Dylemat więźnia. Ostracyzm ateński i jego pierwotne cele

Mimo, że starożytną Grecją interesuje się praktycznie wcale, to książka Marka Węcowskiego zrobiła na mnie duże wrażenie.
Autor znakomicie porusza się po polu minowym, jakim są źródła do dziejów ostracyzmu. Jest ich niewiele, często mocno wyrwane z kontekstu, niepewne. Z tego co historia nam zostawiła Węcowski tworzy spójny obraz ateńskiego ostracyzmu począwszy od genezy jego wprowadzenia po zamarcie tego zwyczaju u schyłku V w p.n.e. Jednocześnie odsłania przed nami cały proces wnioskowania jaki doprowadził go do takich a nie innych efektów. Żongluje przy tym odniesieniami do źródeł, a także do dorobku pokoleń badaczy tego zagadnienia, czasami się z nimi zgadzając, a czasem kwestionując ich tezy.
Marek Węcowski do opisu istoty ostracyzmu ateńskiego posługuje się przykładem tytułowego 'dylematu więźnia', mechanizmu, który pozwalał (do pewnego momentu) utrzymać życie polityczne we względnej równowadze, gdzie wszystkiego strony sporu politycznego poruszały się w ramach wspólnie przestrzeganych zasad i wartości.
Książka jest znakomita, ale trzeba pamiętać, że jest to opracowanie naukowe, z pełnym warsztatem, skierowane raczej dla specjalistów i pasjonatów tematu, niż dla przeciętnego czytelnika. Wiedza z zakresu historii Grecji i Aten epoki klasycznej jest wskazana.

Mimo, że starożytną Grecją interesuje się praktycznie wcale, to książka Marka Węcowskiego zrobiła na mnie duże wrażenie.
Autor znakomicie porusza się po polu minowym, jakim są źródła do dziejów ostracyzmu. Jest ich niewiele, często mocno wyrwane z kontekstu, niepewne. Z tego co historia nam zostawiła Węcowski tworzy spójny obraz ateńskiego ostracyzmu począwszy od genezy...

Zachęcam chociażby do przejrzenia. Jest to przykład pracy naukowej, która wspaniale łączy dokładność z refleksją ogólną, w polifonicznie kunsztowny sposób przedstawiając ścierające się poglądy uczonych. Ostracyzm wydaje się na pierwszy rzut oka być instytucją dość egzotyczną. Z jednej stanowi przykład na to, że – jak pisał Machiavelli – republika jako ustrój bywa bardzo niewdzięczna wobec swoich najlepszych synów. Cała procedura przypomina trochę rytuał kozła ofiarnego, a fakt, że nie została zastosowana przez pierwsze 20 lat po jej ustanowieniu, może budzić obawy co do jej skuteczności. Na to jednak Marek Węcowski po pierwsze – przytacza pogląd Sary Forsdyke, że ostracyzm miał złagodzić środki walki politycznej, zapewniając wygnanemu nie tylko możliwość powrotu do pozostawionego w Attyce majątku po 10 latach, ale również korzystania z niego przez cały czas wygnania; po drugie – przypomina, że kozioł ofiarny był wybierany spośród osób nisko stojących w hierarchii społecznej, zatem mógł stanowić jedynie ogólną inspirację dla ostracyzmu; po trzecie – że pierwszym etapem ostracyzmu było wstępne głosowanie, czy w ogóle należy go w danym roku przeprowadzać, co świadczy o stosowaniu i sukcesie instytucji w jej pierwszym dwudziestoleciu.

Określanie celu ostracyzmu można porównać do obiegowych opinii na temat kodeksu Hammurabiego, który choć sprawia wrażenie okrutnego i bezwzględnego, to jednak zapewniał proporcjonalność odwetu i ograniczał stosowanie nieuporządkowanej przemocy. Węcowski w ogóle odrzuca tezę, że funkcją ostracyzmu było unieszkodliwienie naprawdę silnej jednostki, czyli potencjalnego tyrana. Ostracyzm był skuteczny dlatego, że czołowi politycy ateńscy o podobnej pozycji trzymali się nawzajem w szachu, nie dopuszczając do uruchomienia drugiego etapu głosowania (w jego 90-letniej historii, ostracyzm został zastosowany jedynie wobec dwunastu polityków),a wygaszanie atmosfery konfliktu zniechęcało do poszukiwania pomocy u zagranicznych władców. Mechanizm ten zostaje porównany do iterowanego (powtarzanego rok do roku) dylematu więźnia, w którym wygnanie staje się karą od ludu za brak współpracy wśród elit politycznych. Mamy więc do czynienia z pogłębieniem refleksji na temat dążenia do sprawczości przez ateński demos, który – jak się okazuje – nie kierował się wyłącznie zazdrością i chęcią „równania w dół”, a nawet jeżeli, to jego krótkowzroczne emocje polityczne miały dalekosiężny skutek dla stabilności ustroju.

Zachęcam chociażby do przejrzenia. Jest to przykład pracy naukowej, która wspaniale łączy dokładność z refleksją ogólną, w polifonicznie kunsztowny sposób przedstawiając ścierające się poglądy uczonych. Ostracyzm wydaje się na pierwszy rzut oka być instytucją dość egzotyczną. Z jednej stanowi przykład na to, że – jak pisał Machiavelli – republika jako ustrój bywa bardzo...

M. Węcowski pisał już obszernie o ostracyzmie w II tomie "Historii starożytnych Greków", teraz natomiast po kilku latach prac ukończył wreszcie poświęconą mu monografię. "Dylemat więźnia" to świetna książka, w której Autor najpierw stara się przedstawić budzący wielkie kontrowersje mechanizm ostracyzmu i dociec, co w naszym obrazie tej instytucji uległo przez wieki wypaczeniu, następnie zaś próbuje zrozumieć jego pierwotne cele w kontekście przemian ustrojowych epoki Klejstenesa, sięgając po znany z teorii gier model iterowanego dylematu więźnia. W narracji Węcowskiego znakomicie przeplatają się wątki stricte historyczne, filologiczne i archeologiczne, a próba wykorzystania teoretycznego modelu matematycznego wydaje się bardzo dobrym pomysłem. Zwraca uwagę sekwencja działań: najpierw dokładnie omówione zostają źródła historyczne i naukowa dyskusja nad ostracyzmem, dopiero potem zaś sięga Autor po model teoretyczny. Bardzo ciekawa erudycyjna praca, w której wykorzystanie koncepcji iterowanego dylematu więźnia wydaje się oryginalnym wyjściem poza typowe studiów klasycznych.

Tomasz Babnis

M. Węcowski pisał już obszernie o ostracyzmie w II tomie "Historii starożytnych Greków", teraz natomiast po kilku latach prac ukończył wreszcie poświęconą mu monografię. "Dylemat więźnia" to świetna książka, w której Autor najpierw stara się przedstawić budzący wielkie kontrowersje mechanizm ostracyzmu i dociec, co w naszym obrazie tej instytucji uległo przez wieki...