Andrzej Dziubiński

Przyznam się szczerze, że spodziewałem się czegoś konkretniejszego, bardziej podsumowującego, porównującego. Czegoś w rodzaju ilościowo-wartościowych książek jak u Mierzwy o handlu polsko-angielskim w XVII wieku. Wygląda na to, że z braku źródeł autor opisuje bardziej pojedyncze przypadki i relacje kupców - w sumie nawet nie polskich kupców, a głównie kupców ormiańskich i innych narodowości, którzy pośredniczyli w wymianie handlowej na linii jedwabny szlak (W tym Persja) - Turcja (Azja mniejsza) - Morze Czarne - Mołdawia - Rzeczpospolita (czasem dalej przez Litwę ku Moskwie np.). Poszczególni kupcy udawali się coraz dalej na tym szlaku ku Persji, by uzyskać dużo korzystniejsze ceny, niż te które uzyskiwali po transporcie przez morze Czarne. Z ciekawostek autor doszukał się długości w dniach drogi z poszczególnych miejsc Rzeczpospolitej do konkretnych miejsc w Turcji. Porównuje też o ile szybsza była droga lądowa od morskiej, jak często (w ciągu roku) i długo trwały wyprawy kupców handlujących na poszczególnych odcinkach. Autor nadmienia rolę kupieckiego Lwowa, później Kamieńca w obrocie z południowym wschodem. Z braku pełnych źródeł jawi się ogólny obraz, nie równego handlu na tej linii. Polska importowała znacznie więcej, niż była w stanie wyeksportować w przeciwnym kierunku. Handel polsko-turecki był jednak na tyle znaczący dla obydwu stron, że państwa te po najczęściej krótkich konfliktach, wielokrotnie szybko szukały pokoju, by nie zakłócać wymiany handlowej. Z ciekawostek - autor z pamiętnika opisuje jak to szlachcic XVII wieku, kupuje na Stambulskim bazarze osobno u różnych kupców warcaby (sprzedawane osobne elementy) - najnowsze, piękne gry z dalekiego wschodu. Z drugiej skrupulatnie liczy ile kosztuje utrzymanie się w tym mieście przez za długi czas. Można w tym pędzie do rozrywek (gier, czasem jeszcze nie dostępnych we własnym "zacofanym" kraju) rozpoznać samych siebie współczesnych, siebie sprzed roku 1990 czy dostrzec Jana Pawła z serialu "1670").