Granice kosmosu i kosmologii

Jedna z najlepszych książek popularnonaukowych jakie przeczytałem. Wszystkie poruszane w niej zagadnienia przedstawione są w bardzo zrozumiały sposób nie tracąc nic ze swojej treści. A dodatkowym plusem (bardzo istotnym) jest lekki i często zabawny styl pisarski autora Naprawdę, ale to naprawdę warto mieć tą książkę na półce i ją przeczytać.

Fizyka i matematyka w jednej książce - sam rarytas. Książka napisana jest ciekawie, przystępnym językiem. I choć nauka od czasu napisania książki poszła do przodu, to czyta się pasjonująco. Chciałabym doczekać rozstrzygnięć w dziedzinie hiperprzestrzeni i choć wiem że mnie to nie będzie dane, to tli się we mnie iskierka nadziei, że ludzkość zmądrzeje na tyle, aby przetrwać i pójść dalej drogą nauki, a nie samozagłady.

Od zawsze ciekawiła mnie budowa naszego Świata, zarówno w skali makro jak i mikro. Zgłębiałem tajemnice astronomii, jednak nie obyło się bez konieczności poznania podstaw mechaniki kwantowej. W mojej podróży brnąc coraz głębiej dotarłem w końcu do teorii strun. Książka to dość krótkie, ale wyczerpujące kompendium wiedzy o tych potencjalnie najmniejszych klockach w całej kosmicznej układance.

Książka dogłębnie opisuje czasoprzestrzeń. Co prawda bez wzorów i matematyki, jednak dzięki szczegółowym opisom dowiadujemy się o co chodzi w nowoczesnych teoriach fizycznych dotyczących przestrzeni i czasu. Minusy książki: Informacje zawarte w tej książce są aktualne na rok 2004. Wiele ważnych odkryć dokonano od tego czasu (chociażby fale grawitacyjne czy cząstka Higgsa). Ilustracje są słabą stroną tej książki. Jakość, wielkość i sposób przedstawienia idei jest po prostu marna. Bardzo mała czcionka tekstu. A czcionka przypisów jest mikroskopijna. Sądzę ponadto, że obecność jakichkolwiek przypisów nie jest wygodna dla czytelnika.

Powyższa książka zdecydowanie należy do jednych z najlepszych i najciekawszych pozycji ,którą można polecić początkującym miłośnikom astronomii,pragnącym poznać :kształt ,zasady funkcjonowania i podstawowe teorie opisujące wszechświat."Niebo na dłoni" to książka,która w zrozumiały i przystępny sposób wprowadza w arkana wiedzy o wszechświecie.Dzięki tej książce dowiemy się w jaki sposób gwiaździste niebo jest podzielone na gwiazdozbiory,skąd wzięły się nazwy gwiazdozbiorów,poznamy początki formowania się Układu Słonecznego ,w którym przyszło nam mieszkać,dowiemy się o warunkach panujących na planetach w tymże Układzie Słonecznym ,jak również poznamy komety,planetoidy i wiele innych obiektów krążących wokół Słońca.Kolejnym krokiem będzie przyjrzenie się gwiazdom i galaktykom ,stanowiącym olbrzymie skupiska miliardów gwiazd,gromad kulistych,pulsarów i mgławic planetarnych,będących pozostałościami po wybuchu gwiazdy supernowej.Obecnie z sentymentem wracam do tej pozycji,była to jedna z pierwszych poważniejszych pozycji poszerzających moją wiedzę o wszechświecie i przyczyniła się w dużej mierze do mojego umiłowania astronomii stawiając ją w pierwszym rzędzie moich zainteresowań.Choć minęło wiele lat od ukazania się tej książki na rynku wydawniczym,ona o dziwo tylko w niewielkim stopniu się zdezaktualizowała ,ukazuje bowiem wszechświat w ogólnym zarysie i wyjaśnia zasady ,wokół których to wszystko się kręci i funkcjonuje .Polecam

Przystępnie napisana książka o teorii kwantowej, bardzo dobrze dobrane "analogie" ze świata makroskopowego. Jedna z łatwiejszych do zrozumienia w tej tematyce. Książka nie mówi wyłącznie o teorii kwantowej, bo wiele rozdziałów jest m.in. o szczególnej i ogólnej teorii względności.

"Kosmiczny Projekt" Daviesa był książką, która odmieniła moje życie. Dlatego gdy zobaczyłem sam tytuł "Bóg i nowa fizyka", wiedziałem, że muszę to przeczytać. Jest to książka, którą z czystym sercem poleciłbym każdemu, kto chce się zainteresować dwudziestowiecznymi odkryciami w tematyce fizyki. Davies, jak to Davies, pisze przystępnie i konkretnie. Dla kogoś, kto zna podstawy mechaniki kwantowej i teorii względności... trudno powiedzieć. Nie oszukujmy się, temu dziełu niedługo stuknie trzydziestka. Kilka elementów opisywanej tu kosmologii zdążyło już troszkę pójść do przodu. Głównym problemem jest tutaj zamysł. Po co ta książka została właściwie napisana? Davies stara się odnosić do idei Boga w każdym rozdziale, ale w większości jest to tylko pretekst do tego, żeby usprawiedliwić Boga jako motyw przewodni. Po prawdzie, nie wiem, czy materiału by na to wystarczyło, ale spodziewałem się głębszych analiz zderzeń teologii z fizyką. Idea się jednak troszkę rozmyła.

Bardzo dobra książka popularnonaukowa. Na niecałych trzystu stronach udało się przybliżyć zaskakująco wiele zaawansowanych zagadnień matematycznych w sposób przystępny dla czytelnika po szkole średniej, który nie zajmuje się matematyką na co dzień. Ciekawostki biograficzne matematyków i humorystyczne anegdoty pomagają skupić uwagę. Dłuższa recenzja na moim blogu: www.abderites.weebly.com/bezmiar.html

Bardzo podobało mi się przekrojowe ujęcie historii kosmologii — od pierwszych prób wyjaśnienia budowy Wszechświata w starożytności aż po współczesną naukę. Autor w ciekawy sposób pokazuje kluczowe momenty i odkrycia, które zmieniały nasze rozumienie kosmosu. Interesujące jest również to, że wielcy uczeni, tacy jak Isaac Newton, Albert Einstein czy Galileo Galilei, nie są przedstawieni jako nieomylni geniusze. Autor pokazuje, że mimo wielkich osiągnięć także oni popełniali błędy i czasem błądzili w swoich poszukiwaniach prawdy o Wszechświecie. Motyw przewodni, nawiązujący do słów Tycho Brahe, dobrze oddaje tę ideę — że w pewnym sensie wszyscy jesteśmy „ślepymi obserwatorami nieba”, próbującymi zrozumieć ogrom kosmosu. Książkę czyta się bardzo przyjemnie — autor pisze lekko i często wplata trafne żarty, dzięki czemu nawet trudniejsze zagadnienia są przystępne. To ciekawa i inspirująca pozycja dla osób zainteresowanych historią nauki i kosmologią.

Im dalej jestem od szkoły, tym częściej łapię się na tym, że przychodzą mi do głowy "wielkie" pytania, takie, które teoretycznie powinny zaświtać już w głowie dziecka. Ale nie świtają, bo głowa ta jest zawalona podstawą programową. W każdym razie, jednym z takich pytań jest to o pochodzeniu masy. Jest tak wielkie, że aż banalne - kto by się nad tym zastanawiał? Przecież to oczywiste... na tyle, że Wilczek poświęcił na to zagadnienie całą książkę, która w części części jest listą pytań... na które wciąż nie mamy odpowiedzi. Natomiast odpowiedź Wilczka na pytanie o pochodzenie masy czy też, jak sam zaznacza, na pochodzenie 95% masy (zwykłej, starej, dobrej, znanej masy, która stanowi podobno raptem 5% masy wszechświata - za resztę odpowiadają czarna materia i czarna energia, które w rzeczywistości nie są czarne, tylko przezroczyste...), otóż odpowiedź ta, podobnie jak wszystkie rozważania tłumaczące kwestie "poboczne", a pomagające zrozumieć samą odpowiedź, jest, cóż, tak szalona, że aż ciężko w nią uwierzyć. A jednocześnie tak pociągająca i - tu brawa dla autora - z małymi wyjątkami tak przystępnie opisana, że ciężko w nią nie uwierzyć. Fakt, że całą istotę elektrodynamiki kwantowej da się wyrazić na paru rysunkach stworzonych, zdawałoby się, ręką dziecka (nie dziwi teraz, że Feynman, poza tymi diagramiami, odpowiada również za "metodę Feynmana" do uczenia się). Fakt, że masa powstaje z bezmasowych gluonów i kwarków o bardzo niewielkiej masie. Fakt, że powstajemy z niczego i w dużej mierze jesteśmy wypełnieni niczym (na co wskazuje stosunek wielkości atomu do wielkości jego jądra). Wszystko to sprawia wrażenie, że świat jest znacznie mniej realny, niż nam się wydaje. Kto wie, może kiedy naukowcom uda się odpowiedzieć na pytania stawiane przez Wilczka (i pewnie jeszcze parę innych), świat, jaki znamy, zniknie, a grający w grę zwaną Życiem gracz przejdzie do kolejnego poziomu. Fizyka zdaje się właśnie tym - grą typu escape room, w której z pomocą poszlak naukowcy starają się odtworzyć reguły rządzące światem.

Świetna książka. Oczywiście, co nieco się w fizyce zmieniło od tego czasu, ale sposobu opowiadania o trudnych rzeczach naprawdę można Georgeowi Gamowowi pozazdrościć. Dopiero po ukończeniu książki dowiedziałam się, że jest jej nowe opracowanie wydane przez Centrum Kopernika. Nosi tytuł "Nowy świat Pana Tompkinsa", a uwspółcześnił ją Rusell Stannard. Jeśli wpadnie mi w ręce na pewno porównam.

Michio Kaku w intrygujący i jak sam to określa „elegancki” sposób opisuje nam rolę, istotę oraz prawdopodobieństwo istnienia światów równoległych. Niesamowicie ciekawa książka, która uzasadnia nam, że wszystko jest możliwe oraz ciąg zdarzeń ze sobą połączonych jest wyłącznie determinizmem naszych działań, a wszelkie przypadki są wyłącznie naszą niewiedzą. A to wszystko opowiedziane i wytłumaczone przez wybitnego fizyka i futurologa, który jest autorem słynnej teorii strun, którą również nam tłumaczy. Polecam, przede wszystkim osobom, które obejrzały serial Dark, gdyż ta lektura będzie niczym innym jak pogłębieniem tej wiedzy. Książka czasami trudna i zawiła daje niesamowitą satysfakcję z jej przeczytania. Polecam 👍

Rozmyślając ostatnimi czasy, wraz z rytmem najnowszych odkryć związanych z faktycznym istnieniem czy też - inaczej to ujmując - potwierdzeniem fizycznego istnienia Czarnych Dziur, które to jako zjawiska kosmiczne można by określić swego rodzaju ,,kosmiczną bolączką” bądź ,,Odkurzaczem nadproduktywności Wszechśwata”, natchnęła mnie pewna myśli i zarazem chęć nakreślenia pewnego wniosku: Wszechświat jest paradoksem ,,przez wielkie p". A dlaczego? Przede wszystkim nasz Kosmos, a raczej Wszechrzecz stanowi niewyobrażalnie rozległe i, co z przykrością to stwierdzam, nudne ,, miejsce". Powiedziałbym, że przypomina on bardziej jakąś meta płaszczyznę bez granic, nazwijmy to z braku lepszego określenia: ,,zamkniętych ram terytorialnych". Mówiąc o Wszechświecie, jako o ,,miejscu” należy mieć na myśli Kosmos jako ,,arcy-rozległe coś”, co stanowi ,,miejsce" aczkolwiek w innym, nie klasycznym ujęciu i rozumieniu tego słowa, o zupełnie innej kategorii rozumowania. Z drugiej strony, my istoty ludzkie, miejmy nadzieję, również obce inteligentne cywilizacje bądź struktury społeczne istot, żyjemy w miejscu pięknym, osobliwym, funkcjonującym w sposób tak anormalny, że to, co się w nim ,,odbywa”, przydarza, rozwija, opisuje; to, jak każda nawet najmniejsza cząstka odnajduje tu swe miejsce i zastosowanie, jakby w konkretny, określony sposób (Wszechświat antropiczny; Wszechświat superdeterministyczny), każe nam sądzić, że żyjemy w Kosmosie o super zorganizowanej naturze, uporządkowanej na każdym poziomie egzystencji i ,,szkieletu” - od mikroskali kwantów do makroskali zjawisk nam ludziom doświadczalnych. Czy zatem z powyższych akapitów stanowiących odpowiednio solidne i stonowane wejście tudzież wstęp do pewnych rozważań nad Czarnymi Dziurami i jednocześnie do dalszego niniejszego ustępu związanego ściśle z recenzją publikacji popularnonaukowej z gałęzi rozległej i fascynującej wiedzy kosmologicznej, wynika, że ta przypadkowość i chaos – wypadkowe i procesy stojące za ,,Wielkim Wybuchem/Odbiciem", które to mogłyby być przed tym kosmologicznym zjawiskiem, jak i po nim, mogły by pójść w odstawkę? Czy w związku z tym wraz z aktem wyłonienia się Wszechświata z ,,niczego" bądź z ,,nicości", naukowcy mogą mówić o ,,nieuporządkowaniu w nicości"? Czy wirtualne cząstki, pola, spontaniczne fluktuacje - w rozumieniu ,,przed-wszechświatowym" - można by określić chaosem, jako tym nieuporządkowanym, przypadkowym związkiem/relacją w tymże wirtualnym pre-świecie? A może przyjmijmy zasadę, że każde prawdopodobieństwo, przypadek, spontaniczność, to reguła uporządkowanego od prapoczątków aż do teraz Wszechświata? Jak w tym wszystkim odnajdują się Czarne Dziury oraz Wszechświaty Niemowlęce, jak wpisują się one w proces wyłonienia, ewolucji i adaptacji Wszechświata? Ku rozumieniu tego typu, jak określiłem wcześniej, ,,bolączek informacyjnych” przychodzi genialny umysł świętej pamięci Stephena Hawkinga, jednego z najwybitniejszych fizyków i kosmologów w dziejach ludzkości. Jego odkrycia na polu naukowym Czarnych Dziur, w tym niesłabnącego istotą swego wyłonienia się odkrycia ,,promieniowania Hawkinga” są w bezmiar, w sposób nieokreślony kluczowe dla ewolucji nauk ścisłych i odkrycia kolejnej karty, którą Wszechświat przed nami skrywa, że nie można choćby i ze strony fascynata – geeka nauki – odstawić ów temat na bok i o tym zapomnieć. Ba!, Hawking pracami nad kosmicznymi głodomorami tak zjednał sobie serca ludzi – w tym swoją walecznością, pięknym i potężnym umysłem mimo uporczywego i nieznośnego kalectwa – że nie da się nie sięgnąć po jedną z jego ważniejszych prac skierowanych do szerszego grona czytelników, ukierunkowaną na Czarne Dziury właśnie. I mimo iż książka ta ma swoje lata, niedługo minie 30 lat od daty jej światowej premiery, to tym co zawiera, z jaką intuicją zostało to niniejszym zapisane, również w jakim stylu, jak rozważnie kartka po kartce, rozdział po rozdziale zostało wszystko to w całości zaprojektowane, dorównuje niezwykłości i geniuszowi współczesnym bestsellerom w literaturze popularno-naukowej poświęconej tej tematyce. Zanim przejdę do omówienia tudzież zrecenzowania "Czarne Dziury i Wszechświaty Niemowlęce", bo o tej publicystyce mowa, chciałbym pochylić się nad pewnym zagadnieniem, które bardzo mocno ,,uczepiło się” Czarnych Dziur, o którym to warto wspomnieć chociażby ze względu na fakt iż nie tak dawno poprzez długi ,,proces fotograficzny” potwierdzono, jakby to powiedział Hubert Urbański prowadzący ,,Milionerów”, ostatecznie i definitywnie trwanie w naszej Wszechrzeczy kosmicznego ekstremum jakim jest Czarna Dziura. I tym zagadnieniem jest tak zwany ,,paradoks informacyjny", związany z wpadaniem i wydostawaniem się z Czarnych Dziur informacji; przeczy on temu, że Wszechświat da się opisać, ukształtować, odkryć prawami fizyki. Że jedynie te prawa, które wyrażają czym jest to, co nas otacza, jest jedynie czubkiem góry lodowej, której cała materia skryta jest bardzo głęboko pod powierzchnią. Sam świętej pamięci Stephen Hawking odniósł się do tego paradoksu, twierdząc, że skoro Czarna Dziura potrafi manipulować informacją do niej ,,wpadającą", to może ludzie powinni podważyć naturę informacji i relacji, których doświadczają na co dzień. Bo może nasze wspomnienia, ba, cała przeszłość, która nas spaja, mogła by ulec dezinformacji, stać się w ten sposób iluzją, wypaczającą spójne obiektywne pojęcie Wszechświata. Tak między innymi sam siebie zapyta czytelnik niniejszej pozycji, po jej przeczytaniu. Paradoks Informacyjny ,,galaktycznych odkurzaczy” daje nam pewną myśl, której nie warto się wstydzić, by o niej gdzieś napomknąć gdy zajdzie taka potrzeba: bardzo, ale to bardzo realne jest to, że nasza rzeczywistość – ów fundament, w którym jesteśmy zanurzeni - to nic innego jak tylko: wypaczenie... funkcjonującego w ultra-dziwny sposób brzegu Czarnej Dziury. Objętość, której doświadczamy natomiast - głębia, tak zwany wymiar 3D nadający przestrzeni wyrazu, czy pierwiastka tego, czym w ujęciu człowieka przestrzeń być powinna - wywodzi się właśnie z tego właśnie brzegu, będąc jej ,,skutkiem”/,,pochodną”. O ironio ,,Zasada Holograficzna" nie jest wcale pozbawiona sensu! Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać inaczej. Hawking w "Czarnych Dziurach i Wszechświatach Niemowlęcych" udowadnia, że horyzont zdarzeń takiego kosmicznego bytu zachowuje się jak płaska powierzchnia generująca trójwymiarowy obraz, analogicznie do niewielkiej płytki na tyle karty kredytowej. Pola na brzegu Czarnej Dziury mają tak wysmakowaną strukturę, że stanowiłyby według założeń tejże Zasady/Teorii reprezentację całego Wszechświata. I weź tu obejmij tak niepokojąco realne, z wydźwiękiem miażdżącym nasze kilku tysiącletnie rozumowanie o rzeczywistości, zagadnienie; weź dokonaj tego tym wątłym ludzkim gąbczastym umysłem! Trzeba by przetunelować swoją świadomość do innego wymiaru czy osiągnąć inny stan jaźni/umysłu, aby nie tyle co zrozumieć ,,Zasadę Holograficzną", ale zdać sobie sprawę z tego, co dla ,,Homo Sapiens Sapiens" i innych inteligentnych istot oznacza. Tak właśnie – zarówno na fali ekscytacji, i jakiegoś niepojęcia – reaguje osoba chwytająca za treść tejże publikacji, tworu pisanego przystępnym językiem, jakby to powiedział Hawking ,,bez żadnych umieszczanych równań, które mogły by zniechęcić czytelników, bo tak każe wydawca”. Problemem w przypadku niniejszym omawianej książki Hawkinga jest to, czy bardziej chwalić i doceniać ją za wartości merytoryczne i treść, które ze sobą niesie, które to są częściowo adekwatne (częściowo, gdyż w temacie prac, którym poświęcał się śp. Hawking zaszły już bardzo duże zmiany, wprowadzono nowe poprawki, a baza informacji na dobre została zaktualizowana), bo nakreślone prawie trzy dekady temu, czy prawić ku niej peany, oceniać bardzo, ale to bardzo pozytywnie raczej za tą drugą jej stronę: za ogrom inspiracji, odwagi i tytanicznej niezłomności autora, która niszczy pojęcie ,,kalectwa” w przypadku Hawkinga, które to cechy sprawiły, że ów uczony osiągnął przez wiele dziesięcioleci życia z tą chorobą po prostu.... ogrom: od napisania "Krótkiej historii Czasu" czy omawianej publikacji, aż po odkrycie, że ,,czarne dziury nie są czarne”, i próbę nauczenia świata, że teoria ,,Czasu Urojonego” i ,,Sumy po historiach” są tak samo bardzo ważne dla zrozumienia powstania Wszechświata, jego obecnej i przyszłej ewolucji i rewolucji, jak klasyczny ,,Wielki Wybuch” czy w Kosmologii ,,Inflacja”. Nie możemy oceniać, a tym bardziej, negatywnie przyjmować tej pracę brytyjskiego fizyka, głównie za to, że powstała te ,,entej lat temu” w stosunku do aktualnego stanu wiedzy ludzkości w dziedzinach ścisłych, w tym astronomii, astrofizyki i kosmologii. Pan Hawking nadając książce takiego a nie innego tonu, nie stroniąc przy tym od żartów (pewien ,,suchy żart”, który może naprawdę zwalić z nóg, znalazł się gdzieś w okolicach ¾ objętości pracy i dotyczy on Inflacji Wszechświata na jego wczesnym etapie rozrostu i porównania takowej inflacji do Inflacji w ekonomii współczesnych państw). Profesor przemawiał do nas w języku prostym, ale i profesjonalnym, wyprzedzał on tym samym swoją epokę, wiedząc, że odbiorcą książek mogą być zwykli laicy, jak i specjaliści mu podobni nie tylko obecnie, ale i za wiele dekad w przód. Zresztą sama konstrukcja tytułu "Czarne dziury i Wszechświaty Niemowlęce" w pewien sposób to potwierdza: Hawking nakierowuje nasze myślenie, zdolności łączenia informacji i wyciągania wniosków, tak, aby przedstawiony przez niego problem/zagadnienie było zrozumiane, i aby w razie czego ,,zwykłego Kowalskiego, pracującego w piekarni” zarazić szukaniem z własnej inicjatywy rozleglejszej wiedzy w takim a nie innym obszarze.

Świetna wycieczka poprzez ówczesne teorie czasu, tak jak odnoszą się do faktycznej fizyki, czyli głównie mówiąc o entropii, jej następstwach i początkach. Bardzo dobra lektura dla niezaznajomionych, lecz raczej nie najłatwiejsza, może wymagać nieco czasu, żeby się zatrzymać, i przemyśleć dogłębniej, przed rozpoczęciem następnego rozdziału. Dobre ćwiczenie myślenia abstrakcyjnego, i platforma do dalszego rozumienia świata fizycznego :)

Nie da się uciec przed matematyką. Nie pomoże niczyja uporczywa ignorancja, wypaczanie sensu matematyki poprzez zmuszanie dzieci do zapamiętywania schematów maturalnych ani sprowadzanie jej do pytania: gdzie może przydać się w życiu? Matematyka otacza nas z każdej strony, jest nie tylko częścią każdej nauki, ale przede wszystkim naszego wszechświata. Jak rozwijała się wiedza, którą dziś posiadamy? Jaką ewolucję przebyła matematyka, od czasów pierwszych systemów liczbowych do swojej dalszej ekspansji? Na te pytania próbuje odpowiedzieć Marek Kordos w swojej porywającej książce „Wykłady z historii matematyki”. Autor prowadzi czytelnika ścieżką rozpoczynając od pierwszych zachowanych śladów matematyki. Przedstawia różnorodne systemy liczbowe i hipotezę „anatomicznego” pochodzenia liczebników. To właśnie ze stosowanej do dzisiaj przez dzieci metody liczenia na palcach bierze się nasz dziesiętny system, a u Indian z Wenezueli system niejako dwudziestkowy (palce rąk i nóg). Proste obliczenia stopniowo przeradzają się w bardziej skomplikowane problemy. Zachowane Babilońskie tabliczki pokazują jak radzono sobie z różnorakimi, nie tylko geometrycznymi problemami i jak ich algorytmiczne rozwiązania podobne są do dużo, dużo późniejszych sposobów informatyki. Akademia Platońska, szkoła Pitagorejska, powstanie „Elementów” Euklidesa, początki algebry rozwijanej w krajach arabskich, w końcu odkrycia Keplera i Newtona i powiązanie matematyki z fizyką. Setki matematyków, podręczników, publikacji i prac, rozwój analizy, powstanie geometrii nieeuklidesowych, w końcu stworzenie teorii mnogości. Matematyka przez wieki ewoluowała, od geometrii, przez zastosowania, do aksjomatyzacji i rozważań nad tym czym w ogóle są pojęcia matematyczne. Czytając o historii tej niezwykłej nauki, nasuwa się naturalny wniosek, że jej rozwój nigdy się nie skończy. Zasób wiedzy do odkrycia jest równy continuum. W ostatnim rozdziale autor z nieskrywaną nostalgią przedstawia Polską Szkołę Matematyczną, która tworzona była przez wybitnych matematyków po I Wojnie Światowej i skupiała się wokół pisma „Fundamenta Mathematicae”. Kierunkiem badań uczonych była teoria mnogości i topologia. Stąd obecne w światowej nauce nazwiska Banach, Kuratowski, Sierpiński, Ulam, czy Steinhaus, znany ze stwierdzenia „matematyk zrobi to lepiej”. To czasy ogromnego entuzjazmu matematycznego, sukcesów i osiągnięć, prezentowanych społeczeństwu w interesujący sposób. W organizowanych seminariach matematycznych uczestniczyli nie tylko matematycy, ale również ludzie spoza ich kręgu. Ten niezwykły obraz wcale nie jest niewiarygodny i może wrócić, za sprawą coraz częstszych dzisiaj, moim zdaniem, prób popularyzacji matematyki. „Wykłady z historii matematyki” to jedna z książek powodujących u mnie syndrom odstawienia. Trudno mi sięgnąć po kolejną, bo to niewyobrażalne, żeby czytanie mogło sprawić mi jeszcze tyle radości. Polecam ją każdemu, choć z powodu matematycznych treści może być miejscami trudna w odbiorze przez czytelnika z matematyką niezwiązanego. W większości książka jest jednak wspaniałą opowieścią o wielkich ludziach, wzniosłych odkryciach i tworzeniu tego, co dziś bez ograniczeń możemy poznawać. Jest pełna ciekawostek i anegdot, fragmentów, przy których można się uśmiechnąć, ale i zamyślić. Warto ją przeczytać, a ja z pewnością jeszcze do niej wrócę. Zapraszam na agatkaczyta.blogspot.com

Twórca mechaniki kwantowej We wstępie do książki „Część i całość. Rozmowy o fizyce atomu” przyjaciel autora – Carl Friedrich von Weizsäcker - porównał ją trafnie do dialogów Platona. Może jeszcze z bliższych nam czasów pasuje tu forma literacka Galileusza. Werner Heisenberg uchodzi za pierwszego konstruktora obowiązującej mechaniki kwantowej (*), a publikacja jest swoistą autobiografią naukową z dominującym wkładem dialogicznym. Wymiana myśli w nauce to podstawa której wartości dowodzi fizyk. Dobry pomysł, analogia, czerpanie z różnych źródeł dla inspiracji, odpoczynek od pracy umysłowej przez wysiłek fizyczny, zainteresowania odległe od pracy zawodowej – to przepis profesora na sukces badacza. Książka ukazała się pod koniec życia profesora i jest jego osobistą relacją z kilku dekad XX-wieku, gdy fizyka współczesna odkrywała wielkie tajemnice atomu. Kluczowe lata dwudzieste poprzedniego wieku, to niebywale twórczy okres dla młodych teoretyków, którzy z odwagą rozwijali myśli Plancka, Einsteina czy Bohra. Jednymi z najważniejszych dla narracji książki, są formujące dla Heisenberga rozmowy z dwoma wspomnianymi fizykami. W ogólności wypowiedzi interlokutorów nie są, bo nie mogą być w związku z ułomnością pamięci, pełnymi ich stanowiskami. To nie byłoby możliwe bez dyktafonu. Pięknem lektury jest zaoferowana autorska rekonstrukcja młodzieńczej pasji, bezgranicznego zaangażowania w poszukiwanie odpowiedzi i istoty sporów. Te ostatnie nie tylko służyły interpretacji eksperymentów czy rozwiązywaniu problemów z budową spójnych modeli matematycznych. Heisenberg z rozmówcami sprawnie i specyficznie wplótł opisy oceny myśli filozoficznej, szczególnie wobec pozytywistów wiedeńskich czy filozofii Macha dotyczącej czasu i przestrzeni. Nieco słabiej, choć z interesującym subiektywizmem charakteryzującym fizyków, wypadły fragmenty dotykające sens religii. Heisenberg współuczestniczył w intelektualnej przygodzie, która obrosła mitami czy przeinaczeniami. Pojawia się ‘boska gra w kości Einsteina’, ‘przynosząca szczęście podkowa Bohra’ czy ‘Dirac jako prorok’. Na poziomie interesującym nie tylko historyka nauki, dostajemy kiełkowanie interpretacji kopenhaskiej (str. 63), ideę dualizmu (str. 94-95) czy autorskie wytłumaczenie zasady nieoznaczoności (str. 107-108). Warto zwrócić uwagę, że dość szybko w przestrzeni badawczej (na początku lat 30-tych XX wieku), w związku z zupełnie nieintuicyjnymi konsekwencji zasad kwantowych, pojawia się problem przyczynowości i to z ciekawym odniesieniem do Kanta. Od razu dyskutowano również związki dziwnego świata mikroskali z wolną wolą czy świadomością (str. 151). Na osobne potraktowanie zasługuje powracający problem istnienia materialnej prawdy, która u Heisenberga szybko sprowadzona została do substytutu, którego tak nie znosił Einstein. Rozmowy o języku, jego roli w opisie przedmiotu badań przyrodniczych, zaprowadziły jedną debatę do interesującej konkluzji (str. 163): „Postęp nauki dokonuje się nie tylko dlatego, że poznajemy i rozumiemy nowe fakty, lecz i dlatego, że wciąż na nowo uczymy się, co może oznaczać słowo ‘rozumieć’.” Zupełnie równolegle do życia akademickiego, poznajemy codzienność Heisenberga, gdzie wycieczki, głównie piesze, stanowiły ‘pokarm dla ciała’ i zaproszenie do wspólnego z przyjaciółmi mniej formalnego reinterpretowania ustaleń naukowych. Książka, jeśli chcieć zbudować z niej biografię autora, jest dalece niepełna, wymagałaby przypisów obszerniejszych od samej publikacji. Żona Heisenberga pojawia się nagle (niemal jak mijany nieznajomy na ulicy – to zapewne świadomy zabieg, bo była długoletnią towarzyszką noblisty). Do tego właśnie z lektury nie dowiemy się, że jest laureatem Nobla, ale że w górach obudziło go kiedyś lizanie przez niedźwiedzia albo porwała lawina. Profesor nie miał początkowo lekko, zdarzało się nocowanie w parku miejskim czy ratunek od głodu udzielony przez nieznajomą sprzedawczynię śliwek. Ważne miejsce w życiu fizyka zajmowała muzyka, której oddawał się z amatorską pasją utalentowanego pianisty. Ostatecznie nie można nie wspomnieć o polityce. Chyba najbardziej kontrowersyjny etap życia Heisenberga wiąże się z pozostaniem w hitlerowskich Niemczech i kierowanie zespołem atomowym. Nie mnie oceniać czy się wybielał, czy w krytycznych chwilach (chociażby podczas legendarnego spotkania z Bohrem) dopełnił moralnych zasad. Niewątpliwie na późniejszych relacjach z duńskim mentorem wojna zaważyła. Do końca życia przedwojenną przyjaźń musiała dopełniać uraza (polecam smutne obserwacje ze strony 256). Zdecydowanie jaśniej wygląda zaangażowanie Heisenberga w proces odbudowy kraju i mitygowanie zapędów Adenauera do uczestnictwa RFN w zbrojeniach zimnowojennych. Pacyfizm profesora, realizowany tym razem w zgodzie z Einsteinem, w jakimś stopniu pozwolił ‘ujarzmić atom’ dla pokoju. Uczestnictwo fundacyjne w rozwijaniu CERN czy odbudowa instytutów nauk ścisłych w kapitalistycznej części Niemiec pozwoliły badaczowi na dość łagodną transgresję od twórczego zamętu do stabilnego mentorstwa. „Część i całość” to bardzo wyjątkowa książka. Rozgrywa się na wielu poziomach. Jest bardzo emocjonalna i jednocześnie strukturalnie dopracowana w prezentacji myśli ludzi ponadprzeciętnych. Oferuje czytelnikowi podążanie wieloma drogami. Choć jest chronologiczna i da się w niej wyłapać ewolucję myślenia samego Heisenberga, to i bez tego stanowi kopalnię wiedzy dostępną każdemu. Nie wymaga wstępnego przygotowania. Pozwala bardzo dobrze wczuć się w przełomy badawcze, które przyniosła rewolucja kwantowa. Nie ma znaczenia, że z legendarnej przenikliwości Pauliego pod koniec życia wykiełkowały ślepe uliczki. Chyba właśnie taki był cel Heisenberga – pokazać, jak trudno wydobywa się na światło dzienne tajemnice przyrody. Z sentymentem można zanurzyć się w anachroniczny dziś kult wiedzy wszelakiej i erudycję – pogłębione czytanie i interpretowanie prac ‘ścisłowców’ i ‘humanistów’, którzy siebie potrzebowali, bo nie znali jeszcze atomizacji świata nauki na subsub-dyscypliny. Po części to wynika z pionierskiego okresu dla fizyki współczesnej, ale obawiam się że nie tylko. Gdzieś tracimy potrzebę ciekawości, której nie determinowałby pusty poklask czy materialna potrzeba. WYBITNE – 9/10 ======= * Sto lat temu, 15.06.1925 wpadł na pomysł tzw. macierzowego opisu. Nieco później Erwin Schrödinger wprowadził zapis dynamiki kwantowej za pomocą równania falowego, które obecnie jest częściej stosowne. Oba podejścia są jednak równie dobre jako alternatywne sformułowania.

Genialne wyjaśnienie wszystkich zawiłości tzw. "naukowego bełkotu" ze Star Trek. Fajnie było się dowiedzieć, że twórcy tego uniwersum starali się tak wiernie odwzorować prawa fizyk., Ze skutkiem oczywiście różnym... Mimo to kilka informacji już dziś nieco nieaktualnych (od lat 90 jednak trochę się w nauce zmieniło), ale to jak najbardziej zrozumiałe. Nie rozumiem tylko, skąd akurat takie polskie tłumaczenie książki p.t. "Physics of Star Trek"... Przecież to całkowicie zmienia postać rzeczy!

Czytając opinie o tej książce widać dużo rozczarowań, szczególnie adresowanych do tego, że książka jest pisana przez dziennikarza, a nie naukowca, czy popularyzatora nauki. Nie widziałem większej bzdury. Książka może nie jest stricte popularnonaukowa, nie opisuje konkretnego odkrycia, czy dziedziny nauki, opisuje za to historię odkryć prowadzących do odkrycia (o ile można tak to nazwać) ciemnej energii i materii. Nie wiem, jakie wydania czytali poprzednicy, ale na moim jasno na okładce pisze "historia odkrycia". A teraz odnośnie samej książki. Oczywiście widać, że jest to utwór pisany przez dziennikarza. Książka ma strukturę bardziej reportażu, czy relacji, gdzie poza samym przedmiotem w postaci poszczególnych odkryć i doświadczeń dużą wagę przywiązuje się do tego kto, gdzie, w jakich warunkach i dlaczego coś zrobił. I jeżeli patrzeć na nią przez pryzmat tego, książka spełnia wszystkie warunki, żeby nazwać ją książką popularnonaukową. Jeżeli chodzi o sam przedmiot, czyli prace prowadzące do samego odkrycia ciemnej energii i materii, to dla mnie, jako osoby interesującej się fizyką cząstek... było dosyć nudnawo. Większa część książki opowiada o mozolnych obserwacjach supernowych, co doświadczalnie jest może ciekawe, ale wg mnie nie jest to wdzięczny temat do opisywania. Niemniej książka warta polecenia, a dla ludzi interesujących się astronomią czy astrofizyką tym bardziej.

Książka jest próbą wyjaśnienia skomplikowanych zagadnień w formie strawnej dla laików. Niestety w moim odczuciu, nie do końca udana. W wielu przedstawianych zagadnienia, wplata się dużo stwierdzeń naukowych, zbyt słabo wyjaśnionych. Część teorii wydaje się wręcz naciągana (choć fakt nie jestem fizykiem). Nie mam zielonego pojęcia skąd się wzięły niektóre wartości, przykładowo: wielkości dodatkowych wymiarów, których nie da się dostrzec, ponieważ ich przestrzeń jest tak ciasno zwinięta iż rozmiar ich wynosi około milionowej miliardowej miliardowej miliardowej części centymetra (sic!). Być może są to tematy tak skomplikowane, iż nie da się ich wyjaśnić prostym nienaukowym językiem. Lektura była dla mnie wyzwaniem, gdyż często musiałem ponownie czytać tekst, aby zupełnie nie pogubić się w gąszczu teorii. Mimo wszystko, uważam że przeczytanie tej książki nie było stratą czasu, choćby dlatego że pozwoliła ona na chwilę wejść w głowę ludzi którzy to ogarniają:)

Sięgnąłem z rozpędu i nostalgii do P. Daviesa (dobrze wspominam jego “Boga i nową fizykę”), nagle zorientowałem się że czytam utwór z pierwszej połowy lat 90. W każdym innym gatunku literatury to nic, ale tutaj… większość czasu musiałem porównywać od razu informacje z Wikipedią (nota bene powstała w 2001). To, co było ciekawe, to jak niektóre pomysły czy nadzieje się zestarzały, a inne funkcjonują sobie nadal. Wydanie z komentarzem współczesnym - to byłoby coś! Bo sam esej dość fascynujący.