Ja łebków nie dawałem. Procesy przed Żydowskim Sądem Społecznym

Wstrząsający reportaż o rozliczeniach postaw ludzi wobec Zagłady. W tych strasznych czasach nie było podziału na czarne i białe. Lektura dająca do myślenia.

Wstrząsający reportaż o rozliczeniach postaw ludzi wobec Zagłady. W tych strasznych czasach nie było podziału na czarne i białe. Lektura dająca do myślenia.

„A nie jest to zwykły sąd. Nie może skazać na więzienie, karę śmierci, grzywnę pieniężną. Może za to potępić. Wydalić ze społeczności żydowskiej. Dać naganę. Dla niektórych to o wiele gorsze niż śmierć”*.

Druga wojna światowa jeszcze trwała, gdy na wyzwolonych terenach, Centralny Komitet Żydów w Polsce powołał Żydowski Sąd Społeczny. Celem jego działania było (ewentualne) piętnowanie tych, którzy w czasie okupacji splamili się współpracą z Niemcami. Sprawy rozpatrywane przez Żydowski Sąd Społeczny, w pewnym sensie sąd honorowy, nie dotyczyły zwykłych przestępstw, którymi zajmowały się sądy zwyczajne, państwowe, ale spraw zasadniczych: dobra i zła, dopuszczalnej granicy walki o przetrwanie. Ten niespotykany nigdzie indziej sąd dysponował własnymi, szczególnymi rodzajami kar:
a) upomnienie,
b) nagana,
c) napiętnowanie,
d) zawieszenie w prawach na okres od jednego roku do trzech lat, oznaczające utratę prawa wybieralności i wybierania do instytucji samorządu żydowskiego,
e) wykluczenie ze społeczności żydowskiej.

Autor przedstawia w swojej publikacji głównie i obszernie sprawę Michała Weicherta, działacza Żydowskiej Samopomocy Społecznej (problem w tym, że tę organizację powołali do życia Niemcy),sprawę Wiery Gran (śpiewaczka, występująca w getcie),sprawę Szapsela Rotholca, znanego przed wojną boksera i żydowskiego policjanta, tzw. odemana, w getcie, oraz krócej wiele, wiele innych.

Na każde żądanie Niemców odemani byli zobowiązani dostarczyć na Umschlagplatz (niem. punkt przeładunkowy, tu: miejsce zgromadzenia Żydów wysyłanych z getta do obozu) określoną liczbę osób – liczono je zwykle „od łebka”, bo nie było ważne, czy są młodzi, czy starzy, kobiety, czy mężczyźni, dorośli, czy dzieci – i tak odjeżdżali zwykle do pieców krematoryjnych w jakimś bozie koncentracyjnym; liczyła się liczba sztuk. Podczas procesów przed Żydowskim Sądem Społecznym wszyscy lub prawie wszyscy odemani twierdzili, że tego rozkazu Niemców nie wypełniali, łebków na Umschlagplatz nie doprowadzali. Wydaje się to w oczywisty sposób niemożliwe, transporty przecież odjeżdżały, ale to nie jest i nie może być dowodem w sprawie konkretnej osoby. A świadkowie? Większość dawno straciła życie.

Zasygnalizuję jeszcze jeden problem w ocenie i sądzeniu spraw z czasów okupacji i gett.

„Nie udało mu się uciec, gdy likwidowano getto. Jego kryjówkę wykryto, natychmiast trafił do Auschwitz. Był sprytny, wciąż młody i sprawny. Znalazł sobie pracę. W jednej z fabryk w obozie był odpowiedzialny za nadzór nad suwnicą. Sam opowiadał później o tym, jak jeden z więźniów doprowadził do awarii i groziła mu śmierć. Chaskiel najpierw uprosił niemieckiego żołnierza, by nie zabijał tego więźnia, bo przyda się on do pracy, a następnie demonstracyjnie go skatował. Ale ocalił mu życie. Sam również dzięki pracy przeżył do końca istnienia obozu w Auschwitz”*.

Czy Chaskiel bił więźnia? – Owszem, tak.
Czy Chaskiel uratował więźniowi życie? – Owszem, tak.
A jeżeli umowy z Niemcem nie słyszał lub nie rozumiał żaden świadek ani zainteresowany więzień (bo może stał za daleko, może nie znał niemieckiego),to kto w tych warunkach zdecyduje, czy Chaskiel był bohaterem, czy kanalią i szują? Czyja wersja będzie się liczyć bardziej?

Tego typu dylematów opisanych jest w książce Szymczaka wiele. Żydowski Sąd Społeczny przy pierwszych swoich sprawach był niezwykle surowy, nawet jeśli sąd państwowy uwolnił oskarżonego od winy i kary. Szybko jednak jego członkowie stracili rezon i pewność siebie w szafowaniu wyrokami, bo wiele postaw i zachowań Żydów nie było ani proste, ani jednoznaczne. Czasy i warunki też odbiegały zdecydowanie od jakiejkolwiek normalności.

Publikacja nie jest może porywająca, ale dostarcza solidnej wiedzy o czasach, okolicznościach, postawach, wyborach Żydów wobec innych Żydów podczas wojny i okupacji.




---
Jakub Szymczak, „Ja łebków nie dawałem”, wyd. Czarne, rok 2022.

„A nie jest to zwykły sąd. Nie może skazać na więzienie, karę śmierci, grzywnę pieniężną. Może za to potępić. Wydalić ze społeczności żydowskiej. Dać naganę. Dla niektórych to o wiele gorsze niż śmierć”*.

Druga wojna światowa jeszcze trwała, gdy na wyzwolonych terenach, Centralny Komitet Żydów w Polsce powołał Żydowski Sąd Społeczny. Celem jego działania było (ewentualne)...

Książka opisuje działalność specjalnego Sądu przy Komitecie Żydów w Polsce, rozpatrującego ich postawę podczas wojny - nie był sąd karny (tym zajmowały się sądy państwowe) a swoistego rodzaju sąd cywilny wewnątrz grupy społecznej.

Szczególnie polecam książkę dla rozdziałów poświęconych sprawie Michała Weicherta. W zasadzie do jego historii tylko mogłaby ograniczyć się książka. Powinien je przeczytać każdy, żeby zrozumieć, że bez sensu jest ocenianie na podstawie indywidualnych wypowiedzi bądź opinii, bez szerszego kontekstu, czyjejś postawy bądź działalności podczas wojny. Ciekawy jest rozdział dot. Wiery Gran - moim zdaniem w jej przypadku oskarżenia o kolaborację w dużym stopniu oparte były na tym, że była atrakcyjną kobietą (jakkolwiek by to nie brzmiało).

Książka opisuje działalność specjalnego Sądu przy Komitecie Żydów w Polsce, rozpatrującego ich postawę podczas wojny - nie był sąd karny (tym zajmowały się sądy państwowe) a swoistego rodzaju sąd cywilny wewnątrz grupy społecznej.

Szczególnie polecam książkę dla rozdziałów poświęconych sprawie Michała Weicherta. W zasadzie do jego historii tylko mogłaby ograniczyć się...

Autor snuje w swoim reportażu opowieść o mało znanym epizodzie z powojennej historii Polski, jakim było działanie Żydowskiego Sądu Społecznego. Przy okazji pochyla się nad kilkoma postaciami, których zachowanie w czasie wojny zostało negatywnie ocenione przez część społeczności żydowskiej. To nie jest łatwa książka: od opisów okrucieństwa życia w gettach i oczekiwania na rampie na Umschlagplatzu autor przechodzi do zeznań świadków obrony i oskarżenia, a później przeskakuje do złamanych przez wojnę życiorysów.
Żydowski Sąd Społeczny być może nie powstałby, gdyby nie trzy bulwersujące społeczność żydowską sprawy. Pierwsza dotyczyła warszawskiej śpiewaczki Wiery Gran, którą oskarżono o zbyt bliskie kontakty z gestapo.
Druga sprawa, o której z obrzydzeniem mówili ocaleni z zagłady, dotyczyła Szapsela Rotholca, przedwojennego pięściarza, który w czasie wojny został w warszawskim getcie policjantem. Przed sądem zarzekał się, że "łebków nie dawał", a więc nie przyprowadzał Żydów na Umschlagplatz, skąd następnie wywożeni byli do Treblinki. Nie przyprowadzał? Mało prawdopodobne, bo wyłapywanie Żydów było jednym z dowodów przydatności do służby i między bajki można włożyć zapewnienia Rotholca – i wszystkich pozostałych funkcjonariuszy porządkowych, którzy przetrwali wojnę - że nie skalali się takimi działaniami.
Najbardziej zbulwersowała mnie sprawa Michała Weicherta. Został on przewodniczącym Żydowskiej Samopomocy Społecznej i aby wykonywać obowiązki, przeniósł się z Warszawy do Krakowa. Dzięki jego staraniom organizacja otrzymywała dary od zagranicznych organizacji żydowskich i rozprowadzała je po gettach i obozach pracy. Weichert wizytował je osobiście. Widział, w jak straszne warunki tam panują i to tylko wzmacniało w nim potrzebę niesienia pomocy. Po wojnie zeznawali na jego korzyść Żydzi, którzy wspominali, że nie przeżyliby, gdyby nie zupa, chleb czy leki zorganizowane przez Weicherta.
Rzecz w tym, że Żydowska Samopomoc Społeczna (i jej następczyni, Jüdische Unterstützungsstelle – JUS) były organizacjami działającymi za zgodą hitlerowców, więc Weichert na co dzień musiał współpracować z urzędnikami nazistowskimi. Takie kontakty były nieakceptowane przez część Żydów, warszawscy działacze żydowskich organizacji Edelman i Cukierberg potępiali jakiekolwiek układanie się z okupantem. Działalność Weicherta według dzisiejszych standardów byłaby uznana za bohaterskie poświęcenie. Jak oceniono jego poświęcenie w tamtych czasach?

Ta książka uwiera. Jest niepokojąca i niewygodna. Wbrew manipulacjom i instrumentalnemu wykorzystywaniu historii w czasach stalinowskich przywołuje świadków tamtego czasu i daje im głos. Pozwala, by przypomnieli, jak brutalna i niejednoznaczna jest historia. Jak wiele w niej odcieni szarości. I jak bezcenny jest głos osób, które przypominają o grozie i szaleństwie wojny. To także książka-ostrzeżenie przed pochopnymi osądami, które mogą zniszczyć innych ludzi.

Autor snuje w swoim reportażu opowieść o mało znanym epizodzie z powojennej historii Polski, jakim było działanie Żydowskiego Sądu Społecznego. Przy okazji pochyla się nad kilkoma postaciami, których zachowanie w czasie wojny zostało negatywnie ocenione przez część społeczności żydowskiej. To nie jest łatwa książka: od opisów okrucieństwa życia w gettach i oczekiwania na...

Trochę nierówna, ale jedno na pewno: z dokładnością archiwisty Autor tropi i docieka, nie wiem tylko, czy puenta dobrze to wszystko zamyka. Więcej pytań, niż odpowiedzi.

Trochę nierówna, ale jedno na pewno: z dokładnością archiwisty Autor tropi i docieka, nie wiem tylko, czy puenta dobrze to wszystko zamyka. Więcej pytań, niż odpowiedzi.

Żydzi bardzo miłują prawo, skąd niedziwota tego sądu....

Żydzi bardzo miłują prawo, skąd niedziwota tego sądu....

Bardzo rzadko opiniuję tutaj przeczytaną książkę, bo kolekcjonuję oznaczenia i oceniam dla własnego archiwum. Jednak poruszyło mnie kilka spraw w tej książce:
1) książka jest bardzo nierówna, czasem czyta się ją wartko i "przyswajalnie", a czasem bardzo opornie - musiałam kilka razy wracać do początku akapitu albo cofać się, żeby nie zgubić wątku, ponieważ książka jest upakowana faktami, przy czym uważam, że część z nich dla jasności wywodu mogłaby być pominięta, cyt.:
"Po wyjściu z więzienia w styczniu 1946 r. Weichart zamieszkał z rodziną w Krakowie przy ulicy świętej Gertrudy tuż przy Plantach. Dopiero w 1950 roku ulica zmieni patrona na Ludwika Waryńskiego. Na razie wszyscy mieszkają razem z córką Ruth. Ta opuści dom dopiero w styczniu 1947 roku, gdy poślubi Józefa Hofstatera, który prowadził firmę farmaceutyczną Vita. Tam też znajdzie na chwile zatrudnienie sam Weichert". A potem wracamy sobie ponownie do innego wątku.

8 linijek w książce. Trzy różne daty zresztą niechronologiczne. Informacja o zmienia nazwy ulicy jest kolejną informacją przez którą trzeba się przedrzeć, nie ma znaczenia dla ciągu innych informacji, wybija i nie jest w żaden sposób komentowana - więc tak jakby nie ma większego znaczenia, a walor znaczeniowy ma tylko dla czytelnika, który w ogóle potrafi zinterpretować kwestię zmian nazw ulic w tym czasie. Ponadto kilka imion i kto gdzie pracował - a to na koniec dnia dla samej historii Michała Weicherta nie ma większego znaczenia, bo żaden z tych wątków nie jest w żaden sposób kontynuowany ani komentowany. Ot sprawdzian, ile informacji da się upakować na 8 linijkach.

Inny cytat:
"Gdyby 11 sierpnia 1945 roku Michał Weichert mógł wyjść z więzienia, miałby tylko nieco ponad pół godziny spacerem do centrum zdarzeń. W Krakowie w tym czasie mieszka najpewniej kilka tysięcy Żydów."

Zamiast po prostu, że "około 2 km od więzienia, w którym wówczas przebywał Michał Weichert rozegrało się..." Nie widzę większego sensu w reportażu tworzyć jakichś łamańców o tym, co kto mógłby zobaczyć, gdyby w tym czasie nie był w więzieniu i stał pół godziny drogi od miejsca, w którym przebywał w więzieniu :)

Oba cytaty pochodzą z rozdziału "Weichert: Między procesami" - według mnie najsłabszego reportersko rozdziału, po którym uznałam, że naskrobię kilka zdań mojej oceny o tej książce.

To tylko przykład, ale jeśli 300 stron książki w istotnej mierze składa się z takich zbitek faktograficznych, to w połączeniu z dziesiątkami dat dziennych, imion i nazwisk żydowskich, które współcześnie brzmią bardzo obco, robi się dzieło zagmatwane i mniej reporterskie, a bardziej kronikarskie.

2) jak na reportaż, a jest to dział reporterski Wydawnictwa Czarne, za dużo jest fikcji i wyobrażeń autora na temat tego, jak ktoś się właśnie czuł. Jeśli reportażysta nie wie, jak ktoś się czuł i pisze, że "najpewniej tak i tak", to reportaż z próby obiektywnego pokazania faktów zmienia się mimowolnie w przedstawienie czytelnikowi jednak swojego zbioru ocen - bo jeśli założymy, że ktoś czuł się "lekko" wychodząc z więzienia, to zrobimy na to inną nakładkę ocenną, niż jeśli wyjdzie z więzienia i czuje się "przygnębiony". Więc kolejny minus.

3) 5 gwiazdek "za podjęcie ważnego tematu" i jedna gwiazdka za pracę włożoną w jego opracowanie z czterema gwiazdkami odebranymi za fantazjowanie o tym, co kto myślał i gdzie mógł być, gdyby nie był tam gdzie był, styl i chaotyczność.

Oczekiwałam zdecydowanie więcej od Wydawnictwa Czarne.

Bardzo rzadko opiniuję tutaj przeczytaną książkę, bo kolekcjonuję oznaczenia i oceniam dla własnego archiwum. Jednak poruszyło mnie kilka spraw w tej książce:
1) książka jest bardzo nierówna, czasem czyta się ją wartko i "przyswajalnie", a czasem bardzo opornie - musiałam kilka razy wracać do początku akapitu albo cofać się, żeby nie zgubić wątku, ponieważ książka jest...

Kuba potrafi w wyważony, ale też lekki sposób połączyć trudne fakty historyczne z nutą humoru i satyry. Zajął się tematem trudnym, niezbyt popularnym, ale dzięki dobremu sprowadzeniu kontekstów, można lepiej zrozumieć tę historię. Polecam!

Kuba potrafi w wyważony, ale też lekki sposób połączyć trudne fakty historyczne z nutą humoru i satyry. Zajął się tematem trudnym, niezbyt popularnym, ale dzięki dobremu sprowadzeniu kontekstów, można lepiej zrozumieć tę historię. Polecam!

O Holokauście zaskakująco inaczej. Historie Żydów, którzy mieli pomagać w zagładzie (!) i relacja z prób ich powojennego rozliczenia. Wstrząsające, zajmująco opowiedziane, znakomite.

O Holokauście zaskakująco inaczej. Historie Żydów, którzy mieli pomagać w zagładzie (!) i relacja z prób ich powojennego rozliczenia. Wstrząsające, zajmująco opowiedziane, znakomite.

DNF bo nie trafiłam na dobry czas z tą pozycją, jednak dotarłam do połowy i to dobry reportaż, widać dużo pracy włożone w odnajdywanie materiałów do jego powstania.

DNF bo nie trafiłam na dobry czas z tą pozycją, jednak dotarłam do połowy i to dobry reportaż, widać dużo pracy włożone w odnajdywanie materiałów do jego powstania.