Inna bajka. Wiersze ulotne

Szczerze przyznam, że przeczytałam tylko wiersze - w ramach mojego postanowienia "czytać więcej poezji". Ale na pewno do twórczości Bursy jeszcze wrócę, bo wywołała we mnie dużo emocji. Nie wszystkie wiersze do mnie trafiły, ale w wielu znalazłam choćby fragmenty, które zrobiły na mnie ogromne wrażenie. I które o wiele bardziej nadają się na warte zapamiętania cytaty i maksymy niż te tekściki kopiowane i masowo udostępniane teraz w social media. Książkę miałam z biblioteki, ale chciałabym ją kupić i trzymać w domu, żeby móc do niej wracać i dalej odkrywać.

Jako dziecko zaczytywałam się w tym tomiku. W piątej klasie szkoły podstawowej kiedy mieliśmy wyrecytować ulubiony wiersz i wszyscy mówili jakieś Tuwimy, Pawlikowskie, Konopnickie, ja wyrecytowałam "Pantofelka" :) Do tej pory też uwielbiam cytat z Gier i zabaw dziecięcych "...aż wyrżnie mordą o bruk..." Jakie to zdanie jest piękne!

na "Legendarnych i tragicznych" trafiłam podczas przygotowywania prezentacji maturalnej, dotyczącej twórczości Edwarda Stachury. książka Marxa jest niezwykle pomocna i ciekawa dla każdego miłośnika literatury i poezji. ;) zawiera wiele informacji nt. życia autorów, ich twórczości, powiązań z innymi artystami; a także fragmenty utworów. nie jest napisana 'encyklopedycznie', potrafi zaciekawić. dla mnie najbardziej interesujące były rozdziały o Stachurze, Wojaczku i Poświatowskiej, gdyż ich twórczość znałam i ceniłam wcześniej, ale dzięki Marxowi miałam okazję poznać inne ciekawe nazwiska. :) polecam - to świetne źródło wiedzy o polskich poetach przeklętych.

Choć Kaskaderzy literatury zostali wydani jeszcze w II obiegu, w latach osiemdziesiątych nadal zachwyca jak ta antologia polskich pisarzy "wyklętych" jest napisana, jak świeżym spojrzeniem (na na przykład Marka Hłasko, który był wręcz bożyszczem literatury tamtego okresu) się charakteryzuje. To zbiór esejów i wyboru twórczości "kaskaderów" - Bursy, Wojaczka, Hłaski, Poświatowskiej, Stachury i Ryszarda Milczewskiego-Bruna, który czyta się świetnie, obojętnie czy jest się wyposażonym w aparat pojęciowy literaturoznawcy, czy nie.

Stanisław Barańczak napisał gdzieś, że Rimbaud był ostatnim wielkim poetą, który utożsamiał pisanie z wyswobadzaniem się z dławiącej monotonii realności, rozrywaniem jej seriami iluminacji, rozbłysków Nieoczekiwanego. Może dlatego, że osiągnął szczyty poezji innym już niedostępne. Otworzył puszkę Pandory, z której wytrysnęły wizje, którym dana jest nieśmiertelność. Kim był Jean Arthur Rimbaud, legendarny „mistyk w stanie dzikim”, jak nazwał go Paul Claudel? Buntownik przeciw wszelkim konwencjom swej epoki. Gardzący społecznym porządkiem skandalista, szokujący otoczenie ekscentrycznym zachowaniem, błąkający się ulicami Paryża włóczęga. Szaleniec bez domu i przystani. Pijany pielgrzym w zakłamanej rzeczywistości. Kiedy po raz pierwszy czytałem „Statek pijany” miałem 15 lat i rzeczywiście upiłem się kaskadą halucynacji, które wyzwalał ten utwór stanowiący dla mnie do dziś najwyższe osiągnięcie poetyckie wszech czasów. Poezję Rimbauda ożywiają intensywne, wymowne obrazy, wybujała metaforyka, eksperymenty ze składnią i leksyką, przełamywanie barier ówczesnej tradycji i retoryki. Od buntowniczych wierszy po prozatorskie poematy, ulegający nagłym inspiracjom i olśnieniom, trawiony wewnętrznym ogniem orgiastycznej wyobraźni przeszedł Arthur Rimbaud niepokorną ścieżkę poety przeklętego, by ostatecznie zmierzyć się z życiową klęską, która sprawiła, że wybrał ryzykowny los handlarza bronią. Lektura tych wierszy inspirowała mój własny, toute proportion gardee okres rimbaudowski i była zapowiedzią podobnej klęski w późniejszych latach. Nie da się jednak wyrugować z głębi umysłu młodzieńczych fascynacji utworami takimi jak Dzieciństwo, Ręce Joanny Marii, Siedmioletni poeci. Te pozostaną na zawsze jako poetycka podszewka duszy, której nie samą poezją przyszło żyć. Choć chciałoby się, że z całości ostała się tylko ona.

Dzis skonczylam czytac Wiersze Stachury. Spojrzalam na jego biografie i co mnie uderzylo,to,ze dzis to jest 24 lipca 2024 roku przypada 45 rocznica smierci poety. Taki zbieg okolicznosci. W mlodosci zaczytywalam sie w jego poezji. Po latach wrocilam. Mam ulubione. Za kazdym razem odkrywam na nowo.

Bardzo ambiwalentne uczucia mam co do tej biografii. Rozumiem, że Bogusław Kierc został namaszczony na jedyną osobę, która ma prawo o Wojaczku cokolwiek napisać (brat Rafała, Andrzej Wojaczek mówił w "Wojaczku wielokrotnym", że Kierc był właściwie jedynym prawdziwym przyjacielem jego brata), ale to w żaden sposób nie uprawnia go do takiego spektaklu kabotyństwa i pseudonaukowych teorii, których jesteśmy w tej książce świadkami. A to niestety bardzo negatywnie rzutuje na odbiór całej książki, która mogła by być dużo lepsza, gdyby jej autor bardziej skupił się na osobie samego Wojaczka, wydarzeniach z jego życia i klasyczną z literaturoznawczego punktu widzenia analizą jego poezji, powstrzymując się od swoich wątpliwych dygresji.

Nie każdy tomik Świetlickiego czyta mi się dobrze. Tym razem trafiłem na naprawdę udany. Bez wielkich eksperymentów formalnych - i to właśnie jest jego atut, bo wiersze nabierają spokoju i pewności nie tracąc przy tym wyrazistości. Wydziwiana forma wzbudza we mnie nieufność, gdyż kojarzy mi się z nerwowością i egoizmem, tu na szczęście cech tych nie widzę.

"Iluminacje" to krótkie opisy i scenki, które absolutnie nie zapadły mi w pamięć. Były ładne, ale za nic sobie nie przypomnę większości z nich, bo nie wywarły na mnie żadnego wrażenia. Za to "Sezon w piekle"? Cudo. Pięknie wprowadzony motyw katabazy, ciekawa treść, ujmujący język. Bez wątpienia jeden z moich ulubionych tekstów Rimbaud.

Mocne wiersze pełne melancholii, nostalgii, smutku, ale są też momenty nadziei. Dużo o życiu i śmierci, poszukiwaniu i odnajdywaniu siebie. Sporo erotyzmu. „[…] Nieciekawy już świata za wanną. Nieciekawy już miasta i kobiet. Nieciekawy siebie samego, spłukujący nazwisko, charakter”. s.6 „[…] Światło nam umarło, śmierdzi po śmierci naftą. Światło zmarło. Światło nam wyłączyli urzędnicy. Pan kierownik przyszedł z fizycznym i wyłączył. Bo żyjemy w grzechu, nijak za to nie płacąc, więc znaleźli sposób, żebyśmy zapłacili - wyłączając światło”. s.7 „[…] Nikt mnie nie ściga, nikt nie idzie za mną. To ja sam ten cień rzucam. Pętam się, pałętam, kluczę pomiędzy miejscem, gdzie mnie teraz już nie ma a miejscem gdzie mnie nie ma jeszcze - i nie do końca wiadomo, czy w ogóle. Kluczę”. s.12 „Przed trzecią w nocy - tuż po awanturze z szarpaniem ubrań, robieniem zadrapań i siniaków, normalnie - jak zwykle z jego winy, bo czyjej, nikogo tu nie ma prócz niego, och, winnego nieskończenie - nagle odnajduje sam siebie idąc gdzieś po torach kolejowych”. s.14 „[…] nie ma nic, niczego ci nie zostawi, prócz pustki, pustka jest ruchoma, można ją upchnąć w kącie, wynieść, zostawić na torach kolejowych”. s.14 „Niekochany nie zdradza. Niekochany chodzi dzwoniąc w kieszeni niepotrzebnym kluczem”. s.25 „[…] Mam już jeden nóż w plecach i nie ma tam miejsca na następne. Ja przyszedłem się kochać. Odpada dylemat: kawa-herbata. Ja przyszedłem się kochać, przyszedłem tu umrzeć. Zobaczyłem światło, więc przyszedłem. Zadzwoniłem i otworzyłaś. Nie przyszedłem rozmawiać, nie przyszedłem namawiać, nie przyszedłem zbierać podpisów, nie przyszedłem pić wódki. Ja przyszedłem się kochać, przyszedłem tu umrzeć”. s.28 „Wycięte kilkanaście zwrotek. Cenzura wewnętrzna. Ale to było wczoraj. Dziś jadę tramwajem uśmiechając się wstrętnie do wczoraj. Wącham wczoraj, ostry i grzeszny zapach. Ale to było wczoraj. Dziś nic. Tylko jadę i więcej nie wydarza się. Lekki grzesznie. Cokolwiek mi zrobią, nie sięgną wstecz. Już jestem przedawniony. Dziś tylko jadę i głównie jestem jechaniu oddany”. s.49 „[…] Nowe życie i wiele rozmów typu „martwię się o ciebie”, odbytych po to, by sumienie nasycić, nowe życie, noc wypiera noc, pogrzeb na wyścigi z pogrzebem. Kiedyś się zdecyduję, teraz jeżdżę, nie wiem, wrócę, jeżeli spełni wreszcie się mój jedyny warunek, skoro prawa nie mam do stawiania warunków, postawię sam sobie wódkę, warunek wysłowię, nie usłyszę go”. s.64 „Nie opiekuję się twoim mężczyzną pod twoją nieobecność, nie odżywiam go właściwie, odprowadzam go do obcych kobiet, a on je krzywdzi, obiecując to, co obiecał już tobie; nie opiekuję się twoim mężczyzną, to jakiś byt, którego nie powinno tu być, trzymam go w płytkim, wciąż otwartym grobie, śpiewa stamtąd króciutką pijacką piosenkę”. s.65 „[…] I wreszcie być podobnym do odbicia w lustrze uderzająco, donikąd nie uciec, pozostać, mieć cień wreszcie i pieniądze szanować, zbierać je na ludzki pogrzeb. I obserwować jak narasta jasność”. s.68

"[...]wszystko co uszczęśliwia zwykłych śmiertelników, przyprawia o wymioty" - a ja mam refluks i reakcję alergiczną na wszechświat,dlatego kupiłem tę książkę. ****************************************************** "Człowiek powstaje jako proch, a odchodzi jako fetor". "Nie ma innego życia; samo życie jest tylko wizją i marzeniem, bo nie ma nic oprócz kosmosu i ciebie. Gdyby istniał wszechmogący Bóg, uczyniłby wszystko dobrem, a nic złem". "Nie ma Boga, wszechświata ani rodzaju ludzkiego… Jesteś tylko myślą – błąkającą się, nikomu niepotrzebną i wyobcowaną świadomością, która snuje się po pustej wieczności". "Mała hałaśliwa garstka – jak zwykle – będzie krzyczeć na rzecz wojny. Duchowieństwo będzie ostrożnie sprzeciwiać się najpierw; wielka otępiała masa narodu będzie przecierać zaspane oczy i starać się zrozumieć, dlaczego ma wybuchnąć wojna, i powie rozsądnie i z oburzeniem: „To, niesprawiedliwe i niegodziwe; nie powinno być wojny”. Grupka zaś zacznie krzyczeć jeszcze głośniej. Kilku porządnych ludzi po obu stronach wysunie argumenty przeciw wojnie, będzie walczyć słowem i piórem. Z początku ludzie będą ich słuchać i przyklaskiwać im, lecz to nie potrwa długo. Przeciwnicy przekrzyczą ich i antywojenne audytorium wtedy zmniejszy się i straci popularność. Niedługo ujrzycie dziwną rzecz: mówcy zostaną ukamienowani na trybunach, a wolność słowa zostanie stłumiona przez hordy rozwścieczonych ludzi, którzy w głębi serca będą wciąż zgodni, jak przedtem, z tymi ukamienowanymi mówcami, lecz nie odważą się przyznać do tego. I oto cały naród – duchowieństwo i wszyscy – podejmą hasło wojny – i będą krzyczeć aż do zachrypnięcia i rzucą się gromadnie na każdego uczciwego człowieka, który odważy się otworzyć usta; i nagle ci ludzie zamilkną. Następnie mężowie stanu wymyślą takie kłamstwa, zrzucając winę na napadnięty kraj, i wszyscy ludzie będą zadowoleni z tych kłamstw uspokajających ich sumienia, będą je pilnie studiować i odmówią zbadania odpierających je zarzutów. Tak więc wszyscy powoli przekonają siebie, że wojna jest sprawiedliwa i będą dziękować Bogu za spokojny sen po tym groteskowym samooszukiwaniu się." (drugie imię Śmierci to Wszechobecność).

Moja fascynacja postacią Rafała Wojaczka, i tak już całkiem rozwinięta jeszcze przed lekturą jego biografii, teraz urosła do niebotycznych rozmiarów. Całe to zagubienie, nieprzystosowanie do świata, ból i cierpienie poety jest u Szczawińskiego przedstawione bardzo emocjonalnie i nie ma nic wspólnego z krytycznoliteracką publikacją okraszoną suchymi faktami z życia artysty. Dostajemy za to listy i wspomnienia, z których powoli wyłaniała się postać Wojaczka, tego kim był i jaki był.

Spoczywa na jednym z piękniejszych cmentarzy, jakie znam - na Pęksowym Brzysku w Zakopanem. O górskich przestrzeniach, o tej nieokiełznanej przyrodzie pisał równie chętnie i dużo, co o miłości. Wydawałoby się, że to przepis na sukces, na porywającą lirykę. A jednak niejednokrotnie czułam estetyczny zgrzyt. Przechodziły mnie ciary cringe'u przy niektorych rymach, aż wstyd się przyznać. Oczywiście nie oznacza to, że nie znalazłam th pięknych kawałków. Bo były - piękne, mądre i wnikliwe. Jednak w zdecydowanej mniejszości. No niestety nam do końca nam zaiskrzyło. Miałam ostatnio melodię na poezję, co do mnie zupełnie niepodobne i po tym tomiku, który mnie wymęczył, wracam grzecznie do znanej i kochanej prozy.

Dla wojaczkologów pozycja więcej niż obowiązkowa. Katarzyna Batorowicz-Wołowiec i Stanisław stworzyli dzieło potężne, dzięki któremu możemy lepiej poznać i zrozumieć fascynującą postać Rafała Wojaczka, poety wyklętego, kaskadera literatury. Przepytali na okoliczność kilkadziesiąt osób, mniej lub bardziej bliskich Wojaczkowi, tworząc kilkadziesiąt znakomitych, dalekich od hagiografii portretów poety. Można tę książkę czytać w porządku chronologicznym, według miejsc związanych z Wojaczkiem - od rodzinnego Mikołowa, aż po Wrocław, w którym poeta po raz ostatni zagrał partię szachów ze śmiercią. Można również czytać ją tematycznie, według haseł, tematów, archetypów nierozerwalnie z Wojaczkiem związanych. I tak na zupełnym marginesie - zamieszczony w tym zbiorze tekst Stanisława Chacińskiego, fragment tekstu pt.: "Byłem i podpis: Rafał" z 1972 roku to chyba najlepsza rzecz jaką kiedykolwiek o Rafale Wojaczku napisano.

Moje zainteresowanie się autorem jest jednym z odprysków fascynacji Jackiem Kaczmarskim, który tak w skrócie przedstawił jego życiorys w piosence mu poświęconej: "Bruno Jasieński - niemieckie imię, nazwisko polskiej szlachty, Bywał w Rzymie, paryskie miał kontakty. W Moskwie sądzony za szpiegostwo, skazany i zesłany. Zaginął gdzieś po drodze. Odtąd los jego jest nieznany." "But w butonierce i inne wiersze" to poezja niełatwa, w wielu miejscach ideologicznie wątpliwe w wielu miejscach pusta semantycznie. Natomiast jako pierwszy zaintrygował mnie przed laty wiersz "Żygające posągi" (sic!), a potem było, przerabiane w latach szkolnych "Mięso kobiet", a to wystarczyło żeby zainteresować mnie tą specyficzną postacią, który przeszedł drogę od futuryzmu do komunizmu, tego, który szedł "młody i genialny", a później dał się uwieść "czerwienią cumulusów sztandarów" w "stolicy krasnolicych Azjatów". Warto dodać, że publikacja wydawnictwa Iskry z 2006 roku wykonała tu znakomitą pracę u podstaw dzięki drobiazgowemu posłowiu autorstwa Krzysztofa Jaworskiego, przybliżającą historię Jasieńskiego w możliwie najbardziej bezstronny sposób.

Tłumaczenie polskie czasem zdaje się dość toporne, ale nie stanowi to większego problemu - zdecydowana większość czytelników zapewne i tak skupi się na tekstach oryginalnych. Tekstach przesyconych szamanizmem, tekstach pełnych węży, jaszczurów, morderców... - wszystkiego, za co kochamy Jamesa Douglasa Morrisona, amerykańskiego poetę.

Solidny wybór wierszy, za co należy pochwalić edytorkę i tłumaczkę Teresę Truszkowską. Szczególnie przypadły mi do gustu wiersze ze zbioru Ariel, ale inne zbiory wierszy też są na wysokim poziomie. Wiersze Plath są niesamowicie intymne, oddające paradoksalnie sprzeczną naturę rozkoszy i cierpienia w naszym wewnętrznym doświadczeniu. Świat zewnętrzny to niejako tło dla przeżyć jej podmiotów lirycznych. Niesamowity talent, szkoda że stracony tak szybko...

„Hemofilia” Czesławowi Miłoszowi „Szpital w Okresie Błędów sklecony z pustaków w ramach akcji „dogonić i przegonić Zachód”, był pustakiem- gigantem, który padł na plecy powalony ceglicą (rodzaj apopleksji) i czekał teraz na ostatnie namaszczenie cementem chmur- by inną ostatnią rzecz, tchnienie, wydały nozdrza jego samogłosek (pustak ma tę parę otworów zawsze) albo USTA ziejące jeszcze bardziej symetrycznie w słowie PUSTAK. W tych szkolnych latach miałem jedno w głowie: nie chemię, ani Boże broń, trygonometrię, nauki, jak twierdziłem zbędne mi kompletnie, lecz słowa, ich kontury, konszachty, koneksje - chyba że, oczywiście, myślałem o seksie, (…)". s. 491. Stanisław Barańczak, „Wiersze zebrane”, Wyd. A.5, Kraków 2007. W zbiorze, jak napisze wydawca R. Krynicki, znajdziemy wszystkie wiersze poety zawarte w książkach poetyckich, od „Korekty twarzy” przez „Jednym tchem”, „Atlantydę” do „Podróży zimowej” i „Chirurgicznej precyzji”. Z nowych wierszy zamieszczono „Hemofilię” (fragm. powyżej), wiersz dedykowany Czesławowi Miłoszowi. W Aneksie zaś „Parę przypuszczeń na temat poezji współczesnej” i tekst „Tablica Macando”. Czytelnik ma się nad czym pochylić, ponad 500 stron wyjątkowej poezji, niełatwej, wymagającej, poezji zmuszającej do spojrzenia na siebie, drugiego człowieka i świat z bliższej i dalszej perspektywy. Perspektywy poety, którego zdjęcie widnieje na okładce w towarzystwie uczepionych u ramion gołębi (zdjęcie wykonała, jak przeczytamy na okładce, Anna J. Barańczak). Wielość skrzydeł (widocznych i symbolicznych) - to dla poety- skala poetyckiego kunsztu. Jak przeczytamy w „Paru przypuszczeniach na temat poezji współczesnej”: „poezja tym różni się od innych sposobów użycia słowa, że w tych samych rozmiarach tekstu potrafi zmieścić więcej znaczeń. (...)Wiersz, strofa, linijka jest kompresorem, który sprasowuje treść,wycieka woda, zostaje wielowarstwowa cegiełka sensu”. (s. 508,) Myśl na miarę poety, a samochodowe skojarzenia na miarę męskiej pasji. Poezja Barańczaka zostaje i zmusza, zostaje i towarzyszy, zostaje i ... Poezja Barańczaka- klasa sama w sobie. Skala Nobla. 10/10