Drugie życie Czarnego Kota

Jeden z najlepszych popularyzatorów przyrody, czy raczej jej resztek, wspaniale, z werwą i znawstwem, a bez przemądrzałości, opisuje tu “dzikie miejsca” stolicy - w sposób nie gorszy niż niedawno Robert Macfarlane takież na Wyspach… A jest ich bynajmniej niemało, również takich, o których wiedza nie jest wielka. Bo to nie tylko dwie słynne “resztówki” prastarej Puszczy Mazowieckiej w postaci Lasku Bielańskiego i Parku Natolińskiego. To także niezwykłe, a moje ulubione Zakole Wawerskie - umiejętnie broniące się - oby na zawsze - przed tłumami bagnem, chaszczami, nieprzebytymi trzcinami kilkumetrowej wysokości oraz… komarami i kleszczami. Jak trafnie pisze Autor, “Ten krajobraz nie pozostawia obojętnym, selekcja odwiedzających dokonuje się już na wstępie; jednych odstraszają śmieci, innych zasieki pokrzyw i ostrokoły trzcinowisk, jeszcze innych brak utwardzonych ścieżek i latarni. Brak oznak cywilizacji”. “To miejsce ze wszystkich w Warszawie może najbardziej przypomina mi raj” - w pełni zgadzam się z Łubieńskim (od dawna zabiega tu o rezerwat),dzięki któremu w ogóle kilka lat temu dowiedziałem się o istnieniu cudu, jakim jest Zakole Wawerskie, położone kilka raptem przystanków ode mnie. Inne zdanie, też jakby moje: “Przestrzeni nie ograniczały mury, widnokręgu nie kroiły sylwetki budynków, kąty proste zastąpiły łagodnie zaokrąglone sylwetki drzew. Takich miejsc ocalało w moim mieście niewiele. Moje życie właśnie się zmieniało i Zakole było częścią tej zmiany”. Odtąd bywam tam kilka razy w miesiącu, a wiosną (co tam się wtedy dzieje…!) nawet i kilkanaście… “To miejsce wydaje się nierzeczywiste. Gdyby nie huk samochodów, można tu ulec wrażeniu, że jest się w puszczy”. Pod każdym tekstem Autora (którego zresztą parę razy tam spotkałem) na ten temat, zresztą na inne też, podpisuję się oburącz, nawet trzymając lornetkę i aparat w pogotowiu. “Życie jest tu tak bujne, że wystarczy chwilę postać bez ruchu, a na pewno coś się wydarzy. W sierpniu zieleń staje się ciężka, nabrzmiała, mięsista jak teatralne kurtyny”. “Dzisiaj Zakole Wawerskie to kolaż. Rdzawe palisady trzcinowisk, miękka zieleń łąk, kudłate kępy turzyc, ciemna ściana bagiennego olsu. Równiny zarastających pól i porzucone sady. Sterty gruzu zwożone przez lata, śmieci w workach i luzem, szeleszczące pod nogami w najdzikszym, zdawałoby się gąszczu”. “W najbliższej okolicy mieszkają tysiące ludzi, ale dla większości z nich ten teren pozostaje nieznany. Zakole jest dla wybranych, dla najbardziej ciekawskich. Ci raczej się nie zawiodą”. “Planowanego tu rezerwatu nie powołano, chociaż Zakole na to zasługuje. Problemem jest własność– teren leży na gruntach prywatnych, należących do przeszło 100 rodzin. Miasto blokuje możliwość zabudowy, ale nie potrafi czy nie chce znaleźć pieniędzy na wykup bagien i łąk”. “Jest tu zmagazynowanych przeszło 114 000 ton węgla. Przykro patrzeć, jak teren, którego rangę przyrodniczą określa się jako wybitną, zasypywany jest śmieciami i zarasta nawłocią. Potencjalnie to obszar naturalnej retencji, znacznie tańszy i niewymagający kosztownego utrzymania jak sztuczne zbiorniki”. Nie ogarnę, ile tam ptaków widziałem, ile sfotografowałem. Tyko w tym roku był bielik, rybołów, kobuz, jastrząb, pustułka. Żurawie są tam na stałe (także zimą) - chyba dwie pary, pozują czasem z bliska, jak zrobić “zasiadkę”. To jedyna pewna w granicach Warszawie miejscówka na egzotyczną dziwonię. Poza tym radość z całą tą sympatyczną drobnicą, z pokrzywnicą, raniuszkiem, zaganiaczem, brzęczką, pierwiosnkiem i piecuszkiem, cierniówką, łozówką, strumieniówką i musiałbym jeszcze dlugo wymieniać… “Naukowcy od dawna twierdzą, że to miejsce to skarb. W latach 90. badania prowadził tu ówczesny student, dziś profesor Patryk Rowiński. +Zagęszczenie ptaków lęgowych powierzchni olsowej jest jednym z największych stwierdzonych w olsach i łęgach na terenie kraju+ - pisał”. “Gdzieś niedaleko usłyszałem werbelek strumieniówki, który przypomina niektórym rytmiczny grzechot maszyny do szycia. Szybciej od strumieniówki śpiewa świerszczak, a najszybciej z nich wszystkich brzęczka, której wibrujący, pozornie jednostajny dźwięk, niósł się z trzcinowiska. (...) Wyciągając do góry swoją śmieszną kurzą główkę, odzywał się jeszcze skryty w trawie derkacz”. “Ludzi przychodzi tu tak niewielu, że ptaki nie wahają się zakładać gniazd przy samej ścieżce. Młode krogulce pewnie bym przegapił, stały nieruchomo w gnieździe i wbijały we mnie napięte spojrzenia”. “Remiz należy do liczącego cztery gatunki rodzaju remiz z rodziny remizidae. To jedyny rodzaj, którego nazwa naukowa pochodzi od polskiej”. Ależ frajdą jest, że można tam chodzić takimi szlakami, jak pisze Autor: “Ścieżka istniała, ale była to ścieżka nieludzka, czyli nie dla ludzi”. Sarny wychodzą co raz na “strzał”, lisy bardziej czujne, dziki zostawiają jedynie ślady buchtowania, bo w nocy głównie urzędują - ostatnio złomotały jedyną, bagienną ścieżkę dostępu, o której pisze Autor.. Ale takim miejscem paradoksalnie jest także - wydawałoby się ostatnia do obserwacji ptaków - słynna Patelnia, gdzie zimą spotyka się nie tylko jarzębatkę, kapturkę czy krogulca, ale i takie egzotyczne gatunki, jak słynna pokrzewka aksamitna sprzed kilku lat (dobra, od razu się przyznam, że sam na nią wówczas “zapolowałem” z aparatem. “To było sensacyjne, zaledwie czwarte stwierdzenie do gatunków w Polsce”.. “Choć może trudno to dostrzec w otaczającej ją brzydocie, Patelnia jest otoczona zielenią. Co roku w majowe noce śpiewa słowik szary. Lubię patrzeć, jak ludzie przystają, szeroko otwierają oczy ze zdumienia i rozglądają się z niedowierzaniem.(...) Pytają czasem: +To leci z głośników prawda?+”. Autor to wielki pasjonat przyrody w każdej postaci, ale zarazem stać go na takie np. wyznanie: “Smród podkładów kolejowych to moja magdalenka”. Jest on także - jak każdy, kto kocha naturę - zwolennikiem naturalnej zieleni, a nie tej “sztucznej”, , w każdą sobotę zajadle koszonej przez nowych mieszczan… I stąd takie wnioski: “Roślinność spontaniczna kojarzy się często z zaniedbaniem, a większość ludzi nie potrafi docenić subtelnej urody pospolitych roślin nazywanych obelżywie chwastami. Tego rodzaju terminy z rolniczego słownika chłoniemy przez osmozę od najmłodszych lat i często na całe życie określają nasz stosunek do przyrody”. “Wielu ekologów uważa, że przyszłością miejskiej zieleni powinno być właśnie zaniechanie. (...) Zieleń spontaniczna ma właściwie same zalety - skład gatunkowy przypomina o historii miejsca i w przeciwieństwie do sadzonej przez człowieka zieleni ozdobnej podlega naturalnym procesom. Takie tereny generują niewielkie koszty, wymagają mało uwagi i mogą się utrzymywać przez dłuższy czas”. “Chwast skazywany jest na bezkarne niszczenie, choć kiedy nie konkuruje z uprawami ani nie wyrządza żadnej szkody, jest po prostu ładną rośliną”. “Warszawskie badania wskazują, że nieformalna zieleń osiąga podobne wskaźniki różnorodności biologicznej i retencji, jak ta formalna. Z niektórymi aspektami, takimi jak pochłanianie dwutlenku węgla (szczególnie tereny we wczesnej fazie sukcesji) czy pyłów (tereny nadrzeczne),potrafi radzić sobie nawet lepiej”. “Jedną z twarzy wykluczenia jest właśnie brak dostępu do zieleni. Tymczasem bliskość zieleni zachęca do uprawiania ruchu, zmniejsza poziom zanieczyszczeń, ogranicza efekt wyspy ciepła i łagodzi stres”. “Na zdjęciach przedwojennej Warszawy brak zieleni jest uderzający. Nieobecność drzew, krzewów i kwiatów wiąże się naturalnie z brakiem owadów i ptaków”. “Imperialne plany przerwała i boleśnie zweryfikowała wojna. Gdyby jakimś cudem nie wybuchła, Pole Mokotowskie, czyli największy warszawski park, byłoby dziś rządowym osiedlem, którego centralnym punktem byłaby Świątynia Opatrzności”. “Wiele osiedli z lat 50 XX wieku tonie w zieleni, która zdążyła się już ładnie zestarzeć. Całe kwartały powstałego z ruin Muranowa przypominają ogród”. “Od socjalizmu do później wielkiej płyty między kamienicami i blokami widać przestrzeń, ale też drzewa, krzewy i żywopłoty. Kapitalistyczne inwestycje w wydaniu budżetowym upychają w przestrzeni jak najwięcej metrów powierzchni użytkowej, zieleń jest spacyfikowana, tylko symbolicznie obecna, dodatkowo dociśnięta płotami. W tym sensie standard życia znacząco się pogarsza”. “Ocenia się, że poza terenem zurbanizowanym, gdzie utwardzonych powierzchni jest niewiele, nawet 90% deszczówki wsiąka w grunt, tymczasem w miastach niemal cała woda spływa do studzienek kanalizacyjnych i jest bezpowrotnie tracona”. “Bogactwo polskich puszczy wydawało się nieprzebrane. To z okresu tej prosperity pochodzi jeden z nielicznych przykładów polskiego wpływu na język angielski. Słowo "spruce" czyli świerk, to nic innego jak sklejone i zanglicyzowane "+z Prus+. Być może to wzruszający przykład nieporozumienia między niepotrafiącymi się dogadać kupcami. "Sir, what kind of wood is this?", pyta jakiś John Smith, a Jan Kowalski odpowiada mu poczciwie: +z Prus, panie+” (chyba jednak wygląda mi to na tak zwaną "etymologię ludową"). “Las Bielański to ostatnia pozostałość puszczy, która do 14. wieku pokrywała Mazowsze, dlatego należy o nim mówić wzniośle. Ten Las, który piszę wielką literą, jest starszy niż wyrosłe dookoła miasto. Dlatego Las godny jest patosu, bo nie często się przecież zdarza, by w stolicy dużego, rozwiniętego kraju, zachował się skrawek prastarej puszczy. Żyją tu organizmy, które nie przyszły ani nie przyleciały, tylko trwają nieprzerwanie, odkąd ustąpił lodowiec i wyrosły drzewa”. “Las to bezcenny skarb, fenomen w skali europejskiej. To nie byle dzielnicowy park otoczony przez blokowiska i ruchliwe ulice, ale miejsce, gdzie naturalne procesy trwają niezakłócenie od tysięcy lat. Las Bielański to kieszonkowa puszcza, która cudem przetrwała do naszych czasów”. “Zgorzała jest bodaj jedynym miejscem w granicach miasta,gdzie można spotkać 9 gatunków płazów. Okolice jeziora to jedno z ostatnich albo ostatnie w Warszawie stanowisko kumaka nizinnego. We właściwe miejsce doprowadziły mnie nie pełne werwy rechoty burczenie czy bulgotanie, ale charakterystyczny choć słaby głos (...).. Przypominał dźwięk, jaki wydaje niezadowolona 12-latka, kiedy prosi się ją o pomoc”. I jeszcze o najpiękniejszych dźwiękach w przyrodzie, czyli ptasich śpiewach. “Gdzieś obok zawibrowała piosenka świstunki leśnej, jak moneta wirująca po marmurowym stole krótka i urwana. Mały, cytrynowy ptak sfrunął na ziemię i po chwili poleciał w korony drzew. (...) Świstunki śpiewają w Warszawie w ostatnim tygodniu kwietnia, niektóre pewnie zostają w większych lasach i laskach, ale większość leci dalej”. “Ewolucja stworzyła białorzytkę do życia wśród kamyków.(...) Kiedy uganiają się za owadami, wdzięcznie tłumaczą swoją nazwę, połyskując białe lusterkiem rzyci– kupra i skrajnych sterówek”. “Przyznaję, że nie do końca rozumiem, dlaczego to słowiki uważane są za najlepszych ptasich śpiewaków, dlaczego właśnie ich śpiew od wieków budzi zachwyt. Dla mnie słowiczy głos jest raczej popisem technicznej wirtuozerii i nieskończonych możliwości instrumentu, nie układa się jednak w piękną melodię.(...) Dla mnie nieodmiennie najpiękniejszym głosem polskiej przyrody jest głęboki i melancholijny wieczorny koncert kosa”. “Kszyk był tylko ciemną sylwetką na szarej płachcie, nie widziałem sterczących na boki starówek ani nie słyszałem beczenia, pozostały w domyśle”.