Spowiedź mordercy opowiedziana w jedną noc

Opowiedziana w jedną noc „Spowiedź mordercy” to historia żarzącego się w żyłach ognia, który prowadzi do upadku człowieka. Jedną z jej bohaterek jest kobieta – próżna i piękna, źródło nieszczęść, nemesies i oczyszczenie, kara i nagroda w jednym. To Lutecję właśnie Roth nazywa „matką i zarazem dzieckiem namiętności”, które w sobie podżega, jednocześnie dając się przez ową namiętność podżegać. Ale nie jest to opowieść o miłości ze szczęśliwym zakończeniem – to rozwinięcie myśli zawartych w „Marszu Radetzky’ego”, wszelkich odmian samotności rozumianej jako doświadczenie straty i odczuwanie braku, które ostatecznie doprowadzają do melancholii i wymazania człowieka, a nawet imperiów.

Narratorem tytułowej spowiedzi mordercy jest niejaki Gołubczyk, kanalia z pozoru, urokliwy i życzliwy w rzeczywistości człowiek, Rosjanin, który budzi naszą sympatię, bezwzględny szpieg wreszcie, a przede wszystkim zbrodniarz. Nie jest tajemnicą, że zabił – o tym jeden z odbiorców jego słów, dzięki któremu czytamy tę historię (Roth?), dowiaduje się tuż na początku powieści. To jemu Gołubczyk oświadcza: „trzeba panu wiedzieć, przed laty zabiłem mężczyznę, i jak mi się wówczas wydawało, kobietę również”.

Przypadkowe spotkanie w gospodzie staje się pretekstem do wysłuchania opowieści Gołubczyka, któremu już od dzieciństwa towarzyszyła śmierć i samotność. Historia jest typową rothowską opowieścią o człowieku, który chce odnaleźć swoje miejsce w świecie, być kochanym i kochać i mimo że nie są to wygórowane marzenia, ani wybujałe zachcianki, to samo złośliwe życie prowadzi Gołubczyka pokrętnymi drogami, które pozornie tylko zbliżają go do wymarzonego celu.

Gołubczyk to bękart, a jego ojcem jest książę Krapotkin. Młodzieniec, chcąc go poznać, wyrusza do Odessy, pełen nadziei na poprawę swego losu i otrzymanie szansy na lepsze życie. Jednak wyobrażenie o łaskawości i dobroci ojca rozbija się jak fala o skaliste brzegi. Okazuje się, że nie jest jedynym owocem miłostek kochliwego arystokraty. Książę upodobał sobie innego, którego traktuje jak prawowitego następcę. Kiedy Gołubczyk go poznaje, po raz pierwszy czuje w sobie nienawiść, która od tej pory będzie kierować jego losem. Jej ogień rozpalać w nim będzie tajemniczy Wegier, Jeni Lakatos, który będąc Gołubczykowym antagonistą, jest jednocześnie diabłem, kusicielem i połykaczem nędznych dusz. Związany z życiem bohatera z niezrozumiałych dlań powodów, zawsze gdzieś czuwa w pobliżu, wychyla się zza węgła, szpieguje, podkopuje i potrąca, by po chwili ratować chłopaka i dawać mu kolejną i jeszcze jedną szansę. To „komiwojażer w branży chmielarskiej”, wspaniale zbudowana przez Rotha postać, dwuznaczna, jednocześnie pocieszna i antypatyczna, człowiek o gołębim sercu i mężczyzna, który niesie ze sobą zło. W starciu na charaktery z Gołubczykiem Lakatos zdecydowanie wygrywa, a przecież bohater powieści nie może pochwalić się krystalicznym sercem i czystą duszą.
Nie mamy tu do czynienia z klasyczną walką dnia z nocą i właśnie w tym rozmyciu czai się bogactwo prozy Rotha. Targany namiętnościami i niezgodą na parszywy los, który towarzyszy mu od narodzin, Gołubczyk stara się uspokoić rozedrgane myśli i pod wpływem spotkania z ojcem (jak i Lakatosem), decyduje się zostać „mścicielem i męczennikiem” – wreszcie staje się policyjnym szpiclem. Kierowany nienawiścią do ojca, pragnie stać się bogiem zemsty, bo zemsta to „bliźniacza siostra nienawiści”, bo tylko ona, jak stwierdza w trakcie opowiadania o własnym życiu, miała przybliżyć go do prawdy.

Prawdziwą bohaterką „Spowiedzi” okazuje się zatem nienawiść, najdoskonalsza furia emocji, ocierająca się o szaleństwo ciemna strona człowieczeństwa. Dlatego właśnie pozwoliłem sobie stwierdzić, że miłość w powieści jest uczuciem nieważnym, bo krótkotrwałym. Nienawiść natomiast, nieustannie podgrzewana wewnętrznym żarem, płonie. Jest pochodną miłości, jej naturalną konsekwencją. Nie da się jej łatwo pozbyć, jest wirusem, który zżera serce Gołubczyka, którego ten ani nie chce, ani nie może usunąć.
Przed zagłębieniem się w lekturę „Spowiedzi” polecam sięgnąć po wprowadzenie pióra Michała Pawła Markowskiego, dzięki któremu Josef Roth staje się bardziej ludzki i bardziej zrozumiały literacko. To zadłużony alkoholik, który sam siebie określał jako mężczyznę upokorzonego i zhańbionego, a także uśmiechającego się przez zaciśnięte zęby. Jednocześnie z cytowanych listów między autorem a m.in. Stefanem Zweigiem można wysupłać kilka cennych perełek, co daje nam możliwość lepszego zrozumienia niektórych powieściowych wątków lub bardziej trafnego (czyli zbliżonego do zamierzeń ich stwórcy) „odczytania” postaci (vide postać „złego Węgra”). Okazuje się również, iż Roth przemycił do „Spowiedzi” kilka autobiograficznych faktów, co stanowi wyborną ciekawostkę, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę, że do tej właśnie pozycji w swej twórczości, jak dowiadujemy się ze wstępu, nie przywiązywał większej wagi (choć Zweig cenił „Spowiedź” wysoko).

Przekład Józefa Wittlina, okładka Zuzanny Zgierskiej

Za książkę dziękuję portalowi Sztukater

Opowiedziana w jedną noc „Spowiedź mordercy” to historia żarzącego się w żyłach ognia, który prowadzi do upadku człowieka. Jedną z jej bohaterek jest kobieta – próżna i piękna, źródło nieszczęść, nemesies i oczyszczenie, kara i nagroda w jednym. To Lutecję właśnie Roth nazywa „matką i zarazem dzieckiem namiętności”, które w sobie podżega, jednocześnie dając się przez ową...