Prusy. Powstanie i upadek 1600-1947

Prusy Christophera Clarka to całkiem niezła propozycja by zamknąć lukę w wiedzy o jednym z mniej znanych przez nas krajów w Europie - o Niemczech czy, jeszcze w węższym zakresie, o Prusach. Czy jest to pozycja idealna? Nie. To książka dobra, obfita wiedzą, wystarczająco interesująca by utrzymać zaciekawienie nie tylko hardcore'owego fanatyka historii, ale zarazem nie trącająca nut, które mogłyby wnieść niniejszą pozycję do panteonu dzieł mistrzowskich.

Clark prowadzi nas przez kilka wieków historii Brandenburgii-Prus z uwzględnieniem, co oczywiste, wszystkich kluczowych punktów programu: karencji Wielkiego Elektora, czasów Fryderyka Wielkiego (od dawna zbieram się za przeczytanie jego biografii),epoki Bismarcka i wojny o prymat nad Rzeszą Niemiecką, utworzenia Cesarstwa i jego zagłady w Wielkiej Wojnie (w cieniu kolejnej ważnej postaci: Hindenburga),aż po narodziny i śmierć Tysiącletniej Rzeszy Hitlera i relacji kluczowych nazistów z ideą "prusactwa". Pomiędzy tymi znaczącymi wątkami rozpięta została interesująca i obfita w wiedzę słabiej znana historia Prus: zapis walki o przetrwanie i siłę, miotania się pomiędzy konserwatyzmem a liberalizmem, pomiędzy ekspansją a izolacją, pomiędzy oświeceniem a absolutyzmem. Prusy wyłaniające się z tej opowieści jawią się jako państwo, które wcale nie miało z górki: wbrew potocznemu, skrótowemu myśleniu nie stało się mocarstwem od razu, a kiedy owszem, wybrzmiało w swojej potędze, dane mu było cieszyć się wielkością zadziwiająco krótko - w porównaniu do Wielkiej Brytanii, Francji czy Rosji epoka Prus trwała mgnienie oka. Historia Prus to zapis uwikłania w skomplikowane relacje z większymi sąsiadami i nieustannego stąpania po cienkiej linie. Widać w tym paralele z historią Polski: bycie pomiędzy i bycie w cieniu innych.

Clark dobrze przemyślał swoje Prusy - przynajmniej na poziomie problematyki. Widać w jego dziele skupienie na sprawach społecznych, politycznych i kulturalnych: to tam autor szukał źródeł pruskiego galimatiasu. Tam szukał źródeł pruskiej tożsamości, a tym samym zarówno źródła pruskiej siły jak i, ostatecznie, słabości. I to wybrzmiewa dobrze: definiowanie pruskości nie przez opisywanie bitew i wojen, dywagacje o koszarach i drylu i mundurach, ale właśnie eksplorowanie tego co było schowane za murem żołnierzy i fortów. Ostatecznie, to co mi się w niniejszej monografii podoba najbardziej, to ludzkie podejście do Prus - rzecz przecież trudna dla osoby spoza samych Prus, a tym samym mniej lub bardziej "skażonej" niechętną im propagandą (nie wiem czy jest to rzecz zasadna akurat w przypadku Clarka - "przybłędy" z Australii, ożenionego z Niemką i w Niemczech zamieszkałego - toż to niemal ichniejszy odpowiednik "naszego" Normana Daviesa!).

Last but not least: dobrą robotę zrobił tłumacz, który w paru miejscach, notabene, poprawił autora i sprostował jakieś drobne nieścisłości. Niektóre z jego uwag są bezcenne same w sobie, ukazują bowiem, jak łatwo w takich tematach o poślizgnięcie się na złożonych, wielowymiarowych, wielojęzycznych problemach europejskich, zwłaszcza dla osoby spoza Europy.

Co istotne - Prusy nie zostały napisane z myślą o polskim czytelniku. Stąd, choć odniesienia do naszego kraju są liczne (z konieczności) to Polska i Polacy są po prostu jednym z wielu wątków, w dodatku wcale nie najważniejszych. Wspominam o tym, bo zauważyłem już przy okazji innych pozycji, że polski czytelnik lubi być rozpieszczany i traktowany wyjątkowo, a kiedy tak się nie dzieje, chętnie krytykuje publikację jako wrogą. Praca Clarka wroga nam nie jest, aczkolwiek przy kwestii polskiej wyszło parę razy, że autor jednak nie jest tutejszy - pewne aspekty złożonej sytuacji w tej części Europy po prostu mu umknęły. A może celowo uprościł problematykę, by się nadmiernie nie rozdrabniać?

Mam drobny problem ze stratyfikacją tego dzieła. O ile główne rozdziały są względnie okay - logicznie wydzielone i dość spójne wewnętrznie, to umknęło mi na jakiej zasadzie autor wyodrębnił strukturę tekstu. Mam wrażenie, że nie próbował się trzymać jakiegoś wyraźnego schematu poznawczego - zamiast zatem wydzielenia oczywistych podrozdziałów, takich jak np. militaria, polityka społeczna, gospodarka, sprawy dynastyczne itd. Clark serwuje nam cokolwiek randomowe continuum historyczne, pozbawione powtarzalnej (w skali całego opracowania) struktury, ale też nie zawsze w jasny sposób rozbudowane. Czemu pewne tematy znalazły większe zainteresowanie u Clarka, inne zaś mniejsze? Czemu przez tematy takie jak na przykład okres przed Wielką Wojną i samą Wielką Wojnę ślizgamy się zaledwie? Brakło tutaj szerszego wprowadzenia od autora: objaśnienia koncepcji pracy, ujawnienia własnego zamysłu. Moim zdaniem w monografiach tak rozbudowanych, ale przecież nadal nie wyczerpujących tematu, jest to użyteczne. Łatwiej dzięki temu zrozumieć decyzje autora - tutaj mi tego brakło.

Przy okazji - rzecz mało istotna - przypisy umieszczono na końcu książki, do każdego rozdziału liczone osobno. By coś sprawdzić trzeba nie tylko zajrzeć na tył, ale i znaleźć odpowiedni rozdział. Preferuję osobiście przypisy na dole stron, a jeśli już na końcu pozycji, to jednak liczone w sposób ciągły, dzięki czemu po prostu łatwiej jest znaleźć ten, którego się szuka. Przyznam bez bicia: wrodzone lenistwo sprawiło, że bardzo szybko przestałem zaglądać do tak daleko schowanych przypisów, a tym samym nie podejmuję się ocenić ich merytorycznej jakości.

Oceniam 7/10, jednak z uwagą, że nota wyższa nie byłaby pozbawiona sensu.

Prusy Christophera Clarka to całkiem niezła propozycja by zamknąć lukę w wiedzy o jednym z mniej znanych przez nas krajów w Europie - o Niemczech czy, jeszcze w węższym zakresie, o Prusach. Czy jest to pozycja idealna? Nie. To książka dobra, obfita wiedzą, wystarczająco interesująca by utrzymać zaciekawienie nie tylko hardcore'owego fanatyka historii, ale zarazem nie...

Książka na pewno warta przeczytania. Jest tu wszystko co lubię czytać o historii,polityka,gospodarka,kultura ,opis działań wojennych,ale także kultury,religii ,społeczeństwa. Jest tu także miejsce na filozofię i przemyślenia autora,które bynajmniej nie nudzą ,jak styl pisarski. Także kwestia rozbiorów,przyłączenia ziem polskich i polityki władz pruskich wobec Polaków jest merytoryczna,rzetelna . Tylko ostatni rozdział Zakończenie jakby troszeczkę rozczarowuje , brakuje szczególnie ,chociaż krótkiej wzmianki o przyczynach i wybuchu I wojny światowej. Brakuje także jak ludność Prus radziła sobie i myślała o rządach Adolfa Hitlera i w czasie wojny prowadzonej przez III Rzeszę. Niemniej wato sięgnąć po tą książkę.

Książka na pewno warta przeczytania. Jest tu wszystko co lubię czytać o historii,polityka,gospodarka,kultura ,opis działań wojennych,ale także kultury,religii ,społeczeństwa. Jest tu także miejsce na filozofię i przemyślenia autora,które bynajmniej nie nudzą ,jak styl pisarski. Także kwestia rozbiorów,przyłączenia ziem polskich i polityki władz pruskich wobec Polaków jest...

Przyjemna książka opisująca historię Prus od 1600-1947. Nie skupia się tylko na polityce, reformach oraz wojnach ale jest próbą też zdefiniowania samej pruskości oraz zmieniającego się społeczeństwa. Książka oczywiście nie wyczerpuje tematu ale zachęca do dalszej dogłębnej analizy państwa Pruskiego. Autor napisał książkę przystępny językiem, który nie nudzi, nie jest pełnym tylko suchych faktów ale i przemyśleń które jednocześnie nie są zbyt nachalnie.

Tłumacz Jan Szkudliński wykonał kawał dobrej pracy i często poprawia autora gdy temu coś się pomyli, tłumaczy też miejscowości na dzisiejsze Polskie odpowiedniki. Duży szacunek za to.

Jeśli chodzi o minusy :
-brak drzewa genealogicznego władców "Pruskich", pomogło by ono bo oni często nazywają się bardzo podobnie, łącznie z tym że numeracja też się u nich zmienia gdy jeden z nich zostaje Królem

-ilustracje są dzwinie zebrane w dwóch miejscach w książce. Znacznie przyjemniej by było gdyby znajdowały się obok fragmentów które je dotyczącą. To samo z mapami. Są na początku, a mogły by być przy fragmentach które dotyczą poszczególnych zmian terytorialnych.

-czym bliżej końca tym jest większy chaos no i wymaga się większej wiedzy od czytelnika. Mi to osobiście nie przeszkadzało, aż tak ale innym osobom może bardziej.

-cześć fragmentów historii pominięto tak jak np przyczyna wybuchu pierwszej wojny światowej i jej przebieg od strony Prus. Chociaż jak wiadomo to nie jest książka stricte o tym. Więc można to wybaczyć.

Polecam tą książkę ogólnie.

Przyjemna książka opisująca historię Prus od 1600-1947. Nie skupia się tylko na polityce, reformach oraz wojnach ale jest próbą też zdefiniowania samej pruskości oraz zmieniającego się społeczeństwa. Książka oczywiście nie wyczerpuje tematu ale zachęca do dalszej dogłębnej analizy państwa Pruskiego. Autor napisał książkę przystępny językiem, który nie nudzi, nie jest pełnym...

Krew i żelazo – dzieje Prus.
„Jednakże prawda jest taka, że Prusy były państwem europejskim na długo przed tym, jak stały się państwem niemieckim. Niemcy nie stały się spełnieniem Prus – zapowiadam w ten sposób jedną z głównych tez tej książki – ale początkiem ich końca”.
Nie ulega wątpliwości, że Prusy nie cieszą się dobrą sławą. My pamiętamy głównie ich udział w trzech rozbiorach Polski, których de facto były inicjatorami. Jednak takie określenia jak „pruska szkoła”, „pruski dryl” na trwałe weszły do słownika i nie są bynajmniej pozytywne. Kojarzą się Prusy z bezwzględną militarną dyscypliną, która przenikała wszystkie dziedziny życia. Co więcej, miały być Prusy „od początku nośnikiem militaryzmu i reakcji w Niemczech” – jak stwierdzili przedstawiciele państw alianckich 25 lutego 1947 roku, likwidując państwo pruskie.
Czy jednak wszystkie te powszechnie funkcjonujące sądy znajdują pokrycie w historii? Kiedy i w jaki sposób powstały Prusy? Kto sprawował w nich władzę i do kogo należała polityczna inicjatywa? Jak to się stało, że z małego kraju powstała europejska potęga? Czy była to wyłącznie zasługa samych Prus? W jaki sposób państwo to było wewnętrznie zorganizowane? Kiedy odnosiło największe sukcesy, a kiedy stało na krawędzi upadku?
Jeśli chcemy poznać odpowiedzi na te i wiele innych pytań, to bez wątpienia powinniśmy sięgnąć po książkę Christophera Clarka pod tytułem „Prusy. Powstanie i upadek 1600 – 1947”. Jej drugie wydanie ukazało się nakładem wydawnictwa Bellona. Wydawca zadbał o solidną twardą okładkę, w środku znajdziemy natomiast wiele map i ilustracji, które są pomocne podczas lektury. Autor postawił sobie ambitny cel – napisanie monografii dziejów Prus od ich powstania do upadku. Recenzowana książka jest widomym znakiem tego, że mu się to udało.
Oczywiście zaskakiwać może przywołana w tytule data 1600 roku, której raczej sami nie wskazalibyśmy jako początku państwa pruskiego. Osobiście traktowałbym ją raczej symbolicznie. Pierwszy rozdział recenzowanej monografii otwiera dość patetyczne zdanie „na początku była tylko Brandenburgia”, które u mnie wywołało skojarzenia z prologiem Ewangelii według świętego Jana. Jednakże to właśnie małe terytorium wokół Berlina było tak potrzebną bazą. Oczywiście nie byłoby Prus, gdyby nie dynastia Hohenzollernów. Clark nazywa ich „klanem południowoniemieckich magnatów na dorobku”. Cóż, trzeba przyznać, że wyjątkowo umieli się oni dorabiać. Przekonać się miała o tym Polska, która w XVI wieku była kluczowym graczem w kalkulacjach Brandenburgii. Stało się tak oczywiście z powodu powstałego w roku 1525 Księstwa Prus. Liczne błędy i krótkowzroczność polskich elit sprawiła, że straciliśmy kontrolę nad państwem, które powstało jako polskie lenno.
Jednak zanim do tego doszło sama Brandenburgia znalazła się w bardzo trudnym położeniu. Wojna trzydziestoletnia obróciła ziemie niemieckie w ruinę. W późniejszych latach Prusy kilka razy stawały na skraju katastrofy i zawsze cudem jej unikały, aż do końca II wojny światowej. Koniec końców zawsze korzystnie układała się dla nich koniunktura międzynarodowa. Oczywiście wszyscy znamy datę 18 stycznia 1701 roku, gdy elektor Fryderyk III koronował się na „króla w Prusach”. Dlaczego zdecydował się na tak osobliwy tytuł? Czy sam akt koronacji, krytykowany przez niektórych jego następców, był potrzebny?
Dzieje Prus to dzieje wojen, reform i napięć wewnętrznych. To dzieje wielkich klęsk, gdy zdawało się niezwyciężona pruska armia ponosiła klęski w starciach z Napoleonem. To wreszcie dzieje wielkich tryumfów, na czele ze zjednoczeniem Niemiec. To dzieje wielkich polityków z Bismarckiem na czele, który jednak również ponosił kosztowne polityczne porażki. Prusy obrazowo nazywane są państwem „żelaza i krwi”. Christopher Clark w brawurowy sposób opisuje, w jaki sposób z ubogiego państwa Prusy stały się europejskim mocarstwem. Jak dawny lennik dokonał rozbiorów swego dawnego suzerena (Polski)? Czy pruska arystokracja była istotnie skażona złem i zrodziła hitleryzm?
Sięgnijcie po tę arcyciekawą książkę i poznajcie odpowiedzi na te pytania. „Prusy. Powstanie i upadek 1600 – 1947” to lektura obowiązkowa dla wszystkich miłośników historii.
Wojciech Sobański

Krew i żelazo – dzieje Prus.
„Jednakże prawda jest taka, że Prusy były państwem europejskim na długo przed tym, jak stały się państwem niemieckim. Niemcy nie stały się spełnieniem Prus – zapowiadam w ten sposób jedną z głównych tez tej książki – ale początkiem ich końca”.
Nie ulega wątpliwości, że Prusy nie cieszą się dobrą sławą. My pamiętamy głównie ich udział w trzech...

Książka dla zaawansowanych
Na pewno nie jest to pozycja dla osób nie obeznanych bliżej z historią powszechną. Autor nie zawraca sobie głowy powtarzaniem oczywistych dat i faktów historycznych, prawdopodobnie wychodząc z założenia, że laik nie sięgnie po taką książkę. Mniej więcej w połowie książka z historycznej zmienia się bardziej w książkę politologiczną, ale dzięki temu zabiegowi mieści się w jednym tomie. Uważam że to wartościowa pozycja pozwalająca obiektywnie spojrzeć na historię naszych sąsiadów i władców większości terenów dzisiejszej RP.

Książka dla zaawansowanych
Na pewno nie jest to pozycja dla osób nie obeznanych bliżej z historią powszechną. Autor nie zawraca sobie głowy powtarzaniem oczywistych dat i faktów historycznych, prawdopodobnie wychodząc z założenia, że laik nie sięgnie po taką książkę. Mniej więcej w połowie książka z historycznej zmienia się bardziej w książkę politologiczną, ale dzięki temu...

Bardzo dobra pozycja. Prusy Clarka są często zestawiane z Prusami Kucharczyka i wydaje mi się, że mają jednak rację zwolennicy Clarka, aczkolwiek obie książki są bardzo dobre i daje im taką samą ocenę. Wydaje mi się, że Prusy Clarka podchodzą do tematu bardziej kompleksowo, ponieważ w Prusach Kucharczyka mieliśmy historię Prus w przeważającej mierze z pozycji Polski, natomiast w niniejszym tytule wszystkie aspekty są bardziej wyważone, bo nie ukrywajmy, położenie Prus w samym sercu Europy, ba porozrzucane po Europie i mające silnych, wręcz imperialistycznych sąsiadów to było nie lada wyzwanie dla władców z dynastii Hohenzollernów. Sprawna polityka i umiejętność odpowiedniego dobierania sojuszników w zależności od sytuacji sprawiła, że państwo mogło wzrastać, aż do momentu gdy chciało za dużo, i jak to zwykle bywa w takich przypadkach, musiało upaść.

Bardzo dobra pozycja. Prusy Clarka są często zestawiane z Prusami Kucharczyka i wydaje mi się, że mają jednak rację zwolennicy Clarka, aczkolwiek obie książki są bardzo dobre i daje im taką samą ocenę. Wydaje mi się, że Prusy Clarka podchodzą do tematu bardziej kompleksowo, ponieważ w Prusach Kucharczyka mieliśmy historię Prus w przeważającej mierze z pozycji Polski,...

Początkowo myślałem, że będzie stanowić tylko uzupełnienie dla książki prof. G. Kucharczyka "Prusy. Pięć wieków", lecz im dalej w jej głąb, tym wyraźniej rysuje się przewaga Clarka.
Historia Prus została nakreślona holistycznie, zrywając z utrwalonym stereotypem zmilitaryzowanego kraju-koszar wojskowych.
Dużo o społeczeństwie, emancypacji Żydów, tarciach religijnych, wyzwaniach gospodarki wczesnokapitalistycznej w starciu z junkierskim konserwatyzmem.
Słowem odczarowanie czarnej legendy, ale też nie bezrefleksyjna laurka dla państwa Hohenzollernów.

Początkowo myślałem, że będzie stanowić tylko uzupełnienie dla książki prof. G. Kucharczyka "Prusy. Pięć wieków", lecz im dalej w jej głąb, tym wyraźniej rysuje się przewaga Clarka.
Historia Prus została nakreślona holistycznie, zrywając z utrwalonym stereotypem zmilitaryzowanego kraju-koszar wojskowych.
Dużo o społeczeństwie, emancypacji Żydów, tarciach religijnych,...

Bardzo dobra książka o historii Prus. Polecam.

Bardzo dobra książka o historii Prus. Polecam.

"Prusy. Powstanie i upadek 1600-1947" Christophera Clarka to niezwykła książka, która ukazuje wszechstronny przegląd historii Prus, jednego z najbardziej wpływowych państw w Środkowej Europie. Clark przedstawia niezwykle szczegółowy i złożony obraz Prus, ukazując zarówno ich wewnętrzne przemiany, jak i ich rolę na arenie międzynarodowej.

Książka obejmuje okres od początków Prus jako niewielkiej prowincji, poprzez ich awans do rangi potęgi militarnej i politycznej, aż do ich ostatecznego upadku po II wojnie światowej. Autor umiejętnie łączy narrację historyczną z analizą polityczną, społeczną i kulturalną. Clark oferuje dogłębną analizę kluczowych wydarzeń i postaci w historii tego państwa, rozwój pruskiego militaryzmu, reformy społeczne i polityczne, które doprowadziły Prusy do roli państwa kształtującego Europę.

Clark pisze w jasny i angażujący sposób, jednak książka jest bardzo długa, co może być przytłaczające dla niektórych czytelników.

"Prusy. Powstanie i upadek 1600-1947" to niezwykła, bogata w szczegóły książka, która świetnie łączy rzetelność naukową z przystępnym stylem narracji. Książkę polecam czytelnikom zainteresowanym historią Europy Środkowej i rolą Prus w kształtowaniu kontynentu.

Współpraca recenzencka z wydawnictwem.

"Prusy. Powstanie i upadek 1600-1947" Christophera Clarka to niezwykła książka, która ukazuje wszechstronny przegląd historii Prus, jednego z najbardziej wpływowych państw w Środkowej Europie. Clark przedstawia niezwykle szczegółowy i złożony obraz Prus, ukazując zarówno ich wewnętrzne przemiany, jak i ich rolę na arenie międzynarodowej.

Książka obejmuje okres od początków...

Christopher Clark – Prusy 1600 – 1947. Powstanie i upadek.

Po przeczytaniu Prus nie jestem pewien czy Bellona trzyma poziom wysoki czy nie. Z jednej strony są w moich rękach książki, które po prostu się czyta i sobie są. Z drugiej, dostaję faktycznie dobre zarówno wydawniczo jak i merytorycznie pozycje. Nie wiem tylko których jest więcej. Prusy raczej wpisują się do tej drugiej kategorii.

Christopher Clark jest australijskim historykiem, absolwentem uniwersytetu w Sydney, a obecnie wykłada historię na Cambridge. Jego zainteresowania badawcze, to przede wszystkim współczesna historia Niemiec. Jest autorem biografii kaizera Wilhelma II. Prusy, jak tytuł wskazuje, to książka poświęcona Prusom (cóż za niespodzianka) rozumianym jako dawne tereny należące do państwa krzyżackiego, jak i Brandenburgii, która z czasem zmieniła nazwę właśnie na Prusy. Rozumem dlaczego została wybrana, jako końcowa, data 1947. Ale nie znalazłem do końca wyjaśnienia daty początkowej. W sumie to chyba nie takie istotne, skoro i tak, żeby dobrze omówić pewne zagadnienia, cofamy się jeszcze dalej w przeszłość. I uprzedzę od razu, bo to może być ważne. Jest to opracowanie naukowe, a nie popularno-naukowe. Nie czyta się łatwo, ale za to jest naprawdę mnóstwo informacji. I nie jest to wyłącznie historia polityczna Prus. Mieszają się w tej książce kwestie polityczne, religijne, społeczne, socjologiczne i jeszcze kilka innych. Dostajemy całkiem spory objętościowo przekrój przez kilkaset lat historii państwa, które zmieniało się wraz ze zmieniającymi się epokami, które zmieniało swoje granice i skład etniczny, co nie pozostawało bez wpływu na władzę i sposób zarządzania. Ale lektura niełatwa.

Przede wszystkim muszę powiedzieć, że cieszę się, że ta książka wpadła w moje ręce. Nie dlatego, że jestem jakimś prusakofilem czy germanofilem. Po prostu pamiętam ze szkoły, że Prusy przedstawiano jako naszego wielkiego wroga, państwo, które narodziło się i rosło w siłę, by w końcu zająć ogromną część Polski i stłumić całkowicie polskość. Wszystkie wydarzenia z naszej wspólnej historii przedstawiane były z perspektywy polskiej, czyli strony pokrzywdzonej. Cieszę się, bo w końcu dostałem spojrzenie z drugiej strony, co prawda pisze to Australijczyk, ale na niemieckich dokumentach. Po lekturze można dojść do wniosku, że Prusy, to po prostu państwo jak każde inne. Ma swoje wzloty i upadki, wykorzystuje błędy i potknięcia sąsiadów, ale samo nie jest wolne od słabości. Aspirowały do wielkości, ale, co w pewnym momencie jest w tekście wyraźnie zaznaczone, nie należały do grona najsilniejszych państw kontynentu i daleko im było do nich nawet w okresie, który w mojej szkole przedstawiano jako czas największej militarnej siły Prus, czyli w czasach Fryderyka Wielkiego. W porównaniu z Rzecząpospolitą faktycznie pruska armia była silna i duża. Ale wtedy chyba każda armia była większa i silniejsza od naszej. Akcenty w książce rozłożono w taki sposób, żeby omówić najważniejsze wydarzenia (najważniejsze z perspektywy pruskiej) od XVII wieku. I zajmują te opisy proporcjonalną ilość miejsca i czasu. Innymi słowy, wojna trzydziestoletnia, wojny śląskie i wojna siedmioletnia, utworzenie cesarstwa i zjednoczenie Niemiec, katastrofa pierwszo wojenna, czy okres napoleoński zajmują są opisane dłużej niż poszczególne rozbiory Polski, Kulturkampf czy lata hitlerowskiej dyktatury. Nie każdemu może się takie rozłożenie akcentów podobać, bo przecież najważniejszym wydarzeniem w dziejach Prus jest zniszczenie i pogrzebanie Polski i Polaków i wydanie na świat Hitlera (co kogo obchodzą fakty?). Mogę trochę ponarzekać, że tak mało jest o powstaniu wielkopolskim, ale czy to faktycznie w tamtym momencie było najważniejsze z pruskiej perspektywy? Można dyskutować. Żeby nie było, że Prusy, to sam miód, trzeba dodać trochę dziegciu. Na okładce jest napisane, że Prusy utraciły kontrolę nad potworem, którego stworzyły, czyli nad hitleryzmem. Bardzo chętnie bym dowiedział się więcej na ten temat i jak ten proces przebiegał, ale analiza problemu jest zdecydowanie niewystarczająca i raczej słabo zaakcentowana. Zapewne chcąc to dokładnie przeanalizować należało by napisać osobną książkę o podobnej objętości. W kilku miejscach autor sporo mówi o tzw pruskości, ale nie do końca jest dla mnie uchwytne co przez to rozumie. Nie jestem pewien, czy to dobrze, że tego typu nieuchwytne i trudno definiowalne kwestie są właściwie zasygnalizowane i porzucone. Nie wiem czy nie lepiej ich w ogóle w takiej sytuacji nie poruszać. To już niech sobie każdy z czytelników rozstrzygnie we własnym sumieniu.

Myślę, że mogę tę książkę z czystym sercem polecić tym wszystkim, którzy zwyczajnie w swoich badaniach relacji dwustronnych szukają spojrzenia z tej drugiej strony. Nawet jeśli nie znajdą wszystkich odpowiedzi na zadawane pytania, to Clark może ich nakierować we właściwą stronę.

Christopher Clark – Prusy 1600 – 1947. Powstanie i upadek.

Po przeczytaniu Prus nie jestem pewien czy Bellona trzyma poziom wysoki czy nie. Z jednej strony są w moich rękach książki, które po prostu się czyta i sobie są. Z drugiej, dostaję faktycznie dobre zarówno wydawniczo jak i merytorycznie pozycje. Nie wiem tylko których jest więcej. Prusy raczej wpisują się do tej...