerzego Kisielewskiego poświęcona jego ojcu, słynnemu Stefanowi Kisielewskiemu, zaskakuje ciepłem i humorem. Kisiel był znanym felietonistą i komentatorem życia w okresie PRL, a jego dystans, inteligencja i cięty dowcip pozwalały trafnie i z wdziękiem opisywać trudną, siermiężną rzeczywistość tamtych czasów. Najwięcej miejsca w książce zajmują historie związane z ich domem rodzinnym – autor świetnie pokazuje relacje ojca i matki, napięcia codziennego życia, a przede wszystkim rolę Stefana Kisielewskiego w wychowaniu dzieci. Szczególnie podobało mi się podkreślanie przez syna poglądów ojca na temat wychowania: dzieci nie muszą być grzeczne, lecz powinny mieć własne zdanie, potrafić je wyrażać, poznawać siebie i świat, uczyć się na błędach. To podejście jest mi bardzo bliskie – i choć nie zawsze spotyka się z aprobatą dalszej rodziny, uważam je za program niezwykle wartościowy. Książka stanowi świetny portret epoki PRL, ale przede wszystkim pokazuje życie kulturalne i towarzyskie Krakowa, Warszawy, gór i morza. Fascynujące są wspomnienia młodego chłopaka, który miał okazję obserwować wielkich intelektualistów tamtych czasów – zachował wiele portretów i anegdot, które przetrwały do dziś. Jest to opowieść o pewnej inteligenckiej rodzinie, dla której prawda, szczerość i szacunek były o wiele ważniejsze niż doczesne splendory, tytuły i gratyfikacje pieniężne.

"Raz już spróbowałem napisać książkę. Nosiła tytuł "Psy, hondy i drabina". Kiedy ją tworzyłem, codziennie wypełniałem dwadzieścia stron maczkiem. „Świetne – mówiła Kucówna – pisz dalej!”. I tak pisałem przez całe sześć tygodni, po czym, dochodząc do finału, dostałem … zawału. Ciśnienie 240 na 140, dreszcze, raptem 80 na 50, szczękanie zębami, i znów, 240, dreszcze, znikąd pomocy! Kucówna akurat w Warszawie, ja na zabitej dechami wsi, w Hucie Jeżewskiej. Jedyny telefon, który działał od przypadku do przypadku, u wójta, sześć kilometrów od naszego domu! Był wprawdzie ze mną teść, ale poważnie chory na serce – bałem się, że gdy mu powiem, sam dostanie zawału i umrze! Pomyślałem: „Cholera, czyżby los sobie ze mnie zadrwił? Czy muszę tak głupio umrzeć, po tym jak wyrzucono mnie z teatru i napisałem książkę?! Ale kicz, niech to szlag jasny trafi!”. Było to w osiemdziesiątym trzecim roku, w sierpniu. Ten atak trwał trzy godziny. Pozostała mi po nim skaza na sercu. A książka? Przestała mnie interesować, gdy ją napisałem”. * * * Ta książka to, jak zawsze w przypadku gawęd Hanuszkiewicza, wciągający, zabawny i erudycyjny zbiór okołoteatralnych wspomnień, anegdotek i opowieści wszelakich. Czyta się to świetnie, ale słucha się tego wybitnie. Zwłaszcza, kiedy "podającym" jest sam Big Han.

Z jednej strony dobrze, że taka książka powstała, z drugiej mam wrażenie pójścia na łatwiznę. Nie jest to „saga”, lecz zbiór tekstów wcześniej opublikowanych, brak mu więc jednorodności i myśli przewodniej. Tu przeczytamy wspomnienia i impresje, tam wypiski z „Alfabetu Wspomnień”, ówdzie wywiad. Niektóre treści siłą rzeczy powtarzają się, zdarzają się również błędy rzeczowe. Najciekawszy był chyba dla mnie wywiad z biologiem Piotrem Słonimskim.

Trudno nie polubić „Alfabetu wspomnień”, w którym autor robi subiektywny przegląd swoich bliższych i dalszych znajomych, uwzględniając też paru takich, których osobiście nie spotkał lecz wspomnienia są warci, na przykład w anegdocie. Anegdot zresztą - jak to u Słonimskiego - jest sporo, a bardzo osobiste podejście do przywoływanych osób i zjawisk, od laurek poprzez wątpliwości aż po potępianie w czambuł, stanowią o atrakcyjności książki. Czy mam jakieś zastrzeżenia - owszem, pominięcia, choćby wynikające z przyjętej przez autora zasady, że nie będzie pisał o nadal, czyli w roku 1975, żyjących ludziach. Czyli na przykład o Jarosławie Iwaszkiewiczu, Irenie Krzywickiej i kilku innych, także z młodszych pokoleń, których aktywność na pewno śledził i wiele ciekawego miałby do powiedzenia. Natomiast fakt, że osobnego hasła nie ma w „Alfabecie” Maria Morska* po prostu mnie wkurzył, zwłaszcza że wzmianki o niej są, a jej zdjęcie otwiera sekcję Pikadorczycy i Skamandryci. Nie chodzi jedynie o ich wieloletnią miłość, o której wiedzieli wszyscy im współcześni - choć niektórzy utrzymywali, że była platoniczna - ale o jej rolę aktorki, feministki i środowiskowej Muzy. Chętnie poczytałabym też o zdolnej plastyczce, Janinie Konarskiej, ale prawdę mówiąc na obecność żony Słonimskiego w jego „Alfabecie” za bardzo nie liczyłam. Hasła są bardzo różnej długości. Do tych najkrótszych należy Beck Józef. Słonimski przyznaje, że się z nim przyjaźnił, pisze: „… zerwaliśmy przyjaźń po sprawie brzeskiej. Po sprawie Zaolzia napisałem w Kronice ‚Mądry Polak po S k o d z i e’. Gdy Beck miał swoje słynne przemówienie w maju 1939r., uściskałem się z nim serdecznie. Nie piszę historii. Sprawy to dawne, zawiłe, bolesne. Nie mnie sądzić o nim jako o polityku.” Jest to, moim zdaniem, przykład tego, co wówczas o Becku można było napisać, dotykając choć nie interpretując zawirowań epoki. Z kolei inne króciutkie hasło, „Czeszer Mec. Pierwszy Polak pochodzenia mojżeszowego, który dostał literacką nagrodę Nobla: ożenił się z wdową po Reymoncie” ma enigmatyczno-sarkastyczny posmak. Jest wyrazem uszczypliwości pod adresem nagrody dla Reymonta (a nie dla Żeromskiego, któremu zdaniem środowisk literackich Nobel dużo bardziej się należał). Ale wobec zamordowanego w getcie żydowskiego prawnika, Czeszera, taki wpis specjalnie elegancki nie jest. Zwłaszcza że zanim trafił do getta, zapobiegawcza żona zdążyła się już z nim, swoim trzecim małżonkiem, rozwieść. W każdym razie Mecenas Czeszer literatem nie był. Za to z dużą estymą pisze Słonimski w „Alfabecie” o Itziku Mangerze, poznanym w Londynie, jak go nazywa „najwybitniejszym liryku piszącym w języku jidysz”. Pięknie opisuje jak się porozumiewali - on nie znał żydowskiego, Manger polskiego, choć kiedyś obaj mieszkali w tym samym mieście, Warszawie, jak tłumaczył jego lirykę, jak go ekspediował do Polski na uroczystość odsłonięcia pomnika bohaterów getta. Manger należał „do nie istniejących już plemion małomiasteczkowych Żydów Europy wschodniej”. Trochę o nim myślałem - wyznaje Słonimski - gdy w Elegii miasteczek żydowskich (1947 rok) pisałem: „Już nie ma tych miasteczek, gdzie szewc był poetą, zegarmistrz filozofem, fryzjer trubadurem”. Sam Słonimski duszy sentymentalnego liryka chyba nie miał. Był przede wszystkim, jak trafnie go nazwała autorka jego doskonałej biografii, heretykiem na ambonie.** Lubił pouczać, wyzłośliwiać się, dogryzać, wykłócać się o swoje … Nawet jeśli kogoś darzył głęboką sympatią, starał się nadmiernie nie rozczulać. Czy kogoś w „Alfabecie” skrzywdził? No cóż, pisząc na przykład o Ferdynandzie Goetlu nie szczędzi słów obrzydzenia przytaczając jego faszystowskie pogróżki, kierowane bezpośrednio do niego. Ale choć o kolaborację z hitlerowcami go wprost nie oskarża, także go z tego zarzutu nie oczyszcza, jak robi to na przykład hasło w Wikipedii. Ograniczyłam się do paru, nietypowych moim zdaniem, przykładów, bo „Alfabet” każdy musi sam smakować, najlepiej wielokrotnie, po pewnym czasie - już niekoniecznie ciągiem, lecz wedle zapotrzebowania, na wyrywki. Na koniec jeszcze dwa cytaty z dość obszernego hasła Powrót. Dlaczego po jedenastu latach emigracji, pod koniec pobytu piastując prestiżowe i intratne funkcje w UNESCO i w londyńskim Polskim Instytucie, podjął Antoni Słonimski decyzję o przeprowadzce do zrujnowanej i nie całkiem niepodległej ojczyzny? Jest to interesująca, wieloaspektowa opowieść. Wybrałam z niej argumenty dla mnie bardzo przekonujące: „Obracałem się w Londynie w środowisku ludzi wybitnych i atrakcyjnych, ale nie jako partner równorzędny, lecz jako intruz. Niebłahą stanowiła przeszkodę bariera językowa. Mówiłem po angielsku poprawnie, ale bez finezji” „Przez pięć lat od 1946 do 1951 r. nie pisałem. Pogrążałem się coraz beznadziejniej w rutynę i obowiązki życia urzędniczego. Czułem, że jeszcze rok, dwa a zabraknie mi nie tylko siły wyrwania się z tego trybu życia, ale przestanę być pisarzem.” * Moją irytację na nieobecność w „Alfabecie wspomnień” Marii Morskiej (1895-1945) wzmogły daremne próby dotarcia do jej jedynej biografii, Hanna Faryna-Paszkiewicz: Opium życia. ** Joanna Kuciel-Frydryszak: Słonimski. Heretyk na ambonie.

Jakie dziwne te dzienniki. Bierzesz je do ręki, bo będzie smacznie, bo już wszem i wobec ogłoszono: to "ta od Dąbrowskiej", lesbijska, zakazana miłość. A tu historia samoistnej twórczej kobiety, która się zmaga ze sobą i z wirażami życia i się w swoich zapiskach z trudem, skąpo, powoli sobą dzieli. Osobną sprawą jest, co zapisała, a co czytamy. Dzienniki są starannie wydane, ale opuszczeń bez liku. Jestem wielkim wrogiem tej maniery. Ile autorki nam udostępniono, ile przed nami ukryto, co oceniono, jako ważne i czemu? Przeklęte są te znaki opuszczenia [...]. Po drugie, nie ułatwia lektury powściągliwość Kowalskiej, jej niewylewna natura, trudność, skrótowość, jakaś chropowatość pisania. Po trzecie, jak sama szczerze wyznaje - mocna autocenzura, która okroiła te zapiski z mnóstwa treści. Rozczarowują zwłaszcza lata 40. i 50. i to zarówno w sprawach osobistych (tu więcej mówią listy),jak w opisie rzeczywistości powojennej. "To, co z wieloma ludźmi działo się u nas za Stalina, jest dzisiaj już niepojęte i albo zapomniane, albo też załatwione słowem: nikczemność, zdrada. Ileż lubieżności było w schlebianiu, w oddawaniu siebie aż do śmierci włącznie" - tak, właśnie tego nam nie dane poznać! Zapiski z lat 60. nabierają soczystości. Obok spraw publicznych drugi nurt to twórczość, która nie przychodziła łatwo. Trzeci, najważniejszy nurt - życie wewnętrzne. Ciekawe, a nawet fascynujące u Kowalskiej jest zdobywanie samodzielności bycia i myślenia (w jakimś przeklętym cieniu najpierw męża, potem "Maryjki"),zdobywanie odwagi publicznego występowania, wybijanie się w opozycyjnym nurcie środowiska literackiego i pozycja, jaką zdobyła, a przede wszystkim - rozpoznawanie siebie. Dzienniki pokazują, jaka masa splątanych uczuć i myśli buzowała tej kobiecie. O samej Dąbrowskiej pisała: "Kochałam ją tyloma miłościami..." I nie była to jedyna miłość, bo cóż powiedzieć o pogmatwanej, ale głębokiej miłości do męża - Jerzego Kowalskiego, a przede wszystkim o tej najmocniejszej - do córki Tuli. Nie dajcie się zwieść schematom wciskanym przez obyczajowych rewolucjonistów ani wrażeniu "herod baby" ze zdjęć.

Kiedy w bibliotece natrafiłam na biografię pani Aliny, bardzo się ucieszyłam. Lubię niezapomnianą sąsiadkę Pawła z "Wojny domowej" i chciałam się czegoś więcej o niej dowiedzieć. Owszem, ciekawa postać, choć według mnie sama książka raczej średnia.