Rapier i koncerz

Książka jest próbą spisania zagmatwanej nieco historii oddziałów lisowczyków. Jest to synetyczna praca, bez szczegółowych opisów bitew czy grabieży jakich dopuszczali się ci "piekielni jeźdźcy" w Rzeczypospolitej i poz jej granicami. Uzmysławia jak trudny był cały XVII wiek i z czym musiała sobie radzić Rzeczypospolita i jej mieszkańcy.

Kniaź Jarema Wiśniowiecki to jedna z najbardziej osławionych i zarazem kontrowersyjnych postaci w dziejach Rzeczpospolitej Szlacheckiej. Dla współczesnej mu szlachty bohater i zbawca ojczyzny, dla dworu i „umiarkowanych” mężów stanu niebezpieczny awanturnik, krzyżujący dalekosiężne plany polityczne. Dla potomnych i historyków znakomity wojownik, obrońca kresów, posągowa postać z „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza, dla innych warchoł, sobiepan, tchórz, zdrajca, okrutny sadysta, „rzeźnik ludu ukraińskiego” (chociaż Rusin z urodzenia). Jan Widacki nie jest zawodowym historykiem, napisał jednak bardzo dobrą, popularnonaukową biografię księcia. Wykazuje znakomitą orientację w ówczesnych stosunkach politycznych, zarówno wewnętrznych jak i międzypaństwowych, naświetla obyczajowość i mentalność siedemnastowiecznej szlachty Rzeczpospolitej. Na tym tle kreśli szeroki, obiektywny wizerunek księcia i jego działalności. Nie pomija stron ujemnych (warcholstwo, przechodząca wręcz w butę duma), podkreśla też jednak niedostrzegane zazwyczaj zalety (talenty organizacyjne i gospodarcze wykazane przy zasiedlaniu Zadnieprza, wewnętrzna, pozytywna przemiana charakteru księcia w ostatnich latach życia). Uwypukla wynoszone tradycyjnie pod niebiosa odwagę na polu bitwy, charyzmę i talenty militarne kniazia Jaremy (zaznacza tu jednak, iż nigdy nie potwierdził ich w skali strategicznej czy nawet operacyjnej – Wiśniowiecki nie miał bowiem okazji, by kiedykolwiek samodzielnie dowodzić większymi zgrupowaniami wojska), stara się wytłumaczyć przejawy okrucieństwa (osławiony kat Ukrainy stosował się do ówczesnych obyczajów, także prawnych; o dziwo, znacznie większym okrucieństwem wykazał się na kresach bohater narodowy wojny szwedzkiej Stefan Czarniecki, o czym często wolą zapominać jego admiratorzy). W sumie wyłania się obraz Jaremy Wiśniowieckiego jako postaci skomplikowanej, przechodzącej nadto w ostatnich, dramatycznych latach życia proces przemiany wewnętrznej. Autor zdaje się przy tym podzielać poglądy polityczne księcia na sposób rozwiązania problemu kozacko-ukraińskiego w połowie XVII w. Oczywiście, rozmowy i ustępstwa byłyby korzystne dla wszystkich (i zapewne ocaliłyby Rzeczpospolitą przed upadkiem), ale na to był czas przed 1648 r. Niestety, szlachta z różnych powodów nie potrafiła się na takie ustępstwa zdobyć, co doprowadziło do katastrofy. Natomiast po wybuchu powstania Chmielnickiego, kolejnych klęskach, zagładzie armii oraz niewyobrażalnej rzezi szlachty, katolickiego i unickiego duchowieństwa, Żydów, do której doszło na Ukrainie, jakiekolwiek rozmowy nie miały sensu i pogłębiały tylko paraliż oraz słabość państwa. Wiśniowiecki uważał, iż należy najpierw pokazać siłę, rozmawiać ewentualnie później. Ukazania siły Rzeczpospolitej w bitwie pod Beresteczkiem w 1651 r. wreszcie się doczekał (odegrał w niej istotną rolę), a że zwycięstwo to zmarnowano i nie przyniosło ono trwalszych efektów nie było już jego winą, bo w kilka tygodni później zmarł nagle w trakcie kampanii. Ze stanowiskiem księcia, aprobowanym przez Autora biografii, trudno się nie zgodzić. Jan Widacki oprócz dobrej znajomości tematu dysponuje ważnym dla popularyzatora nauki lekkim piórem. Pisze w sposób płynny, żywy, wciągający. W sposób jasny i konkretny ukazuje istotę omawianych kwestii, w razie kontrowersji historiograficznych przedstawia sporne stanowiska i przytaczane argumenty, zwykle zajmuje własne stanowisko. Z powodzeniem stara się utrzymać chronologiczny porządek wykładu. Nie wikła się w tematy poboczne, unika rozwlekłości, jałowych rozważań, popisów eseistycznych (stanowią one minus innej, niezłej skądinąd popularnonaukowej biografii czy raczej eseju poświęconego postaci księcia Jeremiego autorstwa Romualda Romańskiego, którą niedawno czytałem). Sam temat jest zresztą tak pełny dramatyzmu, że dodatkowych zabiegów literackich właściwie nie wymaga. Warto podkreślić, iż książkę napisano i wydano w początkach lat 80-ych XX w. Wyrażane bez ogródek opinie Autora zadziwiają w tym trudnym okresie śmiałością i nonkonformizmem. Już samo podejście do problemu ukraińskiego szło pod prąd ówczesnej, oficjalnej linii politycznej (popieranie idei zbrojnej pacyfikacji „powstania ludu ukraińskiego” w duchu księcia Jeremiego). Jeszcze odważniej wybrzmiewają opinie na temat Rosji oraz metod prowadzenia przez to państwo polityki zagranicznej, czy choćby dyplomacji. Autor porusza tę kwestię przy okazji pobytu w Polsce poselstwa rosyjskiego w 1650 r., przedstawiając i oceniając politykę oraz dyplomację rosyjską jako barbarzyńskie i prymitywne, prowadzone bezpardonowo z pozycji siły, szokujące dla narodów bardziej cywilizowanych. Związek księcia Wiśniowieckiego z pobytem poselstwa był tylko pośredni, jako jeden z senatorów listownie doradzał królowi oraz kanclerzowi sposób postępowania i temat można było w zasadzie pominąć. Jan Widacki omawia go jednak szeroko, wskazując na trafność rad udzielonych przez księcia – na siłę odpowiadać siłą, bo tylko to Rosja rozumie i szanuje. Autor dodaje od siebie, iż kraje „zachodu” (w ówczesnych realiach Europy Zachodniej) nie mają o tym pojęcia i ulegają różnym złudzeniom. Wydarzenia późniejszych stuleci, i niestety również obecne, wręcz z ostatnich dni (sierpień 2025 r.), w sposób jednoznaczny potwierdzają, iż w Rosji niewiele się zmieniło, a rady Jeremiego Wiśniowieckiego zachowały słuszność i aktualność. Na koniec kwestia przyczyn niespodziewanej śmierci Jeremiego Wiśniowieckiego. Książę zmarł w stosunkowo młodym wieku 39 lat, będąc w pełni sił, w trakcie kampanii wojennej. Choroba pojawiła się nagle i trwała tydzień. Podejrzewano otrucie z inspiracji hetmana Mikołaja Potockiego, osobistego wroga księcia (zresztą jednego z bardzo wielu). Aby położyć kres grożącym buntem wojska plotkom przeprowadzono sekcję zwłok, która niczego podejrzanego nie wykazała. Tajemnica pozostała do dziś niewyjaśniona, choroba mogła przecież pojawić się z przyczyn naturalnych, w obozach ówczesnych armii nigdy nie brakowało różnego rodzaju niebezpiecznych infekcji. Jan Widacki, naukowiec i prawnik-praktyk zajmujący się kryminologią sądową, był osobą kompetentną, by zmierzyć się z tą zagadką. Opisane objawy choroby księcia odpowiadają symptomom zatrucia związkiem arsenu. Były to „popularne” wówczas rodzaje trucizn, siedemnastowieczni lekarze nie potrafili bowiem wykryć ich śladów w ciele zmarłego. Ślady te mogą natomiast ujawnić współczesne metody medycyny sądowej, pozostają przy tym obecne przez stulecia np. w tkance kostnej. Spróbowano więc przeprowadzić w 1980 r. badania domniemanych szczątków księcia, spoczywających w klasztorze świętokrzyskim. Nie przyniosły one jednoznacznego rozstrzygnięcia, przede wszystkim jednak dlatego, że nie ma pewności, czy są to rzeczywiście doczesne pozostałości Jeremiego Wiśniowieckiego. Został on wprawdzie istotnie pochowany (po kilkuletnich „wędrówkach”) na Świętym Krzyżu, ale w XVIII w. klasztor poważnie ucierpiał w wyniku pożaru, który objął również miejsce pochowku księcia. Istnieją poważne obawy, czy szczątki księcia Jeremiego nie uległy wówczas zniszczeniu, a ze względu na popularność tej postaci nie podłożono innych. W 1980 r. nie było możliwości, by odpowiedzieć na to pytanie. Trzeba jednak zauważyć, iż możliwości takie istnieją obecnie, w postaci badań genetycznych. Doskonałego materiału porównawczego mogłyby dostarczyć szczątki syna księcia Jeremiego, króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, spoczywające w katedrze wawelskiej. Przeprowadzenie takich badań wymagałoby jednak pokonania różnego rodzaju przeszkód natury prawnej, religijnej, obyczajowej i nie zostały dotąd podjęte.

Można zapytać o cel powstania i wydania tej książki, skoro mamy już inne, bardziej wyczerpujące biografie kanclerza i hetmana, przede wszystkim autorstwa S. Grzybowskiego, na którą zresztą S. Leśniewski często się powołuje, podobnie jak i na inne opracowania. Praca, popularyzatorska w założeniu, posiada jednak kilka zalet: zwięzłość wywodu, dobry język, trafne wskazanie najważniejszych aspektów postaci Jana Zamoyskiego, wreszcie krytyczne podejście do osoby i działalności bohatera. To nie jest laurka, jak można by się spodziewać. Obok przedstawienia zalet i zasług wybitnego męża stanu czy mecenasa, a także podkreślenia mniej zwykle dostrzeganych walorów dowódcy na polach bitew, Autor dostrzega też negatywne cechy kanclerza. Przede wszystkim chciwość i bezwzględność w dążeniu do zbudowania magnackiej fortuny oraz przechodzącą wręcz w pychę wyniosłość wobec braci szlacheckiej, a nawet samego króla Zygmunta III Wazy. Monarcha odpłacał zajadłą niechęcią, ale sporo winy leżało po stronie Zamoyskiego. Ta wzajemna uraza wydała złe owoce i zaważyła na polityce Rzeczpospolitej. Co gorsza, kanclerz w różnych kwestiach ulegał koniunkturalnie nieodpowiedzialnym poglądom mas szlacheckich, co przyniosło niekorzystne skutki w kwestiach ustrojowych. Brał też pieniądze od obcych państw w zamian za popieranie ich interesów. Dzisiaj uznano by to za zdradę stanu, współcześni nie byli tak surowi i uznawali za praktykę najzupełniej normalną. Niestety, kanclerz przyjął pieniądze również od Hohenzollernów w zamian za dopuszczenie ich brandenburskiej linii do lenna pruskiego. Można zrozumieć, że w XVI w. nikt nie był w stanie przewidzieć dalekosiężnych i tragicznych dla Polski (nie tylko Polski zresztą) skutków tego posunięcia (co S. Leśniewski wyraźnie podkreśla), ale jednak Zamoyski przyczynił się w ten sposób do narodzin państwa pruskiego, przyszłych rozbiorów Rzeczpospolitej oraz stworzenia w sercu Europy agresywnej potęgi militarnej. Pewne braki w kwestiach warsztatu i aparatu ściśle naukowego można wybaczyć ze względu na popularyzatorski charakter pracy.

Myśl przybliżenia polskiemu czytelnikowi kompletnie u nas zapomnianej postaci Michała Walecznego, żyjącego na przełomie XVI/XVII w. hospodara wołoskiego, a przez kilka miesięcy również księcia Siedmiogrodu i hospodara Mołdawii, jest jak najbardziej słuszna. To bohater legend ludowych, a od XIX w. również oficjalny bohater narodowy Rumunii, traktowany jako prekursor zjednoczenia tego państwa w obecnych granicach (z wielką szkodą i krzywdą dla Węgier dodajmy, o czym Autorce nie wypadało w czasach socjalistycznych wspominać). Dzieje Michała Walecznego, marzącego o zwycięskiej wojnie z Turcją (stoczył i wygrał z wojskami tureckimi niejedną bitwę) oraz wyzwoleniu swego narodu są niezwykle barwne, dramatyczne i na koniec tragiczne. Zmuszony lawirować pomiędzy ościennymi potęgami, Turcją, cesarstwem Habsburgów oraz Polską, częściej niż z wojskami islamu walczył przeciwko chrześcijanom. Odegrał również sporą rolę w południowo-wschodniej polityce Rzeczpospolitej, a Polska w decydującym stopniu przyczyniła się zbrojnie do jego upadku. Śmierć dosięgła natomiast Michała wskutek podstępnych knowań Habsburgów oraz pozostających w ich służbie urzędników i generałów. Pomimo tego, w naszym kraju mało kto obecnie o Michale Walecznym słyszał, stąd słuszny zamysł D. Bieńkowskiej. Gorzej wypadło wykonanie. Autorka skorzystała ze stosunkowo nielicznego zestawu literatury, głównie rumuńskojęzycznej oraz polskiej (tutaj opracowania ogólne), za pośrednictwem której cytuje również teksty źródłowe. W przypadku pracy popularyzatorskiej można to uznać za dobrą monetę. Poważniejszy zarzut polega na powierzchownym i chaotycznym przedstawieniu tematu. W niezbyt obszernej publikacji (ok. 160 stron druku) poświęconej w założeniu postaci Michała Walecznego, samego Michała jest bardzo niewiele. D. Bieńkowska pisze raczej o ogólnej sytuacji na południowo-wschodnich kresach Europy na przełomie XVI/XVII w. Michał pojawia się często w tle, niemalże jako dodatek. A przecież źródła przydatne dla oświetlenia jego postaci istnieją: korespondencja dyplomatyczna, memoriały, kroniki, nawet coś w rodzaju autobiografii bohatera. Kompozycja książki jest przy tym bardzo chaotyczna. Autorka nie utrzymuje porządku chronologicznego, przeskakuje z tematu na temat, często wikła się w niepotrzebne, pozbawione związku z zasadniczym tokiem wykładu dygresje (np. opis traumatycznego dzieciństwa przyszłego króla Zygmunta III Wazy, urodzonego i wychowanego w więzieniu). Czyżby chodziło o nabijanie objętości? Z drugiej strony kwestie bezpośrednio odnoszące się do Michała Walecznego przedstawione zostały niejednokrotnie powierzchownie i skrótowo. Walorem pracy jest przybliżenie tragicznej istotnie sytuacji politycznej i społecznej księstw naddunajskich, w których narzucani przez Turcję hospodarowie zmieniali się co kilka lat, myśląc głównie o zebraniu środków na opłacenie się tureckim dostojnikom oraz konstantynopolitańskim kupcom, którzy pożyczyli uprzednio pieniędzy na wręczone przed nominacją łapówki. Żaden z tych tzw. „władców” nie mógł spodziewać się dłuższego panowania, większość liczyła tylko na to, że zdążą wycisnąć z poddanych i umieścić za granicą tyle środków, by zapewnić sobie następnie zamożne życie. Na tym tle postać Michała Walecznego przybiera kontury rzeczywiście bohaterskie. Szkoda, iż D. Bieńkowska zarysowała je cokolwiek niewyraźnie.

Historia Szwecji jest z punktu widzenia dziejów nowożytnych bardzo istotna, mimo iż traktowano ją wtedy jako kraj dosyć egzotyczny. Gustawa Wazę uznaje się prekursorem jej późniejszej potęgi. Wybrany na króla w 1523 r. w państwie, gdzie 2/3 chłopów posiadało ziemię na własność, kościół należał do największych obszarników, a „siła oręża oraz beczki z dobrym piwem stanowiła główny i przekonywający element ówczesnej kultury politycznej”, dokonał rzeczy wielkich i stawia się go w rzędzie z innymi najważniejszymi władcami tamtego okresu. Przyjmując luteranizm jako religię państwową, tak jak władcy reszty krajów reformowanych zsekularyzował majątek duchowieństwa, który stał się podstawą materialnej potęgi władzy świeckiej. Łatwego zadania Gustaw nie miał. W administracji musiał się opierać na ludziach dosyć miernych, „skarżył się, że Kościół przyciąga do siebie najzdolniejszych absolwentów seminariów, zostawiając mu nędzne resztki pijaków i piwożłopów, rozpustnych i nieokrzesanych prostaków, którzy bardziej nadają się do chodzenia za pługiem niż do zajmowania ważnymi i pilnymi sprawami państwa”. Jako głowa kraju nie znosił żartów ze swojej osoby. Potrafił być srogi i np. za wniesienie toastu przez jednego z żołnierzy za „Gustawa krowi zadek”, pozbawić nieszczęśnika życia. Rządy jego naznaczyły się typową dla epoki nowożytnej konsolidacją i wzmocnieniem władzy. Najważniejszą w ich trakcie sprawę, czyli zmarginalizowanie roli kościoła dla wywyższenia państwa, udało mu się przeprowadzić kapitalnie. Jednak jak zauważa autor, Gustaw „nie zawsze kruszył kopię w dobrej i słusznej sprawie, przeciwko szatanowi i jego wielkiej, różnobarwnej sforze i biskupom i innym tłustym katabasom, którzy tylko sami się bogacili, uciskali lud i otwierali bramy królestwa dla obcych władców – tyranów”. Książka napisana ładnym i przystępnym stylem. Mało jest u nas dobrych prac o historii Szwecji pióra szwedzkich historyków. Już sam ten fakt powoduje, że osoby zainteresowane Skandynawią oraz historią nowożytną i kluczowym dla niej problemem Reformacji, powinny sięgnąć po biografię króla, który jako dziadek naszego Zygmunta III Wazy, odegrał niebagatelną rolę w tejże epoce.

To na pewno jedno z najlepszych, jeśli nie najlepsze, opracowanie dotyczące Ukrainy !!! Niezbędne do zrozumienia ukraińskiej historii i jej prób ( czy z dobrym skutkiem ? ) znalezienia swojej tożsamości narodowej. Czytając książkę łatwo znajdziesz analogie między opisywanymi wydarzeniami sprzed wieków a obecną sytuacją. Czytałem, kiedy Ukraina była jeszcze jedną z republik ZSRR, a pamiętam ją do dziś ! Zrobiła na mnie duże, bardzo duże wrażenie !!! POLECAM !!!

Husaria, śmiało by można stwierdzić, że nasza narodowa duma, bynajmniej w okresie jej największej świetności tj. od końca XVI w. do pierwszej połowy XVII W. Później jak wiadomo, położenie geopolityczne Rzeczypospolitej, było nie najlepsze, co miało również, swoje negatywne odbicie w naszej wojskowości. Jeszcze ostatnie dni chwały naszych skrzydlatych jeźdźców to czasy Sobieskiego i victoria wiedeńska, ale to już druga połowa XVII W, okres, w którym byliśmy coraz bardziej nękani przez sąsiadów i zarazem traciliśmy znaczenie na arenie międzynarodowej, dodać jeszcze można kryzys wewnętrzny. Autorzy powyższej monografii, ukazali genezę husarii, uzbrojenie jakie było przez nią wykorzystywane, dowiemy się także, skąd wywodzili się husarze jak się szkolili i walczyli. W zasadzie jest to zasób różnych informacji, nie zbędnych do poszerzenia wiedzy na temat tej wojskowej formacji. nie pominięto nawet takich informacji - jak rodzaj używanych koni. Zostali również przybliżeni najwięksi dowódcy oraz ich taktyka na polach bitew. Dowiemy się o największych bataliach husarii, gdzie ścierała w pył, niekiedy przeważające liczebnie wojska wroga. A przez okres swego istnienia miała potężnych przeciwników: Szwedów, Turków, Tatarów, Państwo Moskiewski. Praca, jest poparta odpowiednim zasobem źródeł pisanych jak i ikonograficznych. Polecić można wszystkim, którzy interesują się powyższą tematyką.

"Sicz Zaporoska" Autor: Leszek Podhorodecki Książka Leszka Podhorodeckiego ukazuje się pod dwoma tytułami: "Kozacy Zaporoscy" oraz "Sicz Zaporoska", co może budzić pewne zamieszanie, zwłaszcza że nowsze wydania nie informują o fakcie, iż jest to przedruk wcześniejszej publikacji. To jednak nie umniejsza wartości samego dzieła. Pod względem merytorycznym książka jest solidnie opracowana i przejrzysta. Stanowi interesujące wprowadzenie do historii naszych południowo-wschodnich sąsiadów, zwłaszcza w kontekście Kozaczyzny Zaporoskiej. Pozycja ta zasługuje na uznanie za jasność i szczegółowość opisu złożonych losów tych ziem. Czytając ją dwukrotnie, odkryłem, jak trudna i zawiła była historia regionu. Zaczynająca się od wielkiej wolności Kozaków, w kolejnych stuleciach ich sytuacja ulegała dramatycznym zmianom, a decyzje polityczne i militarne, które podejmowali, doprowadziły do stopniowego ograniczania tej wolności. Jest to wartościowa książka, którą z pełnym przekonaniem polecam każdemu zainteresowanemu historią. - recenzję bliźniaczą umieściłem przy pozycji: "Kozacy Zaporoscy" -

Książka bardzo dobrze opisuje Zygmunta III Wazę i okres jego panowania w Rzeczpospolitej jak i w Szwecji. Jest to raczej bardziej biografia, więc naturalnie pewnych rzeczy z historii Polski, które działy się za panowania Zygmunta III nie ma. Poza tym napisane obiektywnie, ale w bardzo dobry sposób pokazuje pewne dążenia Zygmunta III (jak na przykład to, że przy podejmowaniu większości decyzji na arenie międzynarodowej jako władca Rzeczpospolitej kierował się myślą o koronie w Szwecji)

Lisioł i koncerz . W tym tygodniu Lisioł postanowił wybrać się do XVII wieku i zgłębić nieco tajniki wojen polsko-tureckich. Z tego też powodu wsadził nos w książkę "Buńczuk i koncerz. Z dziejów wojen polsko-tureckich" autora Janusza Pajewskiego. Szybko jednak Lisioł przekonał się, że owa pozycja obejmuje także moment przybycia Turków do Europy oraz trudne relacje turecko-węgierskie, które pachniały niczym beczka prochu. *Dźwięk zapalanej zapalniczki, do którego po chwili dołączył przerażony pisk świadczący o zgrabnym upuszczeniu owego przedmiotu*. Lisioł jednak dla bezpieczeństwa oddalił się nieco od miejsca zdarzenia, nie udało mu się jednak uniknąć bitwy pod Warną. Władysław III Warneńczyk zaproponował naszemu futrzakowi podwózkę konną, co jak wiadomo, nie skończyło się zbyt dobrze w roku 1444. *Lisioł pije z sułtanem tureckim herbatkę* a to pudełko z miodem do czego? *zapytał futrzak. Na co sułtan otwarł pudło, w którym głowa króla Władysława odpoczywa od reszty ciała, zanurzona w miodzie* Lisioł jednak nie zostanie na obiad, truskawki zostawił na gazie, każdemu zdarza się zapomnieć *dźwięk szybkiego odwrotu taktycznego*. . Potem było tylko gorzej. Jak nie krwawe wojny, to wyimaginowane konflikty i tak w kółko! Ciągle coś... Zaliczamy też plejadą największych imprez rozrywkowych po tej stronie Wisły, czyli Cecora, Chocim, Kamieniec i Wiedeń. Jak usłyszał Lisioł, gdy chciał zdezerterować, takiego wydarzenia nawet Ty nie możesz przegapić. No i Lisioł nie przegapił. Dostał nawet koncerz, który chętnie by wsadził komuś tam, gdzie nie dociera światło… . Podsumowując, dużą zaletą książki jest jej język. Nie ma tutaj zbędnego udziwniania języka, więc czyta się szybko i przyjemnie, dlatego nawet początkujący historycy nie będą mieli żadnych problemów. Kto więc chce zacząć swoją przygodę z XVII wiekiem, niech łapie za książkę!

Ostatnio czytałem habeka o Grunwaldzie, gdzie bitwa pod Płowcami była wspominana jako pierwsze większe zwycięstwo nad Krzyżakami. Istotnie od czasów sprowadzenia ich przez Konrada Mazowieckiego i kiedy zajęli Pomorze, było lekko mówiąc z nimi spore problemy. Częste najazdy zakonników, którzy niszczyli grody, palił wsie i wyżynali miejscowych to był stały motyw życia na Kujawach. Wcześniej Łokietek próbował ze zmiennych szczęściem. Dopiero po wielu latach naprzemiennych zawieszeń i wszczynania działań wojennych, strony mogły w końcu się spotkać. A było to spotkanie przypadkowe we mgle, gdzie wcześniej 2/3 Krzyżaków wyprawiło się na Brześć Kujawski. Sama bitwa była kilku etapowa, z dwiema przerwami, dopiero polski bełt, powalający konia z krzyżacką chorągwią, sprawił, że zwyciężyliśmy. Nie było to pełne zwycięstwo z racji poniesionych strat i tym, że później i tak straciliśmy Kujawy. Ale to Krzyżacy zostali pokonani, wycofywali się, wzięto jeńców. Padło sporo starszych zakonników, co miało spore przełożenie w przyszłości. W świat poszła informacja o przegranej bitwie zakonu. Od tego czasu zachodnie rycerstwo, wybierało inne kierunki celem zarobku.

Bez wad. Englund ma dobre pióro, fajny styl i tworzy bardzo przyjemne książki popularnonaukowe. W tej mamy nieco tła, powód konfliktu, skrócony przebieg do 1709 i wreszcie samą bitwę. O starciu pod Połtawą mamy ponad 250 stron. Od oblężenia Połtawy (obrzucanie się zdechłymi kotami). Tworzenie umocnień, kontrumocnień rosyjskich (słynne "T" z redut cara Piotra I). Powód wydania bitwy (niemożność odwrotu), plan. Wreszcie jej przebieg z podziałem na skrzydło prawe Szwedów (generał Ross, szturmowanie redut zakończone odwrotem i kapitulacją) oraz lewe, królewskie toczące ważniejszą część bitwy. Na końcu odwrót, ucieczkę i wreszcie kapitulację nad Dnieprem. Nie ma jedynie o tym co było potem. Autor skupia się przede wszystkim na relacjach Szwedów. Z jednej strony to minus bo chciałoby się poznać rosyjski punkt widzenia. Bądź kozacki. Z drugiej strony Englund schodzi aż do poziomu szwedzkich szeregowych i stara się ukazać starcie z różnych perspektyw. Książka została tak napisana aby nawet laik nie czuł się zagubiony. Opis epoki, mentalności, sposobów walki, umundurowanie, dokładne plany bitwy podzielone na etapy. Wszystko - w rozsądnej ilości. Polecam zatem jako lekturę dla tych, którzy są ciekawi tego w jaki sposób Rosja stała się mocarstwem na skalę kontynentalną, a Szwecja zeszła ze sceny wielkiej historii Europy.

Ciekawe studium, nieroszczące sobie miana pracy wyczerpującej temat, o rozpadzie Monarchii Austro-Węgierskiej. Praca, mimo zasypania jej słownictwem z głębokiej komuny oraz skupieniu się na dwóch kwestiach - narodowej oraz dyplomatycznej, jest naprawdę dobra i bogata w informację dla każdego zainteresowanego tematem. Można jeszcze dodać, że tworzy swoistą trylogię, z dziełami Henryka Wereszyckiego pt. Pod berłem Habsburgów oraz Waldemara Łazuga pt. ,,Rządy polskie'' w Austrii, którą powinno czytać się razem.

Bardzo dobra biografia i bardzo dobrze napisana książka historyczna. Opis dzieciństwa jest dość krótki, ale też niewiele się wtedy wydarzyło w życiu króla. Od momentu natomiast sprzed wybuchu III-ciej wojny pólnocnej, książka opisuje życie Karola niemal miesiąc po miesiącu. Pozycja pokazuje także losy wielu postaci towarzyszących królowi w jego tułaczkach (między innymi Stanisława Poniatowskiego, ojca przyszłego króla Polski). Wyszczególnione są arkana ówczesnej dyplomacji, sztuki wojennej. Kwestią pierwszorzędną jest natomiast tytułowy władca: jego zwycięstwa, porażki, niepowodzenia. Autor próbuje odmalować, w najdrobniejszych szczegółach, charakter tego człowieka, także poprzez przytaczanie osobistych relacji innych osób, w tym pamiętników. Ciekawy jest nasz wątek narodowy, a rozdziału na ten temat nie można chyba było lepiej zatytułować - ,,W Polskim labiryncie". Nietrwałość i chwiejność stanowisk polskiej szlachty oraz mozaika magnackich ,,państw w państwie" przyprawiły Karola XII o niemały ból głowy. Dużym plusem są także, chyba nie dość dobrze znane, losy króla w Turcji. Refleksja nasuwa się sama, - Turcja od początku XVIII wieku do dnia dzisiejszego pozostaje państwem, z którym, ze względu na jej położenie, trzeba się ciągle dogadywać, licząc na jej pomoc w jakimś międzynarodowym przedsięwzięciu. Jedynym drobnym minusikiem jest pozostawienie dość dużego niedosytu w kwestii śmierci Karola XII. Autor dobitnie ukazuje pewną teorię, której nie nazwałbym spiskową i, która do mnie przemawia. Temat nie jest jednak rozwinięty, a szkoda. Polecam zdecydowanie.

To w zasadzie nie tyle biografia jako taka, co esej poświęcony księciu Jeremiemu Wiśniowieckiemu. Takie było zresztą zmierzenie Autora i w taki sposób należy tę książkę oceniać. Jako esej spełnia wszelkie oczekiwania stawiane przed tym gatunkiem literackim: napisany płynnym, potoczystym językiem, obfituje w anegdoty i ciekawostki obyczajowe, czyta się bardzo dobrze. R. Romański nie cofa się przy tym przed formułowaniem własnych, odważnych i często niepoprawnych politycznie ocen i opinii na temat sterników polityki polskiej doby powstania Chmielnickiego, ówczesnej sytuacji oraz możliwych sposobów działania (z których, zdaniem Autora, najczęściej z takich czy innych powodów – które stara się zresztą wyjaśnić - wybierano te najgorsze i najbardziej krótkowzroczne). To ważne zalety pracy. Można też jednak wskazać pewne minusy: zbyt częste i zbyt obszerne dygresje, niejednokrotnie pozbawione bezpośredniego związku z postacią księcia Jaremy, zbyt obficie używane w tekście współczesne, niewyszukane kolokwializmy, omijanie pewnych kwestii (np. w jaki sposób zaginęły na Świętym Krzyżu doczesne szczątki księcia – jeżeli nawet nic konkretnego na ten temat nie wiadomo, to jednak istnieją chyba jakieś poszlaki czy hipotezy?), wreszcie całkowity brak aparatu naukowego. Owszem, w pracy popularyzatorskiej Autor nie ma obowiązku takowego zamieszczać, ponieważ jednak biografii Jeremiego Wiśniowieckiego oraz opracowań na temat powstania 1648 r. napisano całkiem sporo, a R. Romański niejednokrotnie polemizuje z ich wskazywanymi imiennie twórcami, przydałaby się chociażby bibliografia. Niezależnie od tych uwag, powtórzę – czyta się bardzo dobrze.

Bardzo dobra praca jak na warunki serii HB. Nie ma za wiele opisów dot. kozaczyzny, czy też powstania Chmielnickiego. Autor po krótkim wstępie i opisie walczących wojsk od razu zabiera czytelnika do 1651 roku. Przedstawia kampanię hetmana Kalinowskiego, po czym przechodzimy do kampanii zakończonej zwycięską bitwą pod Beresteczkiem. Bardzo dobrze się czyta. Brakuje więcej info o stronie kozackiej.

Zgrabne omówienie, o chodziło podczas wojny stuletniej. Najpierw Anglicy wykorzystujący niemożliwości Francuzów, wojny domowe obu stron, epidemia, Joanna d'Arc i "przebudzenie" Francji. Same reperkusje dla Europy i obu krajów były dość znaczące. Podobnie jak ze sztuką wojenną. Słynni angielscy łucznicy przestali być tacy super, jak Francuzi zaczęli stosować nowe, niestandardowe i niezbyt przewidywalne manewry na polu walki. Zorganizowanie coś na wzór strzelcy i organizacji pozwoliło Francji ustabilizować sytuację. A Joanna d'Arc podniosła morale króla Francji jak i samego społeczeństwa. Z tego względu Francji przestała opłacać się jako możliwość szybkiego dorobienia się kasy i glorii. Trzeba też wspomnieć o rokowaniach pokojowych, w których to my mieliśmy swój większy w osobie biskupa Lasockiego i mniejszy wpływ. Król Polski jako rozjemca i gwarant pokoju między krajami Europy? Szkoda, że nie wyszło, bo renomę na "dzielni" to wtedy mieliśmy.

Zacznę od pozytywów z których pierwszym jest strona metytoryczna pracy, szczególnie jeżeli chodzi o opis politycznych zamierzeń i rozgrywek Władysława IV (stosunki z Rosją, starania o koronę szwedzką, plany wojny z Tatarami i Turcją, kwestie religijne, czy też próby wzmocnienia władzy i wojska w tym reforma piechoty, artylerii I chęć utworzenia floty). Drugim pozytywem jest to, jak ta praca jest napisana. Przez książkę tą się po prostu "płynie". Dodatkowo czytałem stare wydanie z wydawnictwa "Wiedza Powszechna" z 1976 roku, a ja po prostu lubię jak książki były wówczas wydawane i składane. Z minusów wymienić należy mało szczegółów dot. bitew, wojen, kwestii militarnych, życia prywatnego, kulturalnego, dworskiego. Nie jest to więc praca wyczerpująca temat, ale niewatpliwie warta zainteresowania. Rozszerza wiedzę nt. tego władcy, który zdaniem Autora może gdyby zasiadł na tronie wcześniej, na dłużej (1632-1648) i w lepszym stanie zdrowia, udałoby mu się skuteczniej działać przy realizacji wielu ambitnych zamierzeń. Warto.

Bitwa pod Grunwaldem to temat dobrze znany każdemu z lekcji historii, ale książka Andrzeja Nadolskiego pokazuje, że warto spojrzeć na nią raz jeszcze – tym razem bardziej świadomie. „Grunwald 1410” to zwięzłe, a jednocześnie bogate opracowanie najważniejszego starcia średniowiecznej Polski. Autor krok po kroku przedstawia tło polityczne, przygotowania obu stron i sam przebieg walk, skupiając się nie tylko na wielkiej polityce, ale i na ludziach, którzy stali za tym zwycięstwem. To, co mnie pozytywnie zaskoczyło, to styl – popularnonaukowy, klarowny, bez nadmiaru terminologii. Dzięki temu książkę czyta się szybko i z przyjemnością, nawet jeśli na co dzień nie sięgacie po literaturę historyczną. Na duży plus zasługują również liczne mapy – szczegółowe, czytelne i naprawdę pomocne w śledzeniu przebiegu bitwy. Warto dodać, że „Grunwald 1410” to część serii „Historyczne Bitwy” wydawnictwa Bellona – świetnego cyklu dla wszystkich ciekawych historii wojskowości. Andrzej Nadolski, znany historyk i znawca średniowiecznych dziejów Polski, przygotował solidną, choć dość klasyczną pozycję. Osobiście zabrakło mi nieco głębszego spojrzenia na źródła i kontrowersje wokół tematu. Mimo to – warto! Szczególnie jeśli szukacie krótkiej, konkretnej lektury o jednym z naszych największych zwycięstw.

Książka przypomina filmy akcji, gdzie jest bardzo długi wstęp i rzeczona akcja. Krótka, która rozstrzyga wszystko. Tutaj jest podobnie. Ale takie zostawienie recenzji byłoby dla autora krzywdzące. "Po drodze" do bitwy jest opis uzbrojenia, stylu walki i średniowiecznego charakteru walki. Sprawy personalne, czyli, kto jest kim i dlaczego znalazły swoje miejsce. Ostatnią sprawą, jaka znalazła również swoje miejsce to dalekosiężne skutki bitwy. Mając to wszytko, czyta się opis bitwy inaczej. Fakt, że Wilhelm (jeszcze nie z przydomkiem Zdobywca) ściąga hełm i przekonuje swoje wojsko, że żyje, czym podrywa je do walki. Nie jest pustą czynnością, a czymś w rodzaju być albo nie być dla władcy. Po drugiej stronie król Anglosaski - Harold zostaje ugodzony strzałą w oko i później dobity. Wojsko się rozsypuje. Następuje początek wpływów francuskich na Wyspach. A sama bitwa na stałe wpisze się w historię Wielkiej Brytanii i będzie oddziaływać na przyszłe konflikty.