Zbrodnia w dzielnicy północnej

Przemysł, atom, transakcje za grube miliony. Dwóch uczonych, jeden hotel, a między nimi jeszcze kontrwywiad, trzy wywiady, policja oraz wszędobylski detektyw-amator Sven Breman. To nie może się skończyć bezkrwawo. Obowiązkowa pozycja na liście miłośników gatunku, samo się czyta.

Jeśli lubisz kryminały z zabarwieniem humorystycznym, wolisz lekkie pióro Doncowej i Polakowej niż wymuszone dowcipy Chmielewskiej, spodobają ci się przygody półjamniczki Klary i jej pani Katarzyny oraz śledztwo kapitana Kotkowskiego w sprawie morderstwa pewnego jubilera. Bardzo polecam!

Spodziewałam się żenującej ramoty, a dostałam zwartą i czystą, bardzo ładną prozę. To nie jest żadne ważne opowiadanie, nic w nim szczególnego, ani wybitnego, nie uformuje nikogo, nic nie wniesie. Ale jest zadziwiająco zgrabnie napisane, scenariuszowo. Irytujące mogą być, jakby to ująć, kwestie zapewne związane z cenzurą i narzucanym światopoglądem: chłopaki z milicji równe mordy, jak ktoś bogaty to kombinuje, a jak mieszka na Saskiej Kępie to o rety, bycie niebieskim ptakiem nieużytkiem społecznym predystynuje do wykroczeń i tak dalej i tak dalej. Jest też zdrowa dawka seksizmu, ale umówmy się to lata 60, a szczypanie w tyłek to przecież komplement. Jest też akceptacja chlania "rutyna bez inteligencji jest jak śledź w śmietanie bez kieliszka wódki". A mimo wszystko może i ramota, może pisana na kolanie, ale jak pisana!

Pierwsza część wbija w fotel. Może sam pretekst do zawiązania akcji jest lekko dęty, ale już kilka liter dalej nie mamy czasu zastanawiać się nad jego wiarygodnością. Zwłaszcza, że często pada tu słowo instynkt. Ale przede wszystkim nie ma czasu na rozkminki, bo akcja pędzi z zawrotną prędkością. Na dodatek jest doskonale skonstruowana. Mimo, że na liczniku mamy ponad setkę, fabułą ani przez chwilę nie zarzuca na boki, płynnie bierze kolejne zakręty i prowadzi w zaskakują rejony. Trudno uwierzyć, że „S.O.S” jest polską, i to napisaną w głębokim PRL-u, powieścią, Oczywiście mamy tu Polskę tamtych czasów i dość charakterystyczne dla tamtych czasów typy ludzkie, ale wszystko jest doskonale dopasowane do schematu amerykańskiej czarnej sensacji klasy B – zarówno literatury, jak i kina, Tę kinowość widać zwłaszcza w pościgach samochodowych i inteligentnym wykorzystaniu scenerii architektonicznej lat siedemdziesiątych – z wysiedlaniem i wyburzaniem starych, zniszczonych dzielnic robotniczych oraz szybką budową nowych osiedli, gdzie nowe, wysokie bloki graniczą z górami piachu, rzędami koparek i betoniarek oraz tym podobnych maszyn przygotowanych do stawiania kolejnych dziesięcio- dwunastopiętrowych – jak się wtedy mówiło – wieżowców. Syf zaszczanych podwórek i klatek schodowych w zaniedbanych, zmurszałych kamienicach miesza się w „S.O.S” z syfem niedziałających wind, mrugających jarzeniówek na korytarzach i maleńkich klitek w nowych blokach. Ta mroczna, industrialna rzeczywistość bardzo przypomina komiksowe Gotham i, chyba jeszcze bardziej, bezduszne miasto–molocha z ekranizacji „Mechanicznej pomarańczy” w reżyserii Stanley Kubricka (1972). Mroczne miasta z amerykańskich powieści i filmów noir wydają się przy nim przyjazne. Na pewno ta rzeczywistość w niczym nie przypomina Polski z ówczesnej propagandy, za to doskonale podkreśla depresyjną atmosferę tej historii – z cwaniakami wykorzystującymi łatwowierność ofiar, marzeniami rodzącymi tragedie i małymi ludźmi paradującym po narracyjnej szachownicy. Ale chyba jeszcze bardziej dziwi główny bohater. To klasyczny amerykański outsider poruszający się na granicy mroku, lawirujący pomiędzy tym, co nazywa się prawem a powszednią, powszechną podłością i złem świata. Zachowuje się niczym Marlowe i jemu podobni. Tyle, że w odróżnieniu od nich ma złudzenia, wierzy, że można naprawić świat. Na pewno warto próbować. W gruncie rzeczy ta amerykańskość „S.O.S” nie powinna dziwić. Choć jako autorka na okładce widnieje Jadwiga Wojtyłło, wiarygodne źródła podają, że autorem powieści jest jej mąż, Aleksander Ścibor–Rylski – wybitny scenarzysta (m.in. „Człowiek z marmuru”) i sprawny reżyser (m.in. „Wilcze echa). Jeżeli spojrzeć na jego dokonania filmowe widać, że był zafascynowany amerykańskim popem, zwłaszcza jego najtwardszymi, najbrutalniejszymi odmianami. A „S.O.S” jest twarde i brutalne, niczym proza i ekranizacje Jima Thompsona. Nie wiadomo i już się pewnie nie dowiemy (Ścibor–Rylski zmarł w 1983 roku, Wojtyłło pięć lat później), dlaczego podpisał tę powieść nazwiskiem żony. Może jako człowiek z wielkim ego, czujący się Wybitnym Artystą, nie chciał widnieć na okładce taniej powieści kryminalnej? Może uważał, że w jakiś sposób przeszkodzi mu to w karierze albo spowoduje rysy na wizerunku? A może to jakiś prezent, bo w kilku miejscach żona mu chyba pomagała. Czuć tam kobiecą rękę. Na pewno główny schemat dramaturgiczny jest dziełem Ścibora–Rylskiego. Zresztą podobny pomysł przećwiczył kilka lat wcześniej w – podpisanym własnym nazwiskiem – scenariuszu filmu Andrzeja Trzosa–Rastawieckiego „Trąd” (1973). Tyle, że lepsze jest najczęściej wrogiem dobrego, a w tym przypadku bardzo dobrego. Przeredagowując „Trąd” by stworzyć „S.O.S” przedobrzył. Po – mniej więcej – dwóch trzecich powieści, akcja zaczyna tu siadać. Samochody co prawda nadal pędzą, wciąż jesteśmy zaskakiwani, ale autor (autorzy?) przedobrzył/przedobrzają z komplikacjami fabuły. Wciąż jest bardzo dobrze, ale już nie świetnie. No i do akcji wkraczają milicjanci, zgodnie z obrazem z epoki, mądrzy i dzielni. Co prawda sytuacja czasem ich zaskakuje, ale są przygotowani na najtrudniejsze wyzwania. No i bez przerwy ględzą w namyśle pocierając czoła. Na szczęście Zły jest na tyle przebiegły i zdeprawowany – to w zasadzie potwór, że w końcu muszą przestać gadać i brać się do roboty. Dzięki temu ostatni akt tej historii, z doskonałym, bardzo zaskakującym finałem, to powrót w wielkim stylu. Gdyby nie ostatni akapit, jakaś nieudolna hybryda puenty, byłby idealny. Zresztą całemu „S.O.S” do tego ideału blisko. Niestety, ambicje – za przeproszeniem – artystyczne najczęściej zabijają solidne, wybitne rzemiosło. Bo przez większość stron jest tu naprawdę wybitnie, w stylu nieosiągalnym dla większości współczesnych polskich autorów/autorek/osób autorskich literatury sensacyjnej. Było bardzo blisko 10/10, ale nie wyszło. Szkoda.

Co prawda nie obcy jest mi kryminał rodem z PRL, ale z Tadeuszem Kosteckim spotykam się pierwszy raz. I od razu taki sposób narracji/ prowadzenia śledztwa mi się spodobał. Czuć ten klimat przeszłości, a jednocześnie tkwi w tej opowieści stara jak świat wszechobecna ogarniająca czytelnika groza. Całość czyta się wyśmienicie, tak, że ten tego ....postanowiłem szerzej przyjrzeć się książkom, które wyszły spod pióra Kosteckiego. Polecam , bardzo dobry polski kryminał.

W warszawskiej willi znalezione zostaje ciało profesora Sulimy - znanego odkrywcy i egiptologa. Ciało leży obok marmurowego sarkofagu, który 3 miesiące wcześniej sprowadzono do Polski z Egiptu celem dokładnych badań (zainteresowanie naukowców wzbudziła przede wszystkim ukryta w sarkofagu tulejka zawierająca informacje na temat miejsca ukrycia skarbu królowej Nefertite - zaszyfrowana, rzecz jasna). W sprawę wydaje się zamieszany asystent profesora, który zarazem jest narzeczonym jego pięknej córki (która z kolei wpada w oko prowadzącemu sprawę kapitanowi...). W celu rozwiązania sprawy kapitan rusza do Egiptu, gdzie udając dziennikarza instaluje się wśród współpracowników zamordowanego profesora. Książka zawiera wszystko co niezbędne dla klasycznego kryminału: zagadkowe zabójstwo, tajemniczy manuskrypt, kiełkujące uczucie, odrobinę egzotyki, szczyptę historii Egiptu i klimat archeologicznego obozu z różnorodnymi typami naukowców (a ponad tym wszystkim wieje doprowadzający do szaleństwa pustynny wicher Chamsin...). Czyta się więc ją miło i przyjemnie przez całe 180-kilka stron. Ostatnie 40 stron jest zdumiewająco słabe. Akcja nagle przyspiesza, dialogi zaczynają brzmieć sztucznie, a wszystko zaczyna trącać jakimś średnio udanym kinem akcji. Ogólnie odnieść można wrażenie, że autorowi znudziło się pisanie książki i jak najszybciej starał się domknąć wszystkie wątki. Reasumując - byłam gotowa dać 8 gwiazdek, ale końcówka zjechała na maksymalnie 4, a więc powiedzmy, że średnio 6

Wojtek Kalina, młody człowiek ze wsi, właśnie opuszcza mury więzienne. Opuszcza z postanowieniem, że już nigdy tutaj nie wróci. Nie ma żalu do ludzi, którzy go skazali, bo jak sam mówi: nikt go do przestępstwa nie zmuszał. Do domu wrócić nie może, bo ojciec – człowiek krystalicznie uczciwy – jest przekonany, że nie wychowywał bandyty, więc syna nie ma. Pracę w fabryce, którą otrzymał, zaraz porzuca, bo prości ludzie mają niezwykłą śmiałość do kategorycznych osądów. Spotkanie kolegi spod celi też nie wróży niczego dobrego, choć kolega roztacza przed nim wizję „łatwych” pieniędzy. Kolejne spotkanie jest już mniej sympatyczne: Zenon Mierzycki to cwaniaczek, który – kosztem Kaliny – wywinął się od kary. Cwaniaczek pierwszej wody, szybko przekonuje Kalinę, że może mu załatwić uczciwą pracę ogrodnika! Kalina wkracza w sferę wyższych sfer, ćwiczy strzelanie, uczy się sztuk walki, zarabia duże pieniądze – jak to ogrodnik - i przypadkowo ratuje z opresji cudowną, zagubioną w wielkim mieście, dziewczynę – Magdę. Co i rusz odgania od siebie myśli, że ta praca i te sfery jednak do uczciwych nie należą. Kiedy ginie Mierzycki, a Kalina staje się jedynym podejrzanym jest już za późno na refleksję, a jedyną alternatywą jest ucieczka. Śledztwo prowadzi świeżak porucznik Kociuba. I choć świat Kaliny rysuje się w czarnych kolorach to na szczęście jest jeszcze Magda, a ona wie co robić... Świetnie skreślona postać Kaliny, dla którego wyjście z więzienia to nie koniec, a początek kłopotów i wyzwań. Cudowna Magda i sierżant/porucznik Kociuba, do tego zgrana intryga z wyjątkowo zaskakującym głównym czarnym charakterem. Całość trzyma się realiów, a brawurowo wymyślonej zagadki kryminalnej nie niszczy nawet cukierkowo – romantyczne zakończenie.

W jednej z zamieszczonych na LC recenzji dotyczących tej książki znalazłam ciekawe stwierdzenie, że czytelnika zaciekawiły dwa pierwsze zdania tej książki, i coś w tym jest. Dużo tu jest bardzo ładnych zdań, które przyjemnie się czyta. Co więcej i intryga jest bardzo zgrabnie skonstruowana, akcja toczy się wartko, a Policjant rozwiązujący zagadkę zabójstwa utalentowanego szewca jest rozbrajająco perfekcyjny. Największym mankamentem tej książki jest to, że trudno samodzielnie znaleźć mordercę, łatwiej wyeliminować tych którzy nim nie są, ale to już coś.

W miejscu, gdzie jeszcze kilka lat temu był jeden sklep rzeźniczy i pusta księgarnia, stoi teraz SAM i jest rynek, a na dawnych nieużytkach stoi osiedle, kolejne się budują. Miasteczko rozkwita, to miasteczko to Dębniki. Mieszka w nim Agnieszka Pawełczyk – kobieta, która zabiła dla pieniędzy, dla domku, z zazdrości. Zabiła młodego inżyniera Kujawskiego. Co do jej winy nie ma żadnych wątpliwości – tak zdecydowali mieszkańcy, tak zdecydowali włodarze, tak zdecydował młody porucznik milicji prowadzący śledztwo. To, że Agnieszka jeszcze „cieszy się” wolnością, stało się przez prokuratora Grzybina, który niczego nie rozumie, bo jest Obcy. Sierżant Swidor też ma wątpliwości, ale to tylko sierżant. Do „Winnych” dołącza Wojciech Wilak – były skazaniec, który ratuje Agnieszkę z opresji. Ale on też za swoje winy odpowie, bo tak zdecydowali mieszkańcy, tak zdecydowali włodarze, tak zdecydował młody porucznik milicji prowadzący śledztwo... Starsi Czytelnicy zauważą, że to kryminał „odwilży”, cenzura pozwalała pisać o „słabostkach ludu” - złodziejstwie, pijaństwie, pod warunkiem, że te słabostki wskazywały personalnie jedną osobę – Element Niepożądany. Sajfan przedstawia rzeczywistość w szerszej – prawdziwej perspektywie. Są ludzie, którzy chcą mieć władzę, są ludzie, którzy chcą się dorobić. Są też tacy jak Kujawski – idealiści gotowi walczyć ze wszystkim i wszystkimi. Tacy, podpowiada logika – Nieżyciowi – muszą przegrać, ale chyba nie u autora. Kluczowe są tutaj słowa Waty: „Najważniejsze to żyć w zgodzie z ludźmi, a nie z zasadami”. Bo ludzie chcą spokoju, chcą zapomnieć o swoich grzechach za wszelką cenę, nawet za cenę kogoś wolności czy nawet życia. Bo ludzie się boją tego co zrobili, co robią i co może ich spotkać. Ale Strach według Sajfana to coś więcej. Strach potrafi popchnąć do podłości, strach zadusza sumienie, ale nie pozwala o sobie zapomnieć. Bohaterów Sajfana Strach popycha do swoistej dezynwoltury, ten Strach ostatecznie uwalnia i na swój sposób rozgrzesza. Jak mówi Grzybin: „to wcale nie jest takie złe miasteczko...”. I ma rację, Dębniki to nie jest złe miasteczko, to miasteczko ludzi, którzy jedynie chcą żyć lepiej. A że potrafią zazdrościć, potrafią być zawistni, niezbyt uczciwi, potrafią ulec temu co jest najprostsze, najłatwiejsze? Ci jednak, skaz nie pozbawieni. nie zabijają, zabijają zwykli bandyci.

Nikt nie przejmuje się nazwiskiem jednego z największych specjalistów służby śledczej, bo dla każdego jest on po prostu Siwym. A Siwy to prawdziwa legenda, ma na swoim koncie setki rozwiązanych spraw i kilka zawałów. Jego ostatnią sprawą jest zuchwała kradzież utargu sklepowego, który przenosi do banku kierownik placówki, a sprawcą jest Lechosław Kerner. Młody mężczyzna, który swoje traumy życiowe pokrywa elokwencją, bezczelnością, cynizmem i cwaniactwem. I choć ta poza nie robi wrażenia na Siwym to faktem pozostaje to, że udowodnienie winy Kernerowi stało pod znakiem zapytania do czasu aż ten – w czasie procesu – dokonał samooskarżenia. To mocno zastanawia Siwego, a kiedy jakiś czas potem ginie świadek, który dał alibi Kernerowi, śledczy nie ma wątpliwości, że coś w tej sprawie jest mnie tak. I choć jako rencista nie ma już żadnej formalnej władzy ma nadal doświadczenie, instynkt i byłych kolegów, którzy nigdy w niego nie zwątpili, a to wystarczy do rozpoczęcia prywatnego śledztwa... Fabuła przedstawiona w formie pamiętnika nie jest czymś zupełnie typowym, ale i bohater do typowych nie należy. Jego stan zdrowia zapowiada rychłe pożegnania tego łez padołu, a poczucie sprawiedliwości każe jednak postawić na szali nadwątlone zdrowie. Siwy musi przełamać niechęć świadków obrony, musi zweryfikować swój osąd na „fakty”, skłonić osadzonego do współpracy i – najlepiej – przeżyć. Kąkolewski ukazuje pracę milicjanta w wyjątkowo surowy sposób. Ta praca daje spełnienie, satysfakcję, ale każe sobie za to płacić wysoką cenę. Ciekawie ukazuje też „nowe czasy”: młodzi śledczy, którzy znają Siwego „ze słyszenia” są w zdecydowanej opozycji. Brak doświadczenia życiowego nie pozwala im na obiektywizm, chętnie i z przekonaniem nazywając Siwego przestępcą. Z kolei starzy wyjadacze dobrze wiedzą, że nie wszystko dzieje się tak jak sugerują podręczniki, a poza regulaminem istnieje coś takiego jak zaufanie.

Z pociągu na warszawskim dworcu wysiada Jerzy Sumiński, pensjonariusz ZK Strzelce Opolskie. Zbliżającą się noc spędzi w areszcie, po awanturze w pewnej spelunie, ale też nawiąże nowe znajomości. Śledczy Mazurek, na nocnym dyżurze, odbierze telefon od byłego pracownika – Borkowskiego, ale nie będzie mu umiał pomóc. Dla Borkowskiego będzie to ostatnia rozmowa z kolegą po fachu. Gdzieś w Hamburgu pewien Niemiec będzie miotał przekleństwa na to, że dał się oszukać. Niedługo w Białymstoku dojdzie do gwałtownej wymiany zdań między szemranym towarzystwem, a ze spotkania nie wszyscy wrócą o własnych siłach, wkrótce pewien kościołek straci na wyposażeniu, a wszystko wyjaśni się w Sopocie... Wbrew rozsądkowi to nadal nie jest spojler. Albert Wojt rzuca czytelnika w wir wydarzeń, które dzieją się na wielu, wielu płaszczyznach, karząc skupić uwagę na (znów) wielu, wielu postaciach. „Prawdziwy mężczyzna” to jeden z bardziej złożonych fabularnie kryminałów spod znaku „kluczyka”, który aż prosił się o sfilmowanie. Cały czas zachowuje ciąg logiczny, każdy kolejny pojawiający się wątek pcha akcję do przodu dodając jej atrakcyjności. Niespiesznie ujawnia kto gra pierwsze skrzypce, kto nie jest tym za kogo się podaje, a zagadka nadal zagadką pozostaje. Postacie nie są przerysowane: milicjanci nie zachowują się jak siostry miłosierdzia, przestępcy nie czytują poezji. Dialogi są wyważone, tak jak sceny seksu. Oczywiście „podwórko” na którym działają przestępcy jest powielane po raz tysięczny, ale trudno mieć o to pretensje, skoro każda epoka ma swoje przestępstwo.

Złoto! I takie sztabki: "- Co mówi o niej ten zaopatrzeniowiec? - Brzydko! - Mianowicie? - Stara kurwa. - Rzeczywiście nieładnie…" "(...) wdzięk miała nieco przyciężki." "(...) no i jak ja teraz żyć tutaj sama jedna będę w tych pustych landarach, a wieczorem? Jezusie Nazareński! Nic, tylko przyjdzie ze strachu za mąż wyjść…" " - Często pan umiera? - Tylko w stanie najwyższej konieczności. - Nie nadużywa - przerwał sierżant. - Za mojej całej kadencji chyba tylko ze trzy razy. - Dwa! Panie Zawiślak, tylko dwa - z godnością sprostował dziadek." " (...) pani Nela łgała tyle bezczelnie, co i naiwnie, być może na skutek sytuacji przerastającej jej możliwości intelektualne, a być może dlatego, że improwizowała (...)" "(...) pierwszy raz zdarzył mi się facet przywłaszczający sobie cudze doniesienie. Okazuje się, że nawet to może być przedmiotem kradzieży."

Format wydania (2go) przyciągnął moją uwagę. A7 rzadko się zdarza, szczególnie przy objętości ponad pięciuset stron. Druga kwestia nie bez znaczenia - wydawnictwo non-profit, na rzecz Gdańska. Tyle. Rzecz dzieje się w Gdańsku, w jeden z majowych weekendów. Nie lubię streszczać fabuły, zatem zakończę. Polecam ku leniwej lekturze, bez zobowiązań. Trochę to młodzieżowy kryminalik/powieść przygodowa, ale poprawnie napisany z ciekawą fabułą. Naiwnie fajny. Bohatera, "profesora" z liceum, którego uwodzi niezwyjłej urody uczennica można polubić podobnie jak kilku jego znajomych. W swoim gatunku powieść nad którą można się pochylić.