Namaluj to

Rozpędzony wehikuł czasu Josepha Hellera nareszcie się zatrzymał a raz po raz wypadające z niego niepokoje starożytnego greckiego świata sprawiły, że na tych bezdrożach historii mocno mną wytrzęsło. Nie mogę odmówić amerykańskiemu pisarzowi ogromnej umiejętności dostrzegania różnych aspektów tej samej sprawy ale śmiem stanowczo zaprzeczyć, jakoby galopada przez życiorysy Platona, Arystotelesa i Rembrandta dobrze wpłynęła na mój odbiór zawartych w "Namaluj to" idei i koncepcji. Nieco przypominająca odyseję i napisana w reporterskim stylu książka Hellera, co prawda nie wypełniła ubytków mojej wiedzy ale dokonała czegoś równie ważnego. Bo ta podróż przez ludzki intelekt, to kopalnia anegdot i przypuszczeń. To utrzymane w konwencji żartu i balansujące na granicy autentyczności zawartych w nim faktów dzieło, może się stać przyczynkiem do dywagacji na temat malarstwa i filozofii. A z takimi informacjami łatwo już o dalsze samodzielne zgłębianie tajników nauki. Powołany do życia przez holenderskiego malarza Arystoteles pchnął "Namaluj to" w kierunku szkiców o istocie demokracji i przybliżył mi prawidła rządzące naszym światem. Naszym, ponieważ te pozostałe wymyślone przez Hellera obszary rządzą się zupełnie innymi prawami. Podobnie jak Rembrandt, świetnie operujący światłem i cieniem Heller umieścił w swej kompozycji po jednej stronie wszelkie autorytaryzmy a po drugiej demokratyczne struktury rządów. Bacznie przyjrzał się powstałym podczas tego doświadczenia światom aby w swym niegenialnym przekroju wykazać wiarę w możliwość poprawy życia ludzkości. W burzy paradoksów narodziło się wiele interesujących mnie tematów. Proces Sokratesa, rozwój kupieckiej potęgi Niderlandów, starożytne starania o prymat w Helladzie. Miałem czas na rozmyślania i doszedłem do stwierdzenia, że ustalenie prawdy o świecie nie jest możliwe. Można by potraktować książkę Hellera jako poradnik z wkładką w postaci wizji doskonałej społeczności i zrobić z niego narzędzie do kształtowania modelu sprawiedliwego społeczeństwa. Jednak wyglądające na mało wiarygodne i niezbyt subtelnie podane wtręty, czynią "Namaluj to" mieszaniną myślowych spekulacji i historycznych plotek. Splendoru temu dziełu przydaje obecność wielkich postaci świata sztuki, nauki i polityki. W wielkich czasowych przeskokach czasami trudno jest zorientować się w prawdziwych losach wspaniałych bohaterów namalowanej przez Hellera rzeczywistości. Podczas lektury czułem się momentami jak w domu aukcyjnym, gdzie każda z interesujących historii walczy o supremację w literackim i pełnym domysłów świecie. A która się lepiej sprzeda, to już zależy od twórcy tej skłonnej do bazowania na anegdotach opowieści. Idee zasługują na to, by się nad nimi zastanawiać. Doceniam starania amerykańskiego pisarza, zmierzające do przyjęcia na swoje barki ciężaru sprzeczności, tym bardziej, że w większości przypadków sam sprowokował ich powstanie. Swoją skłonnością do obserwacji dziejowych wichur podzielił się tak, jak umiał. Z żartem, lekką przekorą i powoływaniem do życia sieci mniej lub bardziej wymyślonych zależności. Może podczas pisania "Namaluj to" nosił głowę w chmurach, być może chciał dorzucić swój kamyczek do biografii Rembrandta, a może po prostu proces tworzenia i wnioskowania traktował jako zabawę. Jednak tak jak z każdym ruchem pędzla największego holenderskiego malarza zostaje odkryta cząstka mniej lub bardziej realnej rzeczywistości, tak kolejny po nim ruch pióra Hellera jedynie przypieczętowuje słynną wypowiedzianą przez Sokratesa maksymę o treści "wiem, że nic nie wiem".