Państwo czy rewolucja. Polscy komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920

Przyjemna książka odpowiadająca na pierwotne pytania odnośnie tożsamości w polityce, historii i społeczeństwie, oraz roli w obecnych czasach. Bardzo dobrze autor prezentuje swoje stanowiska, z skrętem w stronę liberalizmu, potrafiąc być jednak krytycznym gdy trzeba.

Należę do tego pokolenia, które urodziło się jeszcze w poprzednim ustroju a czas przemian przypadł na tak wczesne dzieciństwo, że wydarzenia takie jak zburzenie muru berlińskiego czy obrady Okrągłego Stołu to migawki z telewizji i prawdopodobnie z późniejszego okresu. Nie zmienia to jednak faktu, że w trakcie trwania mojego życia zmienił się świat, a przynajmniej Europa Środkowo-Wschodnia. Na naszych oczach został obalony komunizm a wiele krajów weszło w intensywną i mniej lub bardziej udaną fazę transformacji. Gdy chodziłam jeszcze do szkoły, perspektywa zaledwie kilkunastoletnia sprawiała, że jeszcze nikt jednoznacznie nie umiał tego ocenić. Uczyliśmy się najważniejszych dat, pobieżnie omawialiśmy kilka centralnych wydarzeń a potem już na żywo obserwowaliśmy konsekwencje takie jak , w przypadku Polski, wejście do Nato, Unii Europejskiej, otwarcie granic. Świat się szybko zmieniał. Ale gdzie właściwie zaczęła się ta zmiana? Po ponad trzydziestu latach łatwo powiedzieć, że w 1989 upadł komunizm ale przecież nie stało się to z dnia na dzień. Zapominamy jak skomplikowany i długofalowy był to proces a rok 1989 był zaledwie kulminacją. Jednak była to kulminacja zaskakująca, ewenement na historyczną skalę. Właściwie odbyło się bez przelewania krwi. Prawie równocześnie wszystkie kraje znajdujące się w orbicie wpływów ZSRR postanowiły wyzwolić się spod jego wpływu i wejść na ścieżkę demokracji. Praca naukowa ,,1989. Jesień narodów" próbuje przybliżyć specyfikę tego okresu. Pokazać całą ścieżkę, która doprowadziła do roku 1989 a potem to co działo się w kolejnych latach. Praca podzielona jest na sześć rozdziałów opowiadających kolejnych omawianym państwom: Polsce, NRD, Węgrom, Czechosłowacji, Rumunii i Bułgarii. Chyba najważniejszy, szczególnie dla Polaków, jest rozdział pierwszy podsumowujący wszystko co zdarzyło się w Polsce praktycznie od czasów II wojny światowej, oczywiście największą uwagę skupiając na końcówce komunizmu i na tym do działo się później. W sposób skondensowany można prześledzić najważniejsze kamienie milowe, które doprowadziły nie tylko do upadku komunizmu ale także ukształtowały współczesną politykę i sytuację kraju. Autorzy próbują nakreślić cały oś czasu dla roku 1989, która właściwie zdefiniowała przyszłość, wykreowała najważniejszych graczy oraz rozłożyła układ sił. Podobnie jest w przypadku pozostałych omawianych krajów. Nie tylko omawiany jest okres Jesieni Narodów ale sięga się znacznie głębiej pokazując najważniejsze wydarzenia, głównych bohaterów oraz próbuje się podsumować całość, sprawdzając czy to co wtedy chciano zapoczątkować udało się zrealizować. Mimo, że wszystkie omawiane kraje łączy zerwanie jarzma komunizmu to ich drogi były i są zupełnie inne. Towarzyszyła im zupełnie inna dynamika oraz inne podjęły decyzje by finalnie skierować się w zupełnie inne strony. Ale jedno jest pewne był to dla nich dynamiczny okres, który zapoczątkował drogę w stronę pozostałych państw zachodnich. Dla mnie ,,1989. Jesień Narodów" było niesamowitym kompendium wiedzy. Uporządkowało mi trochę wiedzę, pokazało przyczyny i skutki oraz uświadomiło, że był to dużo bardziej skomplikowany proces, który wcale nie zamknął się w latach 90-tych ale trwa nadal. Rok 1989 odcisnął trwałe piętno, wywrócił Europę do góry nogami oraz dał szanse, których niestety nie dało się w stu procentach wykorzystać. To była nie tylko zmiana polityczna, to także ogromna zmiana społeczna, które wyznaczyła granicę pomiędzy pokoleniami. Obecnie zaciera się świadomość jak ważne to było i dlatego tym bardziej polecam zapoznać się z tą pracą. Polecam!

Daje 10 nie dlatego, że książka jest ważna, istotna i dobrze napisana z dużą ilością przypisów i tak dalej, ale dlatego, że nic bardziej mnie nie bawi jak kwik ludzi, którzy uwierzyli w brednie Policji Historycznej zwanej IPNem, totalnie absolutnie bez ironii łeb mi pęka jak ludzie nie potrafią przyjąć do wiadomości, że Inni ludzie byli źli dla innych ludzi i dorobili się na nich majątku, że kolaborowali, i tak jak wiele narodów, Polacy tez kolaborowali i tyle - zamordowali pośrednio czy bezpośrednio masę ludzi i gra muzyka. Weźmy to na klatę pogódźmy się z tym, że nie jesteśmy ofiarą losu ale też w niektórych przypadkach też katem. Zróbmy sobie takie narodowe małe katharsis w tej kwestii, będzie łatwiej być "prawdziwym" Polakiem Zadziwia mnie fakt, że ludzie traktują takie prace jak negowanie polskiej ofiary lub negowanie dobrych ludzi. Prace Grabowskiego nie negują ofiarności dobrych ludzi, co najwyżej dodają do całej historii kolejny odcień tym razem bardziej negatywny. Historia nie jest czarno-biała 2 rzeczy dodatkowo - Prof. Grabowski ma wyjątkowo dobre pióro - nie wiem skąd opinię, że ten tytuł trudno się czyta, czyta się go bardzo płynnie wciąga strasznie. Ogólnie książki autora są bardzo dobrze napisane w sensie językowym i strawnym Mam wrażenie, że recenzenci i dygnitarze z IPN w ogóle nie przeczytali tej książki - recenzje w ogóle nie podnoszą tematów z tytułu.... Wiecie w tej książce jest bardzo dużo dobrych rzeczy napisane o Polakach i Policji Granatowej o czym recenzje i polemiki rzadko wspominają albo w ogóle.

Na wstępie trzeba napisać o czym nikt nie wspomina, że książka została napisana w latach '30 XX wieku i nie została napisana przez historyka a filozofa i to wybitnego tamtego wieku. Dlatego książka może być w wielu aspektach przestarzała. Autor opisuje to na czym zna się najlepiej czyli nurtach filozoficznych, ekonomicznych, politycznych i ich przemianach, przeplatane są anegdotami z życia najważniejszych osobistości tamtych czasów. Książka jest mocno europocentryczna z dodatkiem kształtowania się USA. Także nie znajdziemy tam zbyt wiele o innych regionach wieku XIX. Ona głównie pozwala zrozumieć kształtowanie się europy pod względem różnych nurtów po sam kres Wielkiej Wojny. Dobry tytuł jak już ktoś wspomniał jako dodatek do lepszego zrozumienia. Polecałbym wziąć ją po Chwalbie.

Jakoś kompletnie umknęły mi dwie kluczowe kwestie: seria, której ta książka została wydana oraz jej podtytuł. Teraz kiedy przeczytałem komentarze innych użytkowników, to wszystko nabrało trochę większego sensu. Tak jak zostało to napisane poniżej: rozdziały są albo krótkie, albo bardzo krótkie. Całkiem Interesujące lub trochę/w ogóle nie. Dla mnie przyjemnie czytało się ten poświęcony Cyganom lub zamachowi na zagranicznego wyzyskiwacza. Tylko, że to kolejna próba odkłamywania historii, dekompozycji mitów narodowych, burzenia pomników i tak dalej, i tak dalej. Zwyczajnie nie jestem do tego przekonany. Do pociągu, fragmentarycznie, polecam.

Świetna książka o naszym południowym sąsiedzie o tym jak sobie radził w trakcie II wojny światowej. Wiedza o tym jest raczej niewielka gdyż Czesi i Słowacy przeżyli wojnę jako kraj wasalny względem III Rzeszy (Protektorat). Ale zastanawiające było dla mnie to, że w przestrzeni publicznej nigdy nie przypięto im łatki kolaborantów, a przynajmmniej łatka taka nie była taka silna jak ta przypięta Francuzom czy Norwegom. Czytając książkę próbowałem znaleźć uzasadnienie dla tego fenomenu. Autor bardzo sprawnie prowadzi narrację w ujęciu przede wszystkim chronologicznym. Ale nie skupia się na suchych wydarzeniach ale pokazuje tło sytuacji i rysy psychologiczne głównych bohaterów (przywódców czeskich i ich niemieckich nadzorców). Polecam do przeczytania każdemu kto chciałby za wszelką cenę bronić i uzasadniać daninę krwi jaką złożył polski naród w czasie ostatniej wojny.

Prof. Marcin Król był zadeklarowanym liberałem (chociaż według obecnych standardów właściwie konserwatywnym liberałem),ale starał się w sposób możliwie jak najbardziej obiektywny przedstawić najważniejszych myślicieli i idee polityczne. Niekiedy gani nawet próby dyskredytowania ideowych przeciwników, na przykład krytykując sugestie dotyczące związków Kościoła katolickiego i totalitaryzmu. Oczywiście omawiana publikacja jest tylko zarysem historii myśli politycznej, dlatego omawia najważniejsze idee w dużym skrócie, tym niemniej wręcz zachęca do bardziej szczegółowego zagłębienia się w temat.

Książka Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu to rzeczowa i dobrze udokumentowana analiza napięć politycznych tuż przed wybuchem II wojny światowej. Autor skupia się na mechanizmach decyzji, błędach dyplomacji i realnych kalkulacjach mocarstw. Czytasz ją jak zapis narastającego kryzysu, krok po kroku. Wyraźnie widać, że Zachód przegrał wtedy z kretesem coś najważniejszego, własne wartości i wiarygodność. Z trudem można uwierzyć, jak łatwo Hitler wyprowadził w pole i upokorzył przywódców ówczesnych demokracji. Układ monachijski jawi się tu jako bolesna przestroga, że paktowanie z diabłem rzadko kończy się dobrze. Autor pokazuje, jak polityka ustępstw osłabiła autorytet Zachodu i dodała agresorowi pewności siebie. Czechosłowacja została przedstawiona jako główny punkt zapalny na mapie Europy. Jej los odsłania kulisy gry mocarstw i cenę, jaką płacą mniejsze państwa, gdy stają się przedmiotem negocjacji ponad własnymi głowami. Książka pomaga zrozumieć, że kryzys 1938 roku nie był tylko epizodem dyplomatycznym, lecz momentem, w którym zapadły decyzje prowadzące wprost do wojny.

Wziąłem się za to w momencie gdy miałem już trochę przesyt tematem po kilku podobnych książkach i początek trochę męczyłem, niemniej po kilku rozdziałach rozbudziła na nowo zainteresowanie i warto było przeczytać. Koncentruje się nie tyle na samych buntach chłopskich (choć w przystępny sposób opisuje też ich historie),co ogólnie o formach oporu chłopskiego. Podsuwa analogie do sytuacji analogicznych w innych czasach i miejscach jak niewolnictwo amerykańskie, na tyle, by urozmaicić i poszerzyć kontekst, jednocześnie nie tracąc głównego wątku. Pokazuje, w jaki sposób chłopi walczyli i co zyskiwali oporem. Pokazuje, że bunty nigdy nie brały się znikąd, a stanowiły kulminację gniewu, sprzyjających okoliczności, długiego planowania i sieci międzyludzkich powiązań. Uczłowiecza chłopów.

Czesi są mi bardzo bliscy. Nie tylko "duchowo", ale również namacalnie (moja siostra ma męża Czecha i mieszkają wraz z dziećmi w tym pięknym kraju, co powoduje, że bywam tam bardzo często, starając się przy okazji poznać kolejne fascynujące jego zakątki). Jako miłośnik Czech, Czechów i czeskiej historii, postanowiłem zapoznać się z pracą czeskiego historyka wykładającego na naszym Uniwersytecie Jagiellońskim, z nadzieją, że - jak zapowiedział sam autor - dowiem się o ich historii z ich własnej perspektywy, ale z uwzględnieniem faktu, iż książka jest dedykowana polskiemu odbiorcy. No i w gruncie rzeczy się nie zawiodłem. Ważne jednak, aby pamiętać, że tytuł "Czesi", posiada podtytuł: "Przewodnik po historii narodu i państwa". Pamiętając co znaczy słowo "przewodnik", nie spodziewałem się dogłębnej analizy każdego z zagadnień, wręcz przeciwnie, nastawiałem się raczej na formę wolnej wypowiedzi, coś w rodzaju eseju. A więc może najpierw zacznę od tego co otrzymałem i w jakiej jakości, a później przejdę do tego, czego nie dostałem i czy stanowi to duży problem. Przede wszystkim mamy tu do czynienia z bardzo ciekawą syntezą, która w odróżnieniu od przestarzałej "Historii Czechosłowacji" autorstwa Orzechowskiego i Hecka, nie jest napisana pod dyktando konkretnej ideologii. Jokes ma talent literacki i potrafi swą historią zaciekawić czytelnika. A to już naprawdę dużo. Umiejętności syntetyczne autora stoją na wysokim poziomie, stąd książkę czyta się bardzo dobrze i z rosnącym zaciekawieniem. W tok wywodów autor umiejętnie wplata anegdoty, które nie tylko wzmacniają jego przekaz, ale w odpowiednim miejscu podkreślają najistotniejsze momenty dziejów opisywanego państwa. Wielka chwała dla autora za postawę sine ira et studio. Przykładem na nią może być bardzo ciekawa i słuszna krytyka Husa (a jak sam autor zauważa: "Hus jest niewątpliwie jedną z kluczowych postaci czeskiej historii. Do dziś Czesi czczą go z nabożeństwem rzadkim w tym raczej pragmatycznym narodzie"). Wystarczy sobie wyobrazić, co by się stało, jakby polski historyk wykładający na Uniwersytecie Karola w Pradze napisał historię Polski dedykowaną Czechom i skrytykował w niej Jana Pawła II. Sądzę, że odsądzaniu go od czci i wiary nie byłoby końca w naszym ciemnogrodzie. Ale wróćmy do naszej książki. Kolejnym przykładem na nie klękanie przed opinią oczekującą pisania pod dyktando samouwielbienia narodowego jest kwestia mordów, jakie w 1945 roku Czesi zadawali wyganianym z ich kraju Niemcom oraz, trochę wcześniej, czeskiej wersji naszego szmalcownictwa -"Od roku 1941 Żydzi musieli nosić na ubraniu żółtą gwiazdę z napisem <<Jude>> (znaleźli się Czesi, którzy denuncjowali Żydów łamiących ten przepis)". Znowuż, wystarczy sobie wyobrazić histeryczną reakcję naszej prawicy i ich polityki historycznej na podobne słowa polskiego historyka, dotyczące Polaków, a kierowane do zagranicznej opinii publicznej. Warto również pochylić się nad opisem autora dotyczącym trudnych momentów historii naszych państw (sprawa Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej, czy też problem Zaolzia w 1938 roku). Słowa Jokesa są wyważone i odpowiedzialne, tak jak te, w których jakże lakonicznie, ale bardzo celnie podsumował bezsensowną wrogość polsko-czeską w dwudziestoleciu międzywojennym: "W Pradze, tak samo jak w Warszawie, ulegano iluzjom o własnym znaczeniu i jednocześnie postrzegano sąsiada jako <<państwo sezonowe>>, z którym nie warto nawiązywać bliższych stosunków - co zresztą przyczyniło się do tego, że ostatecznie sezonowymi okazały się oba państwa". Następną sprawą jest czeski humor i podejście do życia (niektórzy w Polsce w nim nie gustują, stąd epitety w stylu "czeski film"; ja natomiast go uwielbiam, ponieważ uważam, że ma wiele wspólnego z humorem angielskim, a tym samym humorem odpowiadającym mi najbardziej). Jokes nie robi z Czech "Chrystusa narodów", nie epatuje na każdym kroku martyrologią (choć są ku temu, podobnie jak u nas, odpowiednie przesłanki) i nie prześciga się z nikim na ofiary. Interesują go bardziej sprawy wolności i specyficznie czeskie postawy wobec trudnych zagadnień. Co do wyżej wspomnianego humoru czeskiego historyka to warto przytoczyć jeden przykład: "Kiedy w roku 1982 zmarł Breżniew, próbowano rozwiązać problem sukcesji w ramach kremlowskiej gerontokracji, ale natury nie dało się oszukać: jego dwaj następcy, Jurij Andropow i Konstantin Czernienko, zmarli z szybkością, która ocierała się o kompromitację". Teraz przejdę pokrótce do minusów książki. Nie znajdziemy w niej prawie nic o gospodarce, niewiele o społeczeństwie, bardzo mało o kulturze, nauce i sztuce. Jest to stricte historia polityczna. Takie prawo autora, które zapowiedział w podtytule. Gdyby ujął to wszystko, to książka nie miałaby 400 stron, tylko dwa razy tyle, a i pewnie wtedy nie wyczerpałaby tematu. Także coś za coś. Na koniec wspomnę tylko o kilku błędach rzeczowych, które nie powinny się wprawdzie w niej znaleźć, ale i tak nie obniżają wysokiej o niej mojej opinii. Po pierwsze Jokes nazywa Celtów zamieszkujących ziemie czeskie w starożytności "narodem". Nie będę się nad tym rozpisywał, bo osoby znające historię zrozumieją o co mi chodzi (te, które jej nie znają, pewnie tego nie przeczytają). Po drugie, już gorsze, przypisuje Janowi Zizce z Trocnova sławę wynalezienia taktyki walki taboryckiej przy pomocy wozów. Gdyby autor zapoznał się choćby ze świetną biografią wodza husytów pióra Petera Corneja (tą, która ukazała się u nas w 2024 r., ale pierwsze czeskie wydanie miało miejsce w 2019 r., czyli rok przed ukazaniem się "Czechów"),to wiedziałby, że nie jest to prawda. Ostatni lapsus to podanie informacji, że w czasie I wojny o sukcesję austriacką Morawy opanowały wojska elektora saskiego i króla polskiego... Augusta II Mocnego. Nie powinno się pisać takich rzeczy, kiedy kieruje się książkę Polakom, którzy mogą mieć w pamięci daty panowania swoich historycznych władców. Ostatecznie praca czeskiego historyka jest godna uwagi polskiego czytelnika i jako taką polecam ją wszystkim miłośnikom muzy Klio. Warto wiedzieć cokolwiek o naszym południowym sąsiedzie, który w tak wielu istotnych kwestiach nas niewątpliwie przewyższa.

Są błędy. Np. Autor myli dwupłatowce obserwacyjne z górnopłatami albo nie zna losów i ilości polskich trałowców. Gdybologię "co by było" należało sobie darować bo wymaga uwzględnienia zbyt wielu danych. Ocena polityczna działań Francji i Wlk. Brytanii jest powierzchowna i emocjonalna, krzywdząca. Autor też nie powinien nazywać wiceprezydenta Wallaca "przygłupem". Ignorancja Kołymska 1944 była konsekwencją planów Roosevelta względem Stalina, magadańskiego złota i powojennego ONZ. Wallace miał nie widzieć "nic złego". Tak samo jak nikt nie dopytywał się o losy amerykańskich lotników, którzy wyskoczyli nad ZSRR i trafili do łagrów. Poza tym książka jest przydatna. Opisuje przygotowania Polski i Niemiec do wojny, rozwój ich przemysłów, koncepcję na armie... oraz polskie braki. Autor nie skupia się na skali taktycznej co od dekad robią polscy mitomani. Nie interesują go dokonania batalionów lecz grup armii, armii, korpusów i grup operacyjnych. Skala taktyczna pozwala Polakom kamuflować skalę porażki i amatorszczyzny Wojska Polskiego gdyż historycy skupiają się na tych wygranych potyczkach. W skali operacyjnej i strategicznej widzimy to jak bardzo było źle. Bez planu, bez talentu i umiejętności, bez wyszkolenia. Bez jakiejś koncepcji, gdy nie tylko armie ale same dywizje ulegały rozpadowi podczas odwrotu. Doceniam zwłaszcza podział na Północ, Centrum i Południe. Nic tak nie ukazuje dobrze porażki jak skupienie się w jednym rozdziale na niezsynchronizowanych działaniach armii "Łódź", "Poznań", "Kraków" i "Prusy", którymi nieudolnie próbował sterować Naczelny Wódz. Polacy mieli problemy nawet ze sterowaniem dywizjami, synchronizowaniem działań rodzajów broni. Co zresztą jest opisane w sekcji poświęconej BOS - Systemowi Bojowemu Wehrmachtu i Wojska Polskiego. Gdzieś tam jest też ZSRR ale w tej książce jego działania są epizodyczne, nieco mniej niż armii słowackiej. Ogólnie warto przeczytać jako sensowną odskocznię od krajowej "wrześniowej" literatury.

Nawet liberałowie dostrzegli powolną zapaść usług publicznych w Polsce. Powoduje ona, że podwyżki zarobków i pieniądze z programów socjalnych wcale nie przekładają się na większy komfort życia, bo są wydawane na prywatną służbę zdrowia czy na korepetycje dla dzieci niedouczonych w niedofinansowanych szkołach. Autor słusznie nazywa te zjawisko "drugą falą prywatyzacji", która ma dokonywać się pod rządami PiS. Co prawda to nie partia Jarosława Kaczyńskiego zaczęła ten proces, tym niemniej to ona miała na sztandarach silne i sprawne państwo, przeciwstawiane "państwu z kartonu" z czasów Platformy. Jak widać sytuacja przez rządy PiS-u jeszcze bardziej się pogorszyła. Lektura jest więc ciekawa i konkretna, choć ogółem poglądami środowiska "Kultury Liberalnej" raczej mi nie po drodze.

Książka jest podzielona na 3 części. Pierwsza i trzecia utrzymane w bardziej narracyjnej formule. Te dwie części stanowią jasny punkt tej niesłychanie szczegółowej rozprawy o przyczynach wybuchu I wojny światowej. Część druga pozbawiona jest spójnej narracji i skupia się na szczegółowym i nieco przytłaczającym opisie stanu polityki europejskiej. Druga część jest zarazem najdłuższą, ale warto przez nią przebrnąć, nie tylko ze względu na mnóstwo szczegółowych informacji, ale również dlatego, że stanowi pomost między pozostałymi, o wiele ciekawszymi częściami. Jeżeli chodzi o tezy i głębię przemyśleń autora 10/10.

Niewiele książek dostaje ode mnie 10 punktów. Tu daję je z czystym sumieniem, bez żadnych wątpliwości. Można powiedzieć, że pochłonąłem ją jednym tchem. Znakomicie pokazuje, że historia kołem się toczy. Argumenty, które teraz przytacza Putin atakując Ukrainę już były. I to nie raz. Za cara, za ZSRR i teraz. Ochrona Rosjan poza granicami, jeden naród, ruski mir. Znakomita synteza budowania narodu, jego świadomości, a także jak bardzo to wszystko bywa skomplikowane i wykorzystywane w zależności od potrzeby czasu. Znakomita!

Świetnie napisana książka o zapomnianym XIX-wiecznym konflikcie, a to była pierwsza nowoczesna wojna w Europie. Charakteryzowały tę wojnę: olbrzymie straty ludzkie, wykorzystanie potęgi przemysłu, ważna rola opinii publicznej, profesjonalna organizacja opieki medycznej na polu boju. Solidne 8/10. Orlando Figes jest znanym historykiem Rosji i ZSRR. Lubię go czytać, bo świetnie, jasno i zajmująco pisze, to dosyć rządka cecha wśród historyków. W tej książce zajmuje się wojną krymską, toczoną przez Anglię i Francję w sojuszu z Turcją przeciw Rosji. To ważny i zapomniany konflikt, o którym nic nie wiedziałem. Jak się okazuje, wojna krymska była niezwykła pod wieloma względami. Po pierwsze olbrzymie straty: „Co najmniej 750 000 żołnierzy zginęło w walce lub zmarło z powodu chorób.” Nikt nie liczył strat poniesionych przez ludność cywilną, ale też były olbrzymie. Dalej, miała charakter religijny: car Mikołaj I uważał, że „prowadzi wojnę religijną, krucjatę, wypełniając rosyjski obowiązek obrony chrześcijan w Imperium Osmańskim.” jego celem było rozciągnięcie prawosławnego imperium aż do Konstantynopola i Jerozolimy. Z kolei „Dla Brytyjczyków i Francuzów była to krucjata w obronie wolności i cywilizacji europejskiej przeciwko barbarzyńskiej i despotycznej Rosji, której agresywny ekspansjonizm stanowił realne zagrożenie nie tylko dla Zachodu, ale i całego chrześcijaństwa.” Była to też pierwsza wojna, którą prowadzono z wykorzystaniem nowych technologii przemysłowych, zaawansowanej broni, linii kolejowych, nowatorskiej logistyki i komunikacji, również z reporterami wojennymi i fotografami przebywającymi na polu boju. Dalej, była to pierwsza wojna, do której wybuchu doprowadziła presja ze strony prasy i opinii publicznej – chodzi głównie o opinię brytyjską, jednoznacznie antyrosyjską. Inna nowość tej wojny, to początki systematycznej organizacji opieki medycznej dla rannych na polu boju. Po stronie brytyjskiej zajmowała się tym sławna Florence Nightingale, po rosyjskiej – Nikołaj Pirogow, pionier systemu chirurgii polowej, przyjętego przez inne państwa dopiero w czasie I wojny światowej. Ciekawie opisuje Figes armię rosyjską, oto tworzyli ją głównie niepiśmienni i fatalnie wyszkoleni chłopi pańszczyźniani. Poza tym wojska carskie traciły ludzi w tempie znacznie szybszym od innych europejskich armii, bo słabo wyszkoleni oficerowie bez skrupułów szafowali życiem żołnierzy. Niemniej zdecydowana większość rosyjskich żołnierzy nie zginęła w bitwie, lecz zmarła od ran i z powodu chorób. Główną przyczyną chorób było potworne traktowanie żołnierzy: powszechnie ich bito w bestialski sposób. Poza tym fatalne żywienie sprawiało, że żołnierze byli wycieńczeni i podatni na choroby. Jakoś brzmi to znajomo... W tym nowoczesnym konflikcie Rosja ze swą zacofaną gospodarką opartą na pańszczyźnie stała na straconej pozycji. I rzeczywiście, wojnę przegrała, ale nie ucierpiała zbytnio pod względem terytorialnym, jedynie została poniżona i utraciła dominującą pozycję w Europie; odzyskała ją dopiero po 1945 roku. Jak już wspomniałem, książka jest znakomicie napisana, zwłaszcza olbrzymie błędy dowódców wojskowych mnie intrygują, opisuje ich Figes wiele. To bardzo ciekawa lektura mająca pewne odniesienia do czasów współczesnych.

Wspaniała to była książka o tym jak widziana i odkrywana była Europa Wschodnia przez przedstawicieli zachodu w XVIII wieku. Autor przedstawia jak wyglądały wyobrażenia i fascynacja tym barbarzyńskim światem, jak wyglądały podróże po Polsce, Rosji i pozostałych krajach, których zacofanie często były szokujące, aż tak, że samo wkroczenie do Polski brzydziło i raziło. Także pojawiają się kraje na południu od Polski oraz badania nad ludami je zamieszkającymi. Książka przedstawia jak próbowano definiować te rejony, rysować mapy, a to wszystko w kontekście ogromnych zmian, gdzie słabło Imperium Osmańskie, Rosja rosła w siłę, a Polska upadała i w końcu znikła z map. Oprócz tego dużo fascynacji Rosją oraz sukcesami Piotra Wielkiego i Katarzyny, próby odkrywania Rosji zwłaszcza przez tę drugą oraz szukanie granicy między Europą a Azją w Rosji. Bardzo szeroki obraz, który pozwala poczuć ten świat. Autor przedstawia jak wiele mitów wtedy powstało, ale także jak wiele ówczesnych odkryć i refleksji miało wpływ na powstanie żelaznej kurtyny po 2 wojnie światowej. Omawia najważniejsze książki, które się wtedy ukazały, wymiany listów, relacje z podróży. Książka w bardzo ambitny sposób przedstawia mnóstwo problemów historycznych, a przy okazji jest piękną podróżą przez historię całej ówczesnej Europy i Polski oraz pozwala poczuć jak wyglądało życie w tamtych czasach. Do tego bardzo ładne wydanie od wydawnictwa MCK Kraków, ale oczywiście jak zwykle ciężka do kupienia w rozsądnej cenie.

Plan Marshalla czyli ogromne przedsięwzięcie ekonomiczno- gospodarcze, które miało na celu podźwignięcie Europy ze zgliszczy po zakończeniu II Wojny Światowej. Książka opisuje ostatnie tygodnie wojny, kiedy to zaczęła się dyskusja na temat ożywczego planu dla Europy, przez pierwsze powojenne lata gdy zaczęto wdrażać pomoc, aż po czasy Zimnej Wojny, gdy można było zobaczyć jak bardzo Europa Zachodnia uciekła gospodarczo Wschodowi, który (pod wpływem ZSRR) oczywiście odmówił przyjęcia pomocy. Bardzo głęboka i obszerna analiza kilkudziesięciu lat. Autor porusza bardzo wiele wątków. Jeśli ktoś chce dowiedzieć się czegoś na temat Planu Marshalla, to właśnie z tej książki.

Ciekawy punkt widzenia, ale matkobosko, jak straszliwie to rozwlekłe jest, jak napchane do oporu szczególikami, jak wałkowane są wszystkie omawiane problemy, moja cierpliwość wystawiona została na ciężką próbę. Mimo wszystko czytało się to bez jakiegoś obrzydzenia, ale jakże się cieszę, że to już koniec (jakieś 30% książki to bibliografia i przypisy).

Według jednych spektakularny sukces, a dla drugich życiowa trauma – tak skrajne emocje budzi do dziś transformacja systemowa Polski po 1989 r. Dopiero książka „Cięcia. Mówiona historia transformacji” socjolożek Aleksandry Leyk i Joanny Wawrzyniak oddaje głos samym świadkom tamtych wydarzeń – pracownikom pięciu transformujących się fabryk. W „Cięciach” udało się uchwycić fascynujące relacje pracowników zza kulis tego skomplikowanego procesu. Dzięki książce poznajemy dwa oblicza polskiego skoku z komunizmu do kapitalizmu: słodki sukces i gorzki smak zwolnień. Wywiady zawarte w książce są świadectwem wysokiej ceny, jaką zapłacili ówcześni pracownicy za utrzymanie się na zawodowej i życiowej powierzchni po 1989 r. Z pełnym przekonaniem rekomenduję tę znakomitą książkę wszystkim zainteresowanym najnowszą historią Polski, której bezskutecznie szukać w podręcznikach szkolnych i akademickich. Rozszerzoną wersję recenzji „Cięć” przeczytasz tutaj: https://babkazzasadami.pl/transformacja-i-slodko-gorzki-smak-ciec-ksiazka-ciecia-leyk-wawrzyniak-recenzja/

Nie ma wielu opracowań o wojnie 20-stego roku więc z zainteresowaniem przeczytałem książkę Chwalby. Jest to jednak opracowanie bardziej dla osób, które zbytnio historią się wcześniej nie interesowały. Powinna być dla bardziej wymagających czytelników bardziej rozbudowana. Wtedy byłoby to opracowanie kompletne.