Bezprym. Pierworodny syn pierwszego króla Polski. 986 – zima/wiosna 1032

Wydawałoby się, że Błażej Śliwiński chce dokonać niemożliwego, napisanie bowiem książki liczącej 250 stron, a zarazem poświęconej postaci, o której możemy znaleźć zaledwie 2.5 wzmianki w kronikach niemieckich (bezpośrednie informacje u Thietmara i w Rocznikach hildesheimskich oraz pośrednia w tzw. kronice Wipona), to zadanie iście karkołomne. Sam autor powiedział zresztą bez ogródek na samym początku (pierwsze zdanie książki):

"Przedstawiana monografia mimo przydanego jej tytułu głównego nie jest tak naprawdę biografią rządzącego Polską przez kilka miesięcy na przełomie lat 1031-1032 księcia Bezpryma". Po chwili dodaje: "O księciu Bezprymie pełnej biografii w klasycznym tego słowa rozumieniu, napisać bowiem nie można. Z jednego tylko, ale decydującego powodu: brak źródeł historycznych".

Nie pamiętam, co dokładnie myślałem, kupując tę pozycję jakieś 12 lat temu. Z pewnością nie zdawałem sobie sprawy, jak szczupła jest podstawa źródłowa dotycząca pierworodnego syna pierwszego polskiego króla. Wiedziałem, że wiadomo o nim niewiele, ale nie, że aż tak mało. Niemniej, z rozmaitych przyczyn, nie dane mi było prędko przeczytać pracy Błażeja Śliwińkiego, w którą to musiał on włożyć ogrom wysiłku. Polegał on przede wszystkim na dokładnym przeanalizowaniu dotychczasowego dorobku naukowego dotyczącego Bezpryma. Tym w istocie jest ta książka, co zresztą znowu autor sam przyznaje:

"Przedstawiana biografia jest więc tak naprawdę niczym innym jak prezentacją poglądów historiografii (...), jej wyobrażeń, jak mogło biec życie Bezpryma. a wszystko to jest projekcją wielu różnych punktów widzenia z "wmontowaną" w nie hipotetyczną rolą Bezpryma".

Jeszcze raz to podkreślam - badacz poświęcił wiele czasu na przestudiowanie dotychczasowych prac i wiele miejsca w swej książce, aby to mniej lub bardziej dokładnie opisać. Dzięki temu możemy prześledzić, jak zmieniały się zapatrywania historyków na postać syna Chrobrego, a może bardziej stosownie byłoby napisać - jak badacze (przede wszystkim polscy) zaczęli przyjmować do wiadomości, że ktoś taki jak Bezprym w ogóle istniał. Nie przyszło im to łatwo, nawiasem mówiąc, bo dość długo forsowana była teza, że najstarszy z braci Bezprym i najmłodszy Otto stanowili jedną osobę (sic!). Nie da się nie czytać tego z pewnym uśmiechem czy nawet politowaniem, dysponując już tą wiedzą, o jaką jesteśmy bogatsi dzisiaj.

No dobrze, ale czy w takim razie praca Śliwińskiego to rzecz odtwórcza, opisująca jedynie skrupulatnie stan badań? Na szczęście muszę tu udzielić odpowiedzi negatywnej, a w zasadzie wypadałoby napisać: zdecydowanie NIE. Powiedzieć, że autor nie boi się stawiać śmiałych hipotez, to w zasadzie nic nie powiedzieć. Nie chcę zdradzać wszystkiego, ale wystarczy tutaj rzucić jako przykład jego nowatorskie odczytanie fragmentu Galla Anonima dotyczącego nieszczęśliwego losu, jaki spotkał Mieszka II w Czechach po fatalnym roku 1031.

Niestety stawianie hipotez wiąże się z pewnym problemem - nawet przy rzetelnym podejściu, które sprawia, że hipotezy owe wydają się całkiem prawdopodobne, pozostają one jednak tylko hipotezami. Mnożenie konstrukcji, scenariuszy prawdopodobnych, ewentualnych rozwiązań problemów prowadzi do tego, że wraz z kolejnymi stronami, coraz trudniej uwierzyć, że tak naprawdę było. Jednak wydaje się, że autorowi nie o to chodziło, aby uwierzyć mu na słowo, ale aby na nowo pobudzić dyskusję o Bezprymie, więc nie jest to zarzut z mojej strony. Śliwiński wie, jakie jest jego zadanie: "Zgodnie z ogólnie przyjętym zwyczajem nie mamy prawa sądzić, że wysunięte przez nas własne propozycje są jedyne i ostateczne".

Chyba największym (i jednym z niewielu) minusem książki jest niestety jej niechlujność. Mam tu na myśli brak odpowiedniej korekty, co wielu moich przedmówców podnosiło. Mamy z jednej strony zbyt częste literówki i przekręcanie słów, mamy jednak też przede wszystkim nagromadzenie absurdalnych dat, które urągają logice. Nie trzeba być specjalistą, aby zauważyć, że rok 1932 raczej nie może dotyczyć czasów Bezpryma (str. 33), rok 1084 nie może być przed 985 (str. 36), czy też, że lata 988/989 to okres przed 995/996 (str. 46). Specjalnie podałem strony w nawiasach, aby pokazać, że w odstępstwie zaledwie kilku - kilkunastu stron czytelnik natyka się na takie absurdy, które co najmniej delikatnie rażą, choć nie mogą wpłynąć na obniżenie (lub mogą wpłynąć tylko w niewielkim stopniu) ogólnej ocenę książki.

Śliwiński nie pierwszy podejmuje temat Bezpryma, ale robi to w sposób iście kompleksowy. Trzeba też zaznaczyć, że widzi w nim człowieka, nie patologicznego pierworodnego syna, nie potwora, nie nieudolnego władcę. Przedstawia swoją wizję dziejów, ale nie traktuje księcia tak jak większość polskich historyków - czyli okazuje mu łaskawość, a zarazem kieruje się jedynie logiką, a nie jakimiś uprzedzeniami. Pokazuje, co mogło się stać, nie dając przewagi uprzedzeniom dawnych stuleci. Ogólnie bowiem Bezprymowi przypisywano przez wiele wieków w zasadzie wszystko, co złe, obarczając go w dużym stopniu winą za katastrofę państwa. Śliwiński nie broni ślepo Bezpryma, ale nie chce z niego robić kozła ofiarnego. Pierworodny syn Bolesława Chrobrego nie zapisał się w polskiej historii pozytywnie i nie stało się tak bez przyczyny, ale należy pamiętać o okolicznościach tego, co się wydarzyło na przełomie X i XII wieku. Czy Bezprym był uzurpatorem? I tak, i nie, trudno bowiem, aby pierwszy w kolejności do dziedzictwa uzurpował sobie władzę. Czy Bezprym był tyranem? Możliwe, że tak, a przynajmniej rozprawił się brutalnie z opozycją. Czy o jego rządach należy pamiętać? Zdecydowanie tak, niezależnie od tego, jak będziemy oceniać jego osobę.

Wydawałoby się, że Błażej Śliwiński chce dokonać niemożliwego, napisanie bowiem książki liczącej 250 stron, a zarazem poświęconej postaci, o której możemy znaleźć zaledwie 2.5 wzmianki w kronikach niemieckich (bezpośrednie informacje u Thietmara i w Rocznikach hildesheimskich oraz pośrednia w tzw. kronice Wipona), to zadanie iście karkołomne. Sam autor powiedział zresztą...